Autorzy artykułu omawiają zagadnienie fałszerstw i manipulacji w historii jako elementu sporów (gier) o pamięć, prowadzonych przez poszczególne państwa (ale także środowiska i grupy wpływu). Ujmują manipulację historią jako element wojny informacyjnej. Zwracają uwagę, że we współczesnych grach pamięci punktem centralnym jest wciąż II wojna światowa. Na przykładach odnoszących się głównie do niej – oraz działań ZSRS i Federacji Rosyjskiej, Niemiec, Ukrainy, a także władz PRL – porządkują sposób rozumienia polityki historycznej, proponując podział na politykę pamięci oraz politykę manipulowania historią. Formułują typologię metod manipulowania wiedzą o dziejach oraz proponują spojrzenie na skuteczność manipulacji w różnych systemach politycznych. Rozpatrując przykład propagandy z lat stanu wojennego i współczesnego stanu świadomości historycznej, związanych z tą zbrodnią komunistyczną, formułują hipotezę o trwałości zniekształceń pamięci historycznej, do której systemowo wprowadzane są fałszywe narracje.

Artykuł jest próbą analizy sowieckiej antypolskiej dezinformacji w stosunkach międzynarodowych, opinii publicznej i historiografii na przykładzie międzywojennych relacji między Warszawą i Moskwą. Treść koncentruje się wokół trzech epizodów z tych relacji. Pierwszym epizodem jest wejście wojny polsko-sowieckiej w decydującą fazę. W tej sprawie Sowietom udało się wprowadzić do obiegu międzynarodowego tezę o polskiej odpowiedzialności za wojnę z powodu odrzucenia propozycji pokojowych Lenina wiosną 1920 r. Drugi przykład to polsko-niemiecka deklaracja o nieagresji z 1934 r. Dyplomacja i propaganda sowiecka wystąpiły z oskarżeniami, że umowie tej towarzyszył tajny protokół dodatkowy, zakładający współpracę sojuszniczą Polski i Niemiec przeciw ZSRS. Trzecim przykładem wreszcie jest narracja sowiecka o zablokowaniu przez rząd polski tworzenia wielkiej koalicji przeciw Niemcom latem 1939 r. poprzez odrzucenie żądań Moskwy w sprawie przemarszu Armii Czerwonej przez terytorium państwa polskiego, mającego na celu uzyskanie możliwości prowadzenia działań bojowych przeciw Wehrmachtowi.

W artykule przeanalizowano mechanizmy komunikacyjnego porządkowania rzeczywistości w prasie Generalnego Gubernatorstwa w latach 1940–1941. Celem badania było pokazanie, że propaganda okupacyjna funkcjonowała nie tylko jako narzędzie ideologicznej perswazji, lecz przede wszystkim jako element infrastruktury administracyjnej, wytwarzający wrażenie stabilności i normalności. Analizie poddano trzy zespoły źródeł: dokumenty Wydziału Oświecenia i Propagandy, biuletyny Pressendienst des Generalgouvernements oraz prasę gadzinową („Goniec Krakowski”, „Kurier Radomski”/ „Dziennik Radomski”). Zastosowanie krytycznej analizy dyskursu pozwoliło uchwycić istotę procesu rutynizacji okupacji, który polegał na przedstawianiu przemocy językiem regulacji, planowania i organizacji. Powtarzalność kategorii administracyjnych, technokratyczny styl komunikatów oraz struktura numeru prasowego współtworzyły ramę interpretacyjną, dzięki której działania władzy przedstawiano jako procedury porządkowe, a nie akty dominacji.

Śmierć gen. Władysława Sikorskiego w katastrofie gibraltarskiej 4 lipca 1943 r. przyniosła pojawienie się, jeszcze podczas II wojny światowej, opinii, z których wynikało, że polski premier zginął w wyniku spisku. Część z nich powstała spontanicznie, jednak to minister propagandy III Rzeszy Joseph Goebbels był autorem narracji, zgodnie z którą Sikorski zginął w wyniku zamachu zorganizowanego przez NKWD we współpracy z Brytyjczykami. Upowszechnianie tej teorii, za pomocą gazet, plakatów, ulotek i radia, w okupowanej Europie było częścią propagandy katyńskiej. Celem dezinformacji było zaś rozerwanie sojuszu sowiecko-brytyjskiego i pogłębienie nastrojów antysowieckich w społeczeństwie polskim. W okresie zimnej wojny temat spisku został podjęty przez zachodnioniemieckiego dramaturga Rolfa Hochhutha wspieranego wątpliwym autorytetem naukowym Davida Irvinga. W sztuce Żołnierze Hochhuth oskarżył Winstona Churchilla o zlecenie służbom specjalnym zabicia Sikorskiego. Dyskusja w mediach spowodowała wszczęcie przez brytyjski wywiad wewnętrznego śledztwa w 1969 r. Potwierdzono w nim konkluzje dochodzenia z 1943 r., mówiące, że śmierć Sikorskiego nastąpiła w wyniku wypadku lotniczego, ale nie ujawniono opinii publicznej szczegółowych informacji i odmówiono powołania nowej komisji do zbadania jego przyczyn. Niezależnie od zakulisowych działań władz brytyjskich, sztuka Hochhutha okazała się artystyczną i komercyjną porażką. Jej autor przegrał też procesy, które wytoczyły mu osoby oskarżone przezeń o współudział w rzekomym zamachu.

