Fałsz i manipulacja jako narzędzia deformacji świadomości historycznej (na wybranych przykładach)
Pamięć i Sprawiedliwość, Tom 47 Nr 1 (2026), strony: 11-54
Data publikacji: 2026-11-02
https://doi.org/10.48261/PIS264701
Abstrakt
Autorzy artykułu omawiają zagadnienie fałszerstw i manipulacji w historii jako elementu sporów (gier) o pamięć, prowadzonych przez poszczególne państwa (ale także środowiska i grupy wpływu). Ujmują manipulację historią jako element wojny informacyjnej. Zwracają uwagę, że we współczesnych grach pamięci punktem centralnym jest wciąż II wojna światowa. Na przykładach odnoszących się głównie do niej – oraz działań ZSRS i Federacji Rosyjskiej, Niemiec, Ukrainy, a także władz PRL – porządkują sposób rozumienia polityki historycznej, proponując podział na politykę pamięci oraz politykę manipulowania historią. Formułują typologię metod manipulowania wiedzą o dziejach oraz proponują spojrzenie na skuteczność manipulacji w różnych systemach politycznych. Rozpatrując przykład propagandy z lat stanu wojennego i współczesnego stanu świadomości historycznej, związanych z tą zbrodnią komunistyczną, formułują hipotezę o trwałości zniekształceń pamięci historycznej, do której systemowo wprowadzane są fałszywe narracje.
Słowa kluczowe
polityka historyczna • polityka pamięci • propaganda • manipulacja • II wojna światowa • stan wojenny • ZSRS • Federacja Rosyjska • Niemcy • Ukraina historical policy • politics of memory • propaganda • manipulation • World War II • martial law • USSR • Russian Federation • Germany • Ukraine
Bibliografia
Archiwum Akt Nowych, sygn. 321, Radiostacja „Kościuszko”, t. 2, 3, 5, sygn. 9599, Wanda Wasilewska, t. 2.
Białe plamy. ZSRR–Niemcy 1939–1941. Dokumenty i materiały dotyczące stosunków radziecko niemieckich w okresie od kwietnia 1939 r. do lipca 1941 r., Vilnius 1990.
CBOS, Komunikat z badań nr 92/2014. Polacy o Wojciechu Jaruzelskim, https://www.cbos.pl/
PL/publikacje/raporty_tekst.php?id=5028, on-line, dostęp 20 II 2026 r.
CBOS, Komunikat z badań nr 153/2021, Pamięć o stanie wojennym w czterdziestą rocznicę jego wprowadzenia, https://www.cbos.pl/PL/publikacje/raporty_tekst.php?id=6363, online, dostęp 19 II 2026 r.
CBOS, Komunikat z badań nr BS/101/2009. Wojciech Jaruzelski w opinii publicznej, https://www.cbos.pl/PL/publikacje/raporty_tekst.php?id=3908, on-line, dostęp 20 II 2026 r.
CBOS, Komunikat z badań nr BS/309/118/90. Prezydent Wojciech Jaruzelski w opinii społecznej, https://www.cbos.pl/PL/publikacje/raporty_tekst.php?id=660, on-line, dostęp 20 II 2026 r. „Deutsche Allgemeine Zeitung”, 8 IX 1944.
Jaruzelski W., Historia nie powinna dzielić, Toruń 2006.
Jaruzelski W., O stanie wojennym raz jeszcze, „Zeszyty Historyczne” 1998, nr 126.
Jaruzelski W., Pod prąd. Refleksje rocznicowe, Warszawa 2005.
Jaruzelski W., Różnić się mądrze. Jak doszło do stanu wojennego, Warszawa 1999.
Jaruzelski W., Stan wojenny w Polsce. Starsi o 25 lat, Warszawa 2006.
Jaruzelski W., Stan wojenny – zło konieczne, „Przegląd Historyczno-Wojskowy” 2002, nr 1.
