Pokaż  Tom 47 Nr 1 (2026): Pamięć i Sprawiedliwość

Tom 47 Nr 1 (2026)

ISSN:
1427-7476

eISSN:
2957-1723
Dział: Studia

Brytyjczycy i niemiecka dezinformacja w sprawie śmierci generała Władysława Sikorskiego. Od Goebbelsa do Hochhutha

Pamięć i Sprawiedliwość, Tom 47 Nr 1 (2026), strony: 102-125

Data publikacji: 2026-11-02

https://doi.org/10.48261/PIS264704

Abstrakt

Śmierć gen. Władysława Sikorskiego w katastrofie gibraltarskiej 4 lipca 1943 r. przyniosła pojawienie się, jeszcze podczas II wojny światowej, opinii, z których wynikało, że polski premier zginął w wyniku spisku. Część z nich powstała spontanicznie, jednak to minister propagandy III Rzeszy Joseph Goebbels był autorem narracji, zgodnie z którą Sikorski zginął w wyniku zamachu zorganizowanego przez NKWD we współpracy z Brytyjczykami. Upowszechnianie tej teorii, za pomocą gazet, plakatów, ulotek i radia, w okupowanej Europie było częścią propagandy katyńskiej. Celem dezinformacji było zaś rozerwanie sojuszu sowiecko-brytyjskiego i pogłębienie nastrojów antysowieckich w społeczeństwie polskim. W okresie zimnej wojny temat spisku został podjęty przez zachodnioniemieckiego dramaturga Rolfa Hochhutha wspieranego wątpliwym autorytetem naukowym Davida Irvinga. W sztuce Żołnierze Hochhuth oskarżył Winstona Churchilla o zlecenie służbom specjalnym zabicia Sikorskiego. Dyskusja w mediach spowodowała wszczęcie przez brytyjski wywiad wewnętrznego śledztwa w 1969 r. Potwierdzono w nim konkluzje dochodzenia z 1943 r., mówiące, że śmierć Sikorskiego nastąpiła w wyniku wypadku lotniczego, ale nie ujawniono opinii publicznej szczegółowych informacji i odmówiono powołania nowej komisji do zbadania jego przyczyn. Niezależnie od zakulisowych działań władz brytyjskich, sztuka Hochhutha okazała się artystyczną i komercyjną porażką. Jej autor przegrał też procesy, które wytoczyły mu osoby oskarżone przezeń o współudział w rzekomym zamachu.


Archiwum Akt Nowych, Warszawa, Instytut Hoovera, MSZ – Ministerstwo Spraw Zagranicznych.

Archiwum Instytutu Polskiego i Muzeum im. gen. Sikorskiego, Londyn, PRM K – Prezydium Rady Ministrów.

The National Archives, Kew, AIR 2 – Air Ministry and Ministry of Defence, AIR 20 – Air Ministry, and Ministry of Defence: Papers accumulated by the Air Historical Branch, CAB 103 – Cabinet Office and predecessors: Historical Section, CAB 163 – War Cabinet, Ministry of Defence, and Cabinet Office: Central Intelligence Machinery: Joint Intelligence Sub-Committee, later Committee: Secretariat, FCO 168 – Foreign Office and Foreign and Commonwealth Office: Information Research Department, FO 371 – Foreign Office: Political Departments: General Correspondence from 1906–1966, HW 12 – Government Code and Cypher School: Diplomatic Section and predecessors: Decrypts of Intercepted Diplomatic Communications (BJ Series), PREM 13 – Prime Minister’s Office: Correspondence and Papers, 1964–1970.

„Biuletyn Informacyjny”.

„Gazeta Ilustrowana”.

„Manchester Guardian”.

„Nowy Kurier Warszawski”.

„The Times”.

Baliszewski D., Gibraltar. Tajemnica Sikorskiego, Warszawa 2017.

Bell P.M.H., John Bull and the Bear: British Public Opinion, Foreign Policy and the Soviet Union 1941–1945, London 1990.

Budiansky S., Battle of Wits. The Complete Story of Codebreaking in World War II, New York 2000.

Denniston R., Thirty Secret Years: A.G. Denniston’s Work in Signals Intelligence, 1914–1944, Clifton-upon-Teme 2007.

Djilas M., Rozmowy ze Stalinem, Warszawa 1991.

Freshwater H., Theatre Censorship in Britain. Silencing, Censure and Suppression, New York 2009.

Garnett D., The Secret History of PWE: The Political Warfare Executive, 1939–1945, London 2002.

Głowiński T., O nowy porządek europejski. Ewolucja hitlerowskiej propagandy politycznej wobec Polaków w Generalnym Gubernatorstwie 1939–1945, Wrocław 2000.

Goebbels J., Dzienniki, t. 3: 1943–1945, tłum. i wybór E.C. Król, Warszawa 2014.

Grabowski J., Propaganda antyżydowska w Generalnej Guberni, 1939–1945, „Zagłada Żydów. Studia i Materiały” 2010, t. 6.

Grott W., Katastrofa na Gibraltarze w ujęciu niemieckiej, polskojęzycznej prasy codziennej Generalnego Gubernatorstwa, „Rocznik Historii Prasy Polskiej” 2022, t. 25, z. 1.

Herf J., Broadcasting Antisemitism to the Middle East: Nazi Propaganda during the Holocaust [w:] Holocaust Denial The Politics of Perfidy, red. R.S. Wistrich, Berlin 2012.

Hochhuth R., Soldaten, Nekrolog auf Genf, Tragödie, Hamburg 1967.

Hochhtuth R., Soldiers: An Obituary for Geneva, tłum. R.D. MacDonald, London 1968.

Irving D., Accident. The Death of General Sikorski, London 1967.

Irving D., Churchill’s War, t. 2: Triumph in Adversity, London 1999.

Irving D., The Destruction of Dresden, London 1963.

Irving D., Wypadek. Śmierć generała Sikorskiego, tłum. B. Zborski, Pruszków 2000.

Jockheck L., Propaganda im Generalgouvernement. Die NSBesatzungspresse für Deutsche und Polen 1939–1945, Osnabrück 2006.

Łysakowski P., Prasa niemiecka o Katyniu. Jak niemiecka propaganda przedstawiała w 1943 roku sprawę mordu popełnionego na polskich oficerach, „Zeszyty Katyńskie” 1990, nr 1.

Kisielewski T.A., Zabójcy. Widma wychodzą z cienia, Poznań 2006.

Kisielewski T.A., Zamach. Tropem zabójców generała Sikorskiego, Poznań 2005.

Klimkowski J., Katastrofa w Gibraltarze. Kulisy śmierci generała Sikorskiego, Katowice 1965.

Klukowski Z., Zamojszczyzna, t. 1: 1918–1943, Warszawa 2008.

Kowalski W.T., Tragedia w Gibraltarze, Bydgoszcz 1989.

Król E.C., Polska i Polacy w propagandzie narodowego socjalizmu w Niemczech 1919–1945, Warszawa b.d.w.

Krzemiński A., Wzwód prawej ręki. Rozmowa z niemieckim dramaturgiem Rolfem Hochhuthem, „Polityka” 2007, nr 38.

Kukiel M., Generał Sikorski. Żołnierz i mąż stanu Polski Walczącej, Londyn 1995.

Landau L., Kronika lat wojny i okupacji, t. 3: Lipiec 1943 – luty 1944, Warszawa 1963.

Łysakowski P., Prasa niemiecka o Katyniu. Jak niemiecka propaganda przedstawiała w 1943 roku sprawę mordu popełnionego na polskich oficerach, „Zeszyty Katyńskie” 1990, nr 1.

Napora M., Gadzinowe narracje. Mechanizmy i strategie kreowania propagandowego obrazu świata w „Dzienniku Radomskim” 1940–1944, Warszawa 2017.

Nowak-Jeziorański J., List do Redakcji „Dziejów Najnowszych”, „Dzieje Najnowsze” 2002, nr 1.

Nowak-Jeziorański J., W odpowiedzi Jackowi Tebince, „Dzieje Najnowsze” 2002, nr 2.

Polskie Dokumenty Dyplomatyczne 1943, red. J. Tebinka, współpraca P. Długołęcki, Warszawa 2024.

Riehle K.P., The „KGB Wanted List” and the Evolving Soviet Pursuit of Defectors, „Journal of Cold War Studies” 2024, nr 3.

Ris T., Active Measures. The Secret History of Disinformation and Political Warfare, London 2021.

Rolf Hochhuth: Talking to Margaret Croyden, „The Transatlantic Review” 1968, nr 30.

Różycki M.J., Katastrofa Gibraltarska. Droga do tragedii, cz. 1, „Lotnictwo” 2016, nr 1; cz. 2, „Lotnictwo” 2016, nr 2.

Ruff M.E., Was Rolf Hochhuth’s Play, The Deputy, the Result of a KGB Plot? Assessing the Merits of a Decadesold Conspiracy Theory, „The Catholic Historical Review” 2023, nr 4.

Sobczak J., Polska w propagandzie i polityce III Rzeszy 1939–1945, Poznań 1988.

Stover D., Interview. Why people believe conspiracy theories: A political scientist’s view, „Bulletin of Atomic Scientists” 2026, nr 2.

Strumph Wojtkiewicz S., Wbrew rozkazowi. Wspomnienia oficera prasowego, Warszawa 1959.

Subotkin W., Tragiczny lot generała Sikorskiego. Fakty i dokumenty, Szczecin 1986.

Szyndler A., Recepcja sztuki Rolfa Hochhutha „Namiestnik” (Der Stellvertreter 1963) w Polsce, „Transfer. Reception Studies” 2016, nr 1.

Tebinka J., Brytyjska propaganda wobec Polski 1947–1956 [w:] Media w PRL. PRL w mediach, red. M. Malinowski, P. Niwiński, T. Dmochowski, Gdańsk 2004.

Tebinka J., Dokumenty brytyjskie na temat współpracy wywiadowczej Polski i Wielkiej Brytanii w czasie II wojny światowej [w:] Na szachownicy dziejów i międzynarodowej polityki.

Książka dedykowana profesorowi Zbigniewowi Brzezińskiemu, Gorzów Wielkopolski 2006.

Tebinka J., Raz jeszcze o okolicznościach śmierci gen. Sikorskiego. Replika na list Jana Nowaka Jeziorańskiego, „Dzieje Najnowsze” 2002, nr 2.

Tebinka J., Śmierć generała Władysława Sikorskiego w świetle nowych dokumentów brytyjskich, „Dzieje Najnowsze” 2001, nr 3.

Tebinka J., W sprawie uwag Jana NowakaJeziorańskiego, „Dzieje Najnowsze” 2002, nr 1.

Tebinka J., Zapalec A., Polska w brytyjskiej strategii wspierania ruchu oporu. Historia Sekcji Polskiej Kierownictwa Operacji Specjalnych (SOE), Warszawa 2021.

Terlecki O., Generał Sikorski, t. 2, Kraków–Wrocław 1983.

The Diaries of Kenneth Tynan, wyd. J. Lahr, London 2001.

Thompson C., The Assassination of Winston Churchill, London 1969.

Werblan A., The Conversation between Władysław Gomułka and Josef Stalin on 14 November 1945, „Cold War International History Project Bulletin” 1998, nr 11.

Whiteley J., Śmierć generała Sikorskiego, tłum. K. Piotrowska-Fletcher, Warszawa 2007.

Woźniakowski K., Polskojęzyczna prasa gadzinowa w tzw. Starej Rzeszy (1939–1945), Kraków 2001.

Zięborak J., Studium katastrofy Liberatora AL 523. Gibraltar 1943, Warszawa 2012.

Żerko S., Niemiecka polityka zagraniczna 1933–1939, wyd. 2, Poznań 2022.

Hansard, HC Deb 11 February 1969 vol. 777 cc1114-5 , https://api.parliament.uk/historic--hansard/commons/1969/feb/11/air-accidents-inquiries, dostęp 10 V 2026 r.

Historyczne reminiscencje (cz. 12), 22.10.1967, https://www.polskieradio.pl/68/2461/Audio/292462, dostęp 10 V 2026 r.

https://ipn.gov.pl/pl/aktualnosci/73885,76-rocznica-smierci-gen-Wladyslawa-Sikorskiego-4-lipca-2019.html?search=78074308, dostęp 10 V 2026 r.

I. Pacepa, Moscow’s Assault on the Vatican The KGB made corrupting the Church a priority,„National Review Online”, http://article.nationalreview.com/?q=YTUzYmJhMGQ5Y2UxOWUzNDUyNWUwODJiOTEzYjY4NzI=, dostęp 10 V 2026 r.

Rolf Hochhuth, Soldiers (Soldaten), https://www.rowohlt-theaterverlag.de/foreign-rights/play/soldaten-2449, dostęp 10 V 2026 r.

                            Pokaż  Tom 47 Nr 1 (2026): Pamięć i Sprawiedliwość

Tom 47 Nr 1 (2026)

ISSN:
1427-7476
eISSN:
2957-1723

Data publikacji:
2026-11-02

Dział: Studia