Na początku stycznia 1944 r. Armia Czerwona przekroczyła przedwojenną granicę II Rzeczypospolitej, rozpoczynając ponowną okupację jej wschodnich terenów. Równocześnie władze Polskiego Państwa Podziemnego rozpoczęły cykl strefowych powstań – akcję „Burza”. Wydarzenia te znalazły odzwierciedlenie na łamach nośników informacji – prasy, plakatów, druków ulotnych itp. – wydawanych przez Niemców dla Polaków w Generalnym Gubernatorstwie. Ukazywano w nich wydarzenia takie jak Powstanie Warszawskie czy działalność Armii Krajowej na ziemiach wschodnich Rzeczypospolitej w sposób służący wyłącznie niemieckiej racji stanu. Autor artykułu przedstawia treści i styl tej propagandy, a także zamierzenia okupanta, który u kresu swej obecności na ziemiach polskich zdecydował się otwarcie przyznać do istnienia zorganizowanego polskiego ruchu oporu.

Artykuł stanowi przyczynek do dziejów kłamstwa katyńskiego oraz problemu fałszowania historii w Związku Sowieckim, komunistycznej Polsce i innych państwach bloku wschodniego. Wiosną 1940 r. funkcjonariusze NKWD dokonali masowej zbrodni na polskich jeńcach wojennych i więźniach w kilku miejscach na terenie ZSRS, m.in. w lesie katyńskim. W kwietniu 1943 r. sowieckie władze fałszywie oskarżyły Niemców o popełnienie zbrodni katyńskiej. Władze ZSRS podjęły próbę prawnego potwierdzenia kłamstwa w sprawie tego mordu, wykorzystując w tym celu Międzynarodowy Trybunał Wojskowy w Norymberdze. Prokuratorzy włączyli zarzut popełnienia zbrodni katyńskiej do oskarżenia niemieckich podsądnych podczas głównego procesu norymberskiego (1945–1946). W trakcie przesłuchań świadków w lipcu 1946 r. niemiecka obrona obaliła oskarżenie. Trybunał Norymberski całkowicie pominął w wyroku zarzut dotyczący zbrodni katyńskiej. Sowiecka mistyfikacja nie powiodła się m.in. dzięki postawie amerykańskich i brytyjskich delegatów do trybunału. W artykule zaprezentowano kontekst podjęcia przez władze ZSRS decyzji o przeprowadzeniu mistyfikacji sądowej. Autor zreasumował wiedzę na temat biegu sprawy katyńskiej w Norymberdze i wprowadził nieznane wcześniej informacje, dotyczące m.in. kulis wydarzeń procesowych. W artykule poruszono kwestię roli władz komunistycznych w Warszawie w sowieckiej mistyfikacji sądowej, m.in. działania polskich delegatów na proces norymberski. Autor wykorzystał jako bazą źródłową m.in. dorobek amerykańskiej komisji Maddena z lat 1951–1952 i dokumenty z zasobu Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej.