Jaruzelski W., współpraca M. Jaworski, Stan wojenny – dlaczego…, Warszawa 1992.
OBOP, nr 51/91, Opinie o stanie wojennym, https://public.kantarpolska.com/archiwumraportow/1991/12/03/opinie-o-stanie-wojennym/#more-1123, on-line, dostęp 19 II 2026 r.
OBOP SP, nr 1/229, Komunikat z badań: Opinie o stanie wojennym i podwyżkach cen, https://public.kantarpolska.com/archiwumraportow/1982/01/17/opinie-o-stanie-wojennym-i--podwyzkach-cen/#more-2374, on-line, dostęp 16 II 2026 r.
Osiem lat później, „Echo. Niezależny Tygodnik Polski”, 21 XII 1989 – 3 I 1990.
Przed i po 13 grudnia. Państwa bloku wschodniego wobec kryzysu w PRL 1980–1982, t. 2: (Kwiecień 1981 – grudzień 1982), przygotował zespół: I. Baeva, P. Blažek et al., wybór i oprac. Ł. Kamiński, Warszawa 2007.
Relacja Chaima Icchaka Wohgelerntera [w:] Życie i zagłada Żydów polskich, oprac. M. Grynberg, M. Kotowska, Warszawa 2003
Stan wojenny w dokumentach władz PRL (1980–1983), wybór, wstęp, oprac. B. Kopka, G. Majchrzak, Warszawa 2001.
Stan wojenny w Polsce. Dokumenty i materiały archiwalne 1981–1983, red. T. Walichnowski, Warszawa 2001.
Wystąpienie Prezydenta Federacji Rosyjskiej Władimira Putina, 21 września 2022 r., https://poland.mid.ru/web/polska_pl/glowna/-/asset_publisher/qi8drtMKe9IB/content/wystapienie-prezydenta-federacji-rosyjskiej-wladimira-putina-21-wrzesnia-2022-r-?inheritRedirect=false&redirect=https%3A%2F%2Fpoland.mid.ru%3A443%2Fweb%2Fpolska_pl%2Fglowna%3Fp_p_id%3D101_INSTANCE_qi8drtMKe9IB%26p_p_lifecycle%3D0%26p_p_state%3Dnormal%26p_p_mode%3Dview%26p_p_col_id%3 Dcolumn2%26p_p_col_count%3D3, dostęp 25 września 2022, dostęp 12 IX 2023 r.
Wystąpienie Stałego Przedstawiciela Federacji Rosyjskiej Wasilija Nebenzi na posiedzeniu Rady Bezpieczeństwa ONZ w sprawie Ukrainy, 13 stycznia 2023 r., https://poland.mid.ru/pl/rossiya_polsha/ob_istorii_rossii_i_rossijsko_polskih_otnoshenij/archiwum_dot_poszczegolnych_tematow/wyst_pienie_sta_ego_przedstawiciela_federacji_rosyjskiej_wasilija_nebenzi_na_posiedzeniu_rady_bezp5/, dostęp 12 IX 2023 r.
Z piastowskim orłem. Wspomnienia współtwórców i dowódców ludowego Wojska Polskiego, wybór i oprac. W. Biegański, E. Kozłowski, Z. Święcicki, Warszawa 1984.
Adibekow G.M., Szachnazarowa E.N., Szirnaja K.K., Organizacjonnaja struktura Komintierna 1919–1943, Moskwa 1997.
Ajnenkiel A., Drzycimski A., Paradowska J., Prezydenci Polski, Warszawa 1991.
Bardach J., Leśnodorski B., Pietrzak M., Historia ustroju i prawa polskiego, wyd. 6, Warszawa 2009.
Bartov O., Izrael. Co poszło nie tak?, Kraków 2026.
Bazylewicz K., Bachruszyn S., Pankratowa A., Focht A., Historia ZSRR, cz. 3, red. A. Pankratowa, tłum. M.H. Serejski et al., Warszawa 1955.
