Język Polski
English
Deutsch
Français (France)
Italiano
Русский
Oswajanie Katynia. Ewolucja oficjalnego dyskursu PRL w latach 1987–1989
Pamięć i Sprawiedliwość, V. 47 N. 1 (2026), pages: 224-258
Publication date: 2026-11-02
https://doi.org/10.48261/PIS264708
PDF (Język Polski)
Abstract
Artykuł zawiera analizę miejsca zajmowanego przez zbrodnię katyńską w oficjalnym dyskursie publicznym PRL w latach 1987–1989, a także przemian tego dyskursu u schyłku komunizmu. Autor, opierając się na szerokiej kwerendzie prasy, programów telewizyjnych oraz wypowiedzi polityków i historyków, rekonstruuje ewolucję oficjalnego stanowiska władz wobec tej zbrodni – od propagandowego obciążania nią Niemców, przez stopniowe dopuszczanie prawdy do debaty publicznej, aż po częściowe zakwestionowanie uprzedniej narracji. Analiza pokazuje, że Katyń stanowił ważny element polityki historycznej władz PRL i zarazem jeden z najważniejszych problemów pamięci historycznej społeczeństwa polskiego końca lat osiemdziesiątych XX w. Szczególną uwagę poświęcono wpływowi pierestrojki oraz zmian zachodzących w Związku Sowieckim pod przywództwem Michaiła Gorbaczowa na kształt oficjalnego przekazu w Polsce. Ważną rolę odegrały również decyzje polityczne podejmowane przez ekipę Wojciecha Jaruzelskiego oraz działalność polsko-sowieckiej komisji historyków powołanej w 1987 r. Autor dowodzi, że zmiany w sposobie mówienia o Katyniu miały charakter kontrolowany i stopniowy, a ich tempo pozostawało uzależnione od relacji polsko-sowieckich oraz bieżącej sytuacji politycznej. W rezultacie sprawa Katynia stała się jednym z centralnych tematów dyskursu publicznego schyłkowego PRL, przyczyniając się do delegitymizacji systemu komunistycznego i podważenia fundamentów jego propagandy.
Riferimenti bibliografici
Archiwum Dokumentacji Historycznej PRL, Kolekcja Jaremy Maciszewskiego, Kolekcja Wiesława Górnickiego.
Archiwum TVP, PR00127C, Konferencja Towarzystwa Przyjaźni