Rutynizacja władzy. Mechanizmy komunikacyjnego porządkowania rzeczywistości w prasie Generalnego Gubernatorstwa (1940 – maj 1941)
Pamięć i Sprawiedliwość, Tom 47 Nr 1 (2026), strony: 82-101
Data publikacji: 2026-11-02
https://doi.org/10.48261/PIS264703
Abstrakt
W artykule przeanalizowano mechanizmy komunikacyjnego porządkowania rzeczywistości w prasie Generalnego Gubernatorstwa w latach 1940–1941. Celem badania było pokazanie, że propaganda okupacyjna funkcjonowała nie tylko jako narzędzie ideologicznej perswazji, lecz przede wszystkim jako element infrastruktury administracyjnej, wytwarzający wrażenie stabilności i normalności. Analizie poddano trzy zespoły źródeł: dokumenty Wydziału Oświecenia i Propagandy, biuletyny Pressendienst des Generalgouvernements oraz prasę gadzinową („Goniec Krakowski”, „Kurier Radomski”/ „Dziennik Radomski”). Zastosowanie krytycznej analizy dyskursu pozwoliło uchwycić istotę procesu rutynizacji okupacji, który polegał na przedstawianiu przemocy językiem regulacji, planowania i organizacji. Powtarzalność kategorii administracyjnych, technokratyczny styl komunikatów oraz struktura numeru prasowego współtworzyły ramę interpretacyjną, dzięki której działania władzy przedstawiano jako procedury porządkowe, a nie akty dominacji.
Bibliografia
Archiwum Akt Nowych, Rząd Generalnego Gubernatorstwa, 2/111/0/3.30/1171, 2/111/0/1.10/410/, 2/111/0/1.10/410/1.
Miejska Biblioteka Publiczna w Radomiu, Radomer Herbstmesse vom 9. bis 13. Oktober 1940: Katalog der Herbstmesse, Warszawa 1940.
„Dziennik Radomski” 1940–1941.
„Goniec Krakowski” 1940–1941.
„Kurier Radomski” 1940.
Adamczyk M., „Gadzinowa” prasa na Kielecczyźnie w latach okupacji hitlerowskiej [w:] Polska prasa konspiracyjna lat 1939–1945 i początek prasy w Polsce Ludowej, red. M. Adamczyk, J. Jarowiecki, Kielce–Kraków 1979.
Adamczyk M., Propaganda hitlerowska w dystrykcie radomskim, „Rocznik Świętokrzyski” 1977, t. 6.
Cieślak T., Z historii niemieckiej prasy w języku polskim, cz. 1: „Goniec Krakowski” (27 X 1939 –18 I 1944), „Rocznik Historii Czasopiśmiennictwa Polskiego” 1966, z. 4.
Dobroszycki L., „Prasa jawna dla ludności polskiej w Generalnej Guberni”, rozprawa doktorska, IH PAN, Warszawa 1967, mps.
Głowiński T., O nowy porządek europejski. Ewolucja hitlerowskiej propagandy politycznej wobec Polaków w Generalnym Gubernatorstwie 1939–1945, Wrocław 2000.
Grott W., Polski rząd na uchodźstwie i Polskie Siły Zbrojne na łamach niemieckiej, polskojęzycznej prasy codziennej Generalnego Gubernatorstwa, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2022, t. 1 (39).
Grott W., Zabiegi propagandowe Niemców względem polskiej wsi pod okupacją na przykładzie biuletynów „Służba Informacyjna dla Wójtów” (1940–1941) i „Poradnik: Miesięcznik służbowy dla wójtów” (1942–1944), „Rocznik Historii Prasy Polskiej” 2025, t. 28, z. 3 (79).
Jockheck L., Propaganda im Generalgouvernement. Die NSBesatzungspresse für Deutsche und Polen 1939–1945, Osnabrück 2006.
Kołtunowski P., Charakterystyka hitlerowskiego dziennika „Krakauer Zeitung”, „Zeszyty Prasoznawcze” 1987, t. 28, nr 2 (112).
Łysakowski P., Obraz polskiej rzeczywistości po wrześniu 1939 r. w prasie gadzinowej, „Rocznik Polsko-Niemiecki” 2023, nr 31.
Napora M., Gadzinowe narracje. Mechanizmy i strategie kreowania propagandowego obrazu świata w „Dzienniku Radomskim” 1940–1944, Warszawa 2017.
Napora M., O potrzebie dalszych badań nad prasą gadzinową. Stan obecny i perspektywy badawcze, „Dzieje Najnowsze” 2021, nr 2.
Piątkowski S., Bandytyzm i inne formy przestępczości kryminalnej na obszarach wiejskich Generalnego Gubernatorstwa w początkach okupacji niemieckiej (październik 1939 – czerwiec 1941 r.) [w:] Polska pod okupacją 1939–1945, t. 1, red. M. Gałęzowski et al., Warszawa 2015.
Piątkowski S., Codzienność początków okupacji niemieckiej w Generalnym Gubernatorstwie w świetle ogłoszeń drobnych „Gońca Krakowskiego” (październik 1939 – czerwiec 1940), „Pamięć i Sprawiedliwość” 2013, nr 1.
Piątkowski S., Okupacja i propaganda. Dystrykt radomski Generalnego Gubernatorstwa w publicystyce polskojęzycznej prasy niemieckiej (1939–1945), Lublin–Radom 2013.
Piątkowski S., Życie codzienne Polaków w Generalnym Gubernatorstwie w świetle ogłoszeń drobnych polskojęzycznej prasy niemieckiej, Warszawa 2021.
Pisarek W., Analiza zawartości prasy, Kraków 1983.
Szarota T., Jawne wydawnictwa i prasa okupowanej Warszawy [w:] Warszawa lat wojny i okupacji. 1939–1944, t. 2, Warszawa 1972 („Studia Warszawskie”, t. 10).
Tuszyński M., „Hitlerowska propaganda polityczna w Generalnej Guberni”, rozprawa doktorska, IH PAN, Warszawa 1976, mps.
Woźniakowski K., Prasa, kultura, wojna. Studia z dziejów czasopiśmiennictwa, kultury literackiej i artystycznej lat 1939–1945, Kraków 2005.
Wójcik W., Gadzinówka „Goniec Krakowski” 1939–1945, „Kwartalnik Historii Prasy Polskiej” 1980, nr 19/3.
Wójcik W., Niemiecka prasa w języku polskim dla Polaków wydawana w Generalnym Gubernatorstwie w latach 1939–1945 (Ogólna charakterystyka), „Rocznik Naukowo-Dydaktyczny” 1987, nr 110 (Prace Bibliotekoznawcze 4).
Wójcik W., Prasa gadzinowa Generalnego Gubernatorstwa (1939–1945), Kraków 1988.
Licencja
Prawa autorskie (c) 2026 Pamięć i Sprawiedliwość

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Język Polski
English
Deutsch
Français (France)
Italiano
Русский
PDF