Bellamy C., Wojna absolutna. Związek Sowiecki w II wojnie światowej, Warszawa 2010.
Bieńkowski W., Nauka o Polsce współczesnej, Warszawa 1948.
Branach Z., Oskarżony Jaruzelski i inni…, Toruń–Poznań 2002.
Brus W., Urojenia i rzeczywistość. Prawda o ZSRR, Warszawa 1948.
Chwedoruk R., Polityka historyczna, Warszawa 2018.
Cyprian T., Sawicki J., Sprawy polskie w procesie norymberskim, Poznań 1956.
Dalej jest noc. Losy Żydów w wybranych powiatach okupowanej Polski, red. B. Engelking, J. Grabowski, Warszawa 2018.
Daniłow A.A., Kosulina Ł.G., Brandt M.J., Istoria Rossii. XX – nacziało XXI wieka. Ucziebnik dla 9 kłassa obszczieobrazowatielnych uczrieżdienij, Moskwa 2007.
Domański T., Korekta obrazu? Refleksje źródłoznawcze wokół książki „Dalej jest noc. Losy Żydów w wybranych powiatach okupowanej Polski”, t. 1–2, red. Barbara Engelking, Jan Grabowski, Warszawa 2018, Warszawa 2019.
Gliwka G., Pamięć zbiorowa – jej funkcje i mechanizmy przekazu w kontekście badań Barbary Szackiej i Andrzeja Szpocińskiego, „Rozprawy Społeczne” 2019, t. 13, nr 3.
Greloff J., Pamięć jako kategoria polityczna w filozofii Paula Ricoeure’a, Warszawa 2021.
Historia Rosji w XX – na początku XXI ww., Konspekt został przygotowany oraz przetłumaczony na język polski przez Ambasadę Rosji w Polsce zgodnie z sublicencją wydawnictwa „Prosveshcheniye” na podstawie podręcznika: Gorinow M.M., Daniłow A.A., Morukow M.J., Semenenko I.S., Tokarewa A.J., Haustow W.N., Chlewniuk O.W., Szestakow W.A., pod red. Torkunowa A.W. „Historia Rosji. 10 klasa. W trzech częściach, Moskwa 2015.
Góra W., Trudny start. Z dziejów Polski Ludowej 1944–1947, Warszawa 1985.
Jarosz D., Sondaże Ośrodka Badania Opinii Publicznej (OBOP) w latach 1957–1989: Refleksja historyka, „Polska 1944/45–1989. Studia i Materiały” 2003, t. 6.
Kmak-Pamirska A., Zmienność pamięci. Biskup Carl Maria Splett w polskiej i niemieckiej pamięci historycznej, Warszawa 2017.
Korkuć M., Od udawanej przyjaźni do kamuflowanej agresji. Sowiecka radiostacja dywersyjna „im. Tadeusza Kościuszki” jako barometr polityki Kremla wobec Polski (w latach 1941–1943) [w:] Sowieci a polskie podziemie 1943–1946. Wybrane aspekty stalinowskiej polityki represji, red. Ł. Adamski, G. Hryciuk, G. Motyka, Warszawa 2017.
Korkuć M., Krzek-Lubowiecki M., Gruszka i Ewina, czyli putinowski standard polityki historycznej lewicy, „Arcana” 2024, nr 180 (6).
Korkuć M., „Wykorzystać – jeśli okaże się niezbędne”. Jeńcy 1920 i AntyKatyń [w:] Z. Karpus, M. Korkuć, W. Remer, Jeńcy 1920, wyd. 2, Warszawa 2025.
Kowal P., Cieślik M., Jaruzelski. Życie paradoksalne, Kraków 2015.
Kowalski L., Generał ze skazą. Biografia wojskowa gen. armii Wojciecha Jaruzelskiego, Warszawa 2001.
Kowalski L., Kryptonim „Dunaj”. Udział wojsk polskich w interwencji zbrojnej w Czechosłowacji w 1968 roku, Warszawa 1992.
Lepiarz J., „SZ”: niemiecki wywiad manipulował procesem Eichmanna, „Deutsche Welle”, 29 VIII 2026, https://www.dw.com/pl/sz-niemiecki-wywiadmanipulowa%C5%82-procesem-eichmanna/a78558873, dostęp 3 IX 2026 r.
Leszkowicz T., Spadkobiercy Mieszka, Kościuszki, Świerczewskiego. Ludowe Wojsko Polskie jako instytucja polityki pamięci historycznej, Warszawa 2022.
Łuczewski M., Kapitał moralny. Polityki historyczne w późnej nowoczesności, Kraków 2017.
Madajczyk C., Polityka III Rzeszy w okupowanej Polsce, t. 1, Warszawa 1970.
Majchrzak G., Nielegalny stan wojenny, https://polska1918-89.pl/pdf/nielegalny-stan-wojenny,2009.pdf. dostęp 10 III 2026 r.
Majchrzak G., Wybierzmy jutro czyli druga batalia o stan wojenny, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” 2003, nr 7 (30).
Malicki K., Żuk I., Świadomość historyczna Polaków i ich postawy wobec swej przeszłości, Warszawa 2025.
Malicki K., Żuk I., Źródła zbiorowej pamięci. Nośniki pamięci historycznej w kształtowaniu obrazu przeszłości współczesnych Polaków, Warszawa 2025.
Mianowicz T., Rok 1981: mity i rzeczywistość, „Zeszyty Historyczne” 1997, z. 117.
Musiał F., Pierestrojka – droga do demokracji czy plan „»odwilży« bis”?, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” 2009, nr 5–6 (100–101).
Musiał F., Polityka historyczna a historia [w:] Polityka historyczna, red. J. Lubecka, M. Zakrzewski, Kraków 2023.
Musiał F., Polityka historyczna czy historyczna świadomość? Działalność Instytutu Pamięci Narodowej, „Horyzonty Polityki” 2011, nr 2 (3).
Musiał F., Rakowiecka 37 – znaczenie byłego miejsca więzienia, jako miejsca pamięci dla wspólnoty z doświadczeniem totalitaryzmu [w:] Kościół, wschód, Solidarność. Studia, materiały i eseje dedykowane Andrzejowi Grajewskiemu na jubileusz siedemdziesiątych urodzin, red. Ł. Kamiński, W. Kucharski, Wrocław 2023.
Musiał F., Wielka wojna ojczyźniana, „Biuletyn IPN” 2017, nr 4 (137).
Nye J.S., Soft Power. Jak osiągnąć sukces w polityce światowej, Warszawa 2007.
Opulski R., Polityka historyczna a propaganda polityczna [w:] Polityka historyczna, red. J. Lu becka, M. Zakrzewski, Kraków 2023.
Piotrowski P., Sprawa współpracy Wojciecha Jaruzelskiego z Informacją Wojskową (Rekonesans archiwalny), „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” 2007, nr 1–2 (72–73).
Prawo Generalnego Gubernatorstwa. Rozporządzenia Generalnego Gubernatora dla okupowanych obszarów polskich oraz przepisy wykonawcze do nich w układzie rzeczowym. Stan z dnia 1 maja 1940 r., oprac. A. Weh, Krakau 1940.
Raina P., Jaruzelski. Młode lata 1923–1945, Warszawa 1994.
Raina P., Jaruzelski 1923–1968, Warszawa 2001.
Rosja a Katyń, red. A. Dzienkiewicz, Warszawa 2010.
Rossoliński-Liebe G., Polnische Bürgermeister und der Holocaust. Besatzung, Verwaltung und
Kollaboration, Berlin 2024.
Sawicki W., Współpraca Wojciecha Jaruzelskiego z organami Informacji Wojskowej w świetle materiałów wschodnioniemieckiej Stasi (studium źródłoznawcze), „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” 2010, nr 3 (110).
Schenk D., Krakauer Burg. Wawel jako ośrodek władzy generalnego gubernatora Hansa Franka, Kraków 2013.
Sitkiewicz D., Grzegorz RossolińskiLiebe, „Polnische Bürgermeister und der Holocaust.
Besatzung, Verwaltung und Kollaboration”, Berlin 2024, „Polish-Jewish Studies” 2025, t. 6.
Skrzypek A., Kronika koegzystencji. Zarys stosunków polskoradziec kich w latach 1921–1939, Warszawa 1985.
Słownik języka polskiego PWN, https://sjp.pwn.pl/slowniki/pamięć.html, dostęp 15 III 2026 r.
Szacka B., Czas przeszły, pamięć, mit, Warszawa 2006.
Szpociński A., Wobec przeszłości. Pamięć przeszłości jako element kultury współczesnej, Warszawa 2005.
The Phrase that “History Does Not Matter to the Present Day” Was Never More Deceptive than It Is Now.” The Narrative of the Great Patriotic War in the Historians’ Assessment (Editors’ Debate) Warsaw, July 16, 2021, „Institute of National Remembrance Review” 2021–2022, nr 3.
Turienko F.G., Istoria Ukraini. Pidrucznik dla 11 kłasu zagalnooswitnich nawczialnich zakładiw, Kiiw 2011.
Turonek J., Białoruś pod okupacją niemiecką, Warszawa 1993.
W służbie przyszłości. Polityka historyczna zjednoczonych Niemiec, red. A. Kwiatkowska, Warszawa 2025.
Wierzbicki P., Struktura kłamstwa, Warszawa 2009.
Wilk S., Rodzina jako wspólnota pamięci, Warszawa 2025.
Wójcicki B., Prawda o Katyniu, Warszawa 1953.
Zawadka K., Lokalna elita partyjna na przykładzie Egzekutywy KW PZPR w Lublinie w latach 1944–1990 [w:] Elity komunistyczne w Polsce, red. M. Szumiło, M. Żukowski, Warszawa–Lublin 2015, s. 321.
Licencja
Prawa autorskie (c) 2026 Pamięć i Sprawiedliwość

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
Inne teksty tego samego autora
- Zdzisław Zblewski, Mariusz Mazur, Filip Musiał, Andrzej Nowak, Krzysztof Zamorski, [Dyskusja] Wybrane problemy metodologii i metodyki badań nad najnowszą historią Polski , Pamięć i Sprawiedliwość: Tom 20 Nr 2 (2012)
- Wojciech Frazik, Filip Musiał, Wojciech Czuchnowski, [Recenzja] Wojciech Czuchnowski, Blizna. Proces Kurii krakowskiej 1953, ZNAK, Kraków 2003, ss. 214 , Pamięć i Sprawiedliwość: Tom 3 Nr 1 (2003)
- Filip Musiał, Jarosław Szarek, Działania operacyjne SB wobec „Tygodnika Powszechnego” w latach 1957–1965 (wybrane zagadnienia) , Pamięć i Sprawiedliwość: Tom 10 Nr 2 (2006)
- Wojciech Frazik, Filip Musiał, Aparat represji wobec tarnowskich struktur Zrzeszenia „Wolność i Niezawisłość” , Pamięć i Sprawiedliwość: Tom 5 Nr 1 (2004)
- Filip Musiał, Rafał Opulski, Oczy partii. Instrukcja o pracy Oddziałów Cenzury Wojennej Urzędu Bezpieczeństwa wydana na początku 1945 r. , Pamięć i Sprawiedliwość: Tom 46 Nr 2 (2025)
- Maciej Korkuć, Abecadło indoktrynacji. Komunistyczny słownik dla żołnierzy z sierpnia 1945 r. , Pamięć i Sprawiedliwość: Tom 47 Nr 1 (2026): Pamięć i Sprawiedliwość
Język Polski
English
Deutsch
Français (France)
Italiano
Русский
PDF