Tematem artykułu jest proces pokazowy ekspozytury wywiadowczej „Liceum”, który miał miejsce w lipcu 1947 r. Został on nazwany przez prokuratora ostatnim, w którym oskarżeni powoływali się na Armię Krajową (AK). Celem władz komunistycznych było zdyskredytowanie AK, skompromitowanie działalności konspiracyjnej oraz zaatakowanie polskich ośrodków emigracyjnych, zwłaszcza skupionych wokół gen. Władysława Andersa. Natomiast główna oskarżona, kpt. Barbara Sadowska, dążyła do obrony dobrego imienia AK i doprowadzenia do uwolnienia swoich współpracowników. Udało jej się zrealizować cel pierwszy, jednak kosztem wysokich wyroków na współpracowników. Przebieg procesu został odtworzony na podstawie stenogramu z rozprawy. Porównanie go z relacjami prasowymi w dziesięciu dziennikach o zasięgu ogólnopolskim i regionalnym wykazało, że obraz wykreowany w prasie odbiegał w znacznym stopniu od rzeczywistego przebiegu wydarzeń. Omawiana sprawa stanowiła etap pośredni w dochodzeniu do właściwego modelu procesu pokazowego w Polsce. Doświadczenie zdobyte przez władze zostało wykorzystane w postępowaniu przeciwko II Zarządowi Głównemu Zrzeszenia „Wolność i Niezawisłość” i innych procesach pokazowych.

Artykuł zawiera analizę miejsca zajmowanego przez zbrodnię katyńską w oficjalnym dyskursie publicznym PRL w latach 1987–1989, a także przemian tego dyskursu u schyłku komunizmu. Autor, opierając się na szerokiej kwerendzie prasy, programów telewizyjnych oraz wypowiedzi polityków i historyków, rekonstruuje ewolucję oficjalnego stanowiska władz wobec tej zbrodni – od propagandowego obciążania nią Niemców, przez stopniowe dopuszczanie prawdy do debaty publicznej, aż po częściowe zakwestionowanie uprzedniej narracji. Analiza pokazuje, że Katyń stanowił ważny element polityki historycznej władz PRL i zarazem jeden z najważniejszych problemów pamięci historycznej społeczeństwa polskiego końca lat osiemdziesiątych XX w. Szczególną uwagę poświęcono wpływowi pierestrojki oraz zmian zachodzących w Związku Sowieckim pod przywództwem Michaiła Gorbaczowa na kształt oficjalnego przekazu w Polsce. Ważną rolę odegrały również decyzje polityczne podejmowane przez ekipę Wojciecha Jaruzelskiego oraz działalność polsko-sowieckiej komisji historyków powołanej w 1987 r. Autor dowodzi, że zmiany w sposobie mówienia o Katyniu miały charakter kontrolowany i stopniowy, a ich tempo pozostawało uzależnione od relacji polsko-sowieckich oraz bieżącej sytuacji politycznej. W rezultacie sprawa Katynia stała się jednym z centralnych tematów dyskursu publicznego schyłkowego PRL, przyczyniając się do delegitymizacji systemu komunistycznego i podważenia fundamentów jego propagandy.

Artykuł zawiera krótką charakterystykę najważniejszych elementów narracji historycznej Wojciecha Jaruzelskiego z czasu, gdy pełnił on funkcję prezydenta PRL / RP (od lipca 1989 do grudnia 1990 r.). Analiza skupia się na kreowanej przez generała wizji lat 1983–1989, choć nie pomija również interpretacji stanu wojennego, który stanowił najważniejszy punkt odniesienia w prezydenckim imaginarium. Autor stawia tezę, że wobec fiaska projektu politycznego, związanego z reaktywacją urzędu prezydenta, Jaruzelski postanowił wykorzystać to stanowisko do podjęcia próby zmiany swojego wizerunku autora stanu wojennego, pokazania, że może być orędownikiem zmian, a przede wszystkim autopromocji siebie jako głównego pomysłodawcy demokratyzacji. Podstawą źródłową artykułu są głównie fragmenty przemówień, wywiadów i innych wypowiedzi generała, udzielonych w czasie spotkań z polskimi lub zagranicznymi rozmówcami.

Wacław Durys (1893–1967) od 1918 r. brał udział w wojnie polsko-sowieckiej jako żołnierz Wojska Polskiego. W okresie międzywojennym służył najpierw w 4 dywizjonie taborów, a następnie w 10 pułku artylerii polowej (w 1931 r. przemianowanym na 10 pułk artylerii lekkiej). Wziął udział w kampanii polskiej 1939 r., a potem zaangażował się w działalność konspiracyjną w okupowanej stolicy. Walczył w Powstaniu Warszawskim, w jego trakcie odniósł poważną ranę, która oznaczała dla niego zakończenie kariery wojskowej. Po II wojnie światowej pracował najpierw w administracji samorządowej (jako wójt gminy Grabów), a po 1950 r. w Kieleckim Okręgowym Przedsiębiorstwie Mierniczym w Łodzi. Niespodziewanie w 1954 r. został aresztowany przez Urząd Bezpieczeństwa i poddany brutalnemu śledztwu. W jego wyniku przyznał się do działalności w nielegalnej organizacji o nazwie Bataliony Chłopskie (inna nazwa – Kadrowo Wojskowe Bataliony Chłopskie) i skazany na karę 7 lat więzienia. Stał się w ten sposób ofiarą represji stalinowskich, oskarżenie i wyrok były bowiem bezpodstawne. Po opuszczeniu więzienia w 1955 r. resztę życia spędził w Łodzi, gdzie zmarł i został pochowany.

Artykuł poświęcony jest relacjom między Żydami zbiegłymi z gett i obozów pracy na zachodnim Polesiu (obecnie Białoruś) a sowieckimi partyzantami operującymi na tym terenie w latach 1941–1944. Źródła mówią o co najmniej 2 tys. zbiegów, szukających ocalenia w lasach. Do końca niemieckiej okupacji dożyło tylko ok. 300 z nich. Tekst zawiera wyjaśnienie, dlaczego zdecydowana większość Żydów zginęła. Jedną z przyczyn była wrogość ze strony niektórych partyzantów. Niemniej kilkuset Żydów przeżyło okres Holokaustu przede wszystkim dzięki pomocy partyzantów.

Artykuł traktuje o działaniach wyspecjalizowanej jednostki Ministerstwa Spraw Wewnętrznych – Biura Ochrony Rządu – w sytuacji poważnego kryzysu społecznego i politycznego, który miał miejsce w grudniu 1970 r. W kolejności chronologicznej opisano czynności, podejmowane w coraz bardziej napiętej i dramatycznej sytuacji. Były to działania samego BOR i jego dyrektora płk. Jana Góreckiego, a także różne interakcje ze sztabem koordynującym w skali całego kraju czynności przeprowadzane w ramach operacji „Jesień ’70”. Operacja ta była przygotowywana na wypadek buntu społecznego związanego z wprowadzeniem drastycznej podwyżki cen. Szczególnie interesujące wydaje się przedstawienie chaotycznych i desperackich przygotowań do pacyfikacji rewolty, gdyby ta objęła także stolicę. Akcji tej nadano kryptonim „Bastion”. Autor stara się także spojrzeć za kulisy mechanizmu zmiany najwyższych władz państwa w czasie Grudnia ’70.

Artykuł zawiera analizę odtajnionych dokumentów Central Intelligence Agency z lat 1984–1985 dotyczących reakcji wywiadu Stanów Zjednoczonych na zabójstwo ks. Jerzego Popiełuszki. Celem analizy było ustalenie, jakie informacje posiadał wywiad amerykański bezpośrednio po porwaniu i śmierci kapłana oraz jak interpretowano znaczenie tego wydarzenia dla stabilności politycznej komunistycznej Polski i jej relacji z Zachodem. Podstawę źródłową stanowiło 18 raportów CIA, a także dokumenty wytworzone przez aparat bezpieczeństwa PRL. Zastosowano metodę krytycznej analizy źródeł, porównując dokumenty amerykańskie z polskimi w celu rekonstrukcji kontekstu informacyjnego i możliwych kanałów pozyskiwania danych. Analiza wykazała, że zabójstwo ks. Popiełuszki strona amerykańska postrzegała jako test stabilności systemu władzy PRL i potencjalny czynnik destabilizujący relacje państwo–Kościół. CIA dostrzegała wewnętrzne napięcia w kierownictwie PZPR oraz zależność Warszawy od Moskwy. W kolejnych ocenach uznano jednak, że gen. Jaruzelski zdołał ograniczyć skalę kryzysu i wykorzystać go w rozgrywce frakcyjnej. Hipoteza o możliwym udziale KGB była analizowana, lecz nie znalazła jednoznacznego potwierdzenia. Artykuł dowodzi, że sprawa ks. Popiełuszki była dla amerykańskiej analityki narzędziem oceny kondycji politycznej PRL.

Poniższa publikacja zawiera edycję Słowniczka politycznego dla żołnierzy, wydanego drukiem w sierpniu 1945 r. Zawierał on zestaw krótkich tekstów, dotyczących życia politycznego, poświęconych rozmaitym postaciom, wydarzeniom itp., opisanych językiem komunistycznej propagandy. Wydawca wskazał, że prezentowane wydawnictwo odzwierciedla stan propagandy, szybko się wówczas zmieniającej, obowiązujący w momencie opublikowania tej książki. Podkreślił także występujące w niej liczne kłamstwa, mające na celu narzucenie odbiorcom obrazu świata zgodnego z oczekiwaniami władz w Warszawie i ich sowieckich mocodawców.