Pokaż  Tom 47 Nr 1 (2026): Pamięć i Sprawiedliwość

Tom 47 Nr 1 (2026)

ISSN:
1427-7476

eISSN:
2957-1723
Dział: Studia

Sprawa katyńska przed Międzynarodowym Trybunałem Wojskowym w Norymberdze. Sowiecka próba mistyfikacji sądowej i rola władz RP w Warszawie

Pamięć i Sprawiedliwość, Tom 47 Nr 1 (2026), strony: 146-195

Data publikacji: 2026-11-02

https://doi.org/10.48261/PIS264706

Abstrakt

Artykuł stanowi przyczynek do dziejów kłamstwa katyńskiego oraz problemu fałszowania historii w Związku Sowieckim, komunistycznej Polsce i innych państwach bloku wschodniego. Wiosną 1940 r. funkcjonariusze NKWD dokonali masowej zbrodni na polskich jeńcach wojennych i więźniach w kilku miejscach na terenie ZSRS, m.in. w lesie katyńskim. W kwietniu 1943 r. sowieckie władze fałszywie oskarżyły Niemców o popełnienie zbrodni katyńskiej. Władze ZSRS podjęły próbę prawnego potwierdzenia kłamstwa w sprawie tego mordu, wykorzystując w tym celu Międzynarodowy Trybunał Wojskowy w Norymberdze. Prokuratorzy włączyli zarzut popełnienia zbrodni katyńskiej do oskarżenia niemieckich podsądnych podczas głównego procesu norymberskiego (1945–1946). W trakcie przesłuchań świadków w lipcu 1946 r. niemiecka obrona obaliła oskarżenie. Trybunał Norymberski całkowicie pominął w wyroku zarzut dotyczący zbrodni katyńskiej. Sowiecka mistyfikacja nie powiodła się m.in. dzięki postawie amerykańskich i brytyjskich delegatów do trybunału. W artykule zaprezentowano kontekst podjęcia przez władze ZSRS decyzji o przeprowadzeniu mistyfikacji sądowej. Autor zreasumował wiedzę na temat biegu sprawy katyńskiej w Norymberdze i wprowadził nieznane wcześniej informacje, dotyczące m.in. kulis wydarzeń procesowych. W artykule poruszono kwestię roli władz komunistycznych w Warszawie w sowieckiej mistyfikacji sądowej, m.in. działania polskich delegatów na proces norymberski. Autor wykorzystał jako bazą źródłową m.in. dorobek amerykańskiej komisji Maddena z lat 1951–1952 i dokumenty z zasobu Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej.


Archiwum Akt Nowych, Ministerstwo Sprawiedliwości.

Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej, Materiały Głównej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu. Działalność Głównej Komisji Badania Zbrodni Wojennych, Komisji Polskiej na Proces Norymberski oraz Delegata Rządu do UNWCC, Proces głównych niemieckich zbrodniarzy wojennych przed Międzynarodowym Trybunałem Wojskowym w Norymberdze, kolekcja fotografii.

Gosudarstwiennyj archiw Rossijskoj Fiedieracyi, Dieło Nr 3/945 Sofijskogo Narodnogo suda po Katynskomu diełu w g. Sofija, Bołgarija.

National Archives and Record Administration – National Archives, Record Group 319: Records of the Army Staff.

Amtliches Material zum Massenmord von Katyn: im Auftrae des Auswärtigen Amtes auf Grund urkundlichen Beweismaterials zusammengestellt, bearbeitet und herausgegeben von der Deutschen Informationsstelle, Zentralverlag der NSDAP, Franz Eher Nachf., Berlin 1943.

Dziennik Ustaw RP 1947.

Facts and Documents Concerning Polish Prisoners of War Captured by U.S.S.R. during the 1939 Campaign, [Londyn], February 1946.

„Izwiestija”, Moskwa, grudzień 1945.

Katyń. Dokumenty zbrodni, t. 4: Echa Katynia, oprac. W. Materski, N. Lebiediewa [i in.], Warszawa 2006.

Materiały norymberskie. Umowa – Statut – Akt oskarżenia – Wyrok – Radzieckie Votum, oprac. T. Cyprian, J. Sawicki, Warszawa 1948.

Mikołajczyk S., Polska zgwałcona, Warszawa 2005.

Mord w Lesie Katyńskim. Przesłuchania przed amerykańską komisją Maddena w latach 1951–1952, tłum. W.J. Popowski, oprac. W. Wasilewski, t. 1 – Warszawa 2017, t. 2 – Warszawa 2018, t. 3 – Warszawa 2020.

Mr. Justice Jackson. Four Lectures in His Honor, New York 1969.

Niemiecki urzędowy materiał w sprawie masowego mordu w Katyniu, red. A. Bosiacki, tłum. P. Bentkowski, Warszawa 2020.

Niurnbiergskij process. Sbornik matieriałow w 8mi tomach, red. N. Lebiediewa [i in.], Moskwa 1987–1999.

Nowak-Jeziorański J., Rozmowy o Polsce, Warszawa 1995.

SSSR i Niurnbiergskij process. Nieizwiestnyje i małoizwiestnyje stranicy istorii, sierija: „Rossija XX wiek. Dokumienty”, sost. N. Lebiediewa, Moskwa 2012

Taylor T., The Anatomy of the Nuremberg Trials. A Personal Memoir, London 1993.

The Katyn Forest Massacre. Final Report of the Select Committee to Conduct an Investigation and Study of the Facts, Evidence, and Circumstances of the Katyn Massacre, 22 December, 1952, United States Government Printed Office, Washington, D.C., 1952.

The Trial of German Major War Criminals. Proceedings of the International Military Tribunal Sitting at Nuremberg Germany, part 7: 14 February 1946 to 26 February 1946, London 1947.

The Trial of German Major War Criminals. Proceedings of the International Military Tribunal Sitting at Nuremberg Germany, part 8: 27 February 1946 to 11 March 1946, London 1947.

Basak A., Historia pewnej mistyfikacji. Zbrodnia katyńska przed Trybunałem Norymberskim, Wrocław 1993.

Basak A., Katyń. Problem odpowiedzialności karnej sprawców w świetle Norymbergi, „Acta Universitatis Wratislaviensis. Studia nad Faszyzmem i Zbrodniami Hitlerowskimi” 1998, nr 21.

Basak A., Problem kwalifikacji zbrodni katyńskiej oraz odpowiedzialności sprawców w świetle Norymbergi, „Zeszyty Katyńskie” 2004, nr 19.

Chwastyk-Kowalczyk J., Katyń na łamach londyńskiego „Dziennika Polskiego”, „Dziennika Polskiego i Dziennika Żołnierza” w latach 1943–1953, cz. 1, „Roczniki Historii Prasy Polskiej” 2005, t. VIII, z. 2 (16).

d’Hugues P., Brasillach, tłum. M. Maślanka, Biała Podlaska 2013.

Gasztold-Seń P., Siła przeciw prawdzie. Represje aparatu bezpieczeństwa PRL wobec osób kwestionujących oficjalną wersję Zbrodni Katyńskiej [w:] Zbrodnia Katyńska. W kręgu prawdy i kłamstwa, red. S. Kalbarczyk, Warszawa 2010.

Golon M., Zbrodnia katyńska w propagandzie PRL (1944–1989). 45 lat fałszowania historii [w:] Charków – Katyń – Twer. W sześćdziesiątą rocznicę zbrodni, red. A. Kola, J. Szyling, Toruń 2001.

Jackowska A.M., Sowiety na ławie oskarżonych. Polskie uczestnictwo w propagandowej zimnej wojnie we Francji w latach 1947–1952, Warszawa 2018.

Jankowski S.M., Kotarba R., Literaci a sprawa katyńska – 1945, Kraków 2003.

Janssen K.H., Katyn. Kampf gegen die Lüge, „Die Zeit”, 22 VII 1988.

Jażborowska I., Jabłokow A., Parsadanowa W., Katynskij sindrom w sowietsko polskich i rossijsko polskich otnoszenijach, Moskwa 2009.

Jażborowska I., Jabłokow A., Zoria J., Katyń. Zbrodnia chroniona tajemnicą państwową, tłum. M Putrament, A. Wołdźko-Butkiewicz, Warszawa 1998.

Jessen A.E., Czaszka z Katynia. Opowieść o zbrodni, tłum. B. Sochańska, Warszawa 2019.

Kadell F., Kłamstwo katyńskie, Historia pewnej manipulacji. Fakty. Dokumenty. Świadkowie, tłum. J. Pasieka, Wrocław 2008.

Katyn et la Suisse. Experts et expertises médicales dans les crises humanitaires, 1920–2007 / Katyn and Switzerland. Forensic Investigators and Investigations in Humanitarian Crises, 1920–2007, red. D. Debons, A. Fleury, J.F. Pitteloud, Genève 2009.

Kotulska O., Z dziejów kłamstwa katyńskiego: o zasługach Wiktora Sukiennickiego (1901–1983) w odkrywaniu prawdy i paru niepewnych wynikach badań, „Bezpieczeństwo. Teoria i praktyka” 2018, nr 1.

Lebiediewa N., Katynskij wopros na Niurnbiergskom processie, „Przegląd Wschodni” 2014, t. 13, z. 2 (50), repetitus https://www.katynfiles.com/content/lebedeva-katyn-at-nuremberg.html.

Lebiediewa N., Komisja Specjalna i jej przewodniczący Burdenko, „Zeszyty Katyńskie” 2008, nr 23.

Libera P., Polska Ludowa wobec sprawy Katynia: nieznane dokumenty Ministerstwa Sprawiedliwości (1947–1951), „Komunizm. System – Ludzie – Dokumentacja” 2012, nr 1.

Łagojda K., Represje komunistyczne w Polsce „ludowej” wobec osób negujących oficjalne stanowisko Moskwy na temat zbrodni katyńskiej w latach 1944–1956. Nowe ustalenia [w:] Zbrodnia

Katyńska. Nowe aspekty, red. S. Kalbarczyk, W. Wasilewski, Warszawa 2025.

Łojek J., Dzieje sprawy Katynia, Białystok 1989.

Materski W., Mord katyński. Siedemdziesiąt lat drogi do prawdy, Warszawa 2010.

Pestrea-Suciu S., Rumuński lekarz Alexandru Birkle – członek Międzynarodowej Komisji Lekarskiej dla zbadania grobów w Katyniu, do druku podali P. Daszkiewicz, N. Kasparek, tłum. P. Daszkiewicz, „Echa Przeszłości” 2024, nr 25/1.

Podolec O., Slovenská ozvena Katyne (Prípad Andrej Žarnov), „Pamäť národa” 2016, nr 1.

Svobodny P., František Hájek, Český profesor soudniho lékarstvi v Katyni, „Acta Universitatis

Carolinae – Historia Universitatis Carolinae Pragensis” 2008, t. 43, cz. 2.

Urban T., Katyń. Zbrodnia i walka propagandowa wielkich mocarstw, tłum. E. Ziegler-Brodnicka, Warszawa 2019.

Vânat de NKVD, ascuns de braşoveni, https://casasfatului.ro/2022/05/25/vanat-de-nkvd--ascuns-de-brasoveni/, dostęp 16 III 2026 r.

Wolsza T., Encounter with Katyn. The wartime and postwar story of Poles who saw the Katyn site in 1943, Janusz Kurtyka Foundation for Carolina Academic Press, Durham, North Carolina, 2018.

Wolsza T., Sprawa wyjaśnienia zbrodni katyńskiej w działalności polskiej emigracji politycznej w latach II wojny światowej i po jej zakończeniu (do połowy lat pięćdziesiątych) [w:] Zbrodnia Katyńska. W kręgu prawdy i kłamstwa, red. S. Kalbarczyk, Warszawa 2010.

Wolsza T., „To co widziałem przekracza swą grozą najśmielsze fantazje”. Wojenne i powojenne losy Polaków wizytujących Katyń w 1943 r., Warszawa 2015.

Zamorski K., Dwa tajne biura II Korpusu, Londyn 1990.

Zawodny J.K., Katyń, Lublin–Paryż 1989.

Zawodny J.K., Sprawa katyńska w polityce międzynarodowej, „Zeszyty Katyńskie” 1992, nr 2.

Żelazko J., Dzieje sprawy katyńskiej na przestrzeni siedemdziesięciu lat historii, [w:] Jeńcy wojenni z Łódzkiego – ofiary zbrodni katyńskiej, red. J. Żelazko, P. Zawilski, Łodź 2011.

Żelazko J., Pamięć i propaganda. Sprawa katyńska po 1945 r., [w:] Represje sowieckie wobec narodów Europy 1944–1956, red. D. Rogut, A. Adamczyk, Zelów 2005.

Wasilewski, W. (2026). Sprawa katyńska przed Międzynarodowym Trybunałem Wojskowym w Norymberdze. Sowiecka próba mistyfikacji sądowej i rola władz RP w Warszawie. Pamięć I Sprawiedliwość, 47(1), 146–195. https://doi.org/10.48261/PIS264706

Statystyki

Liczba pobrań PDF

Download data is not yet available.

Udostępnij

                            Pokaż  Tom 47 Nr 1 (2026): Pamięć i Sprawiedliwość

Tom 47 Nr 1 (2026)

ISSN:
1427-7476
eISSN:
2957-1723

Data publikacji:
2026-11-02

Dział: Studia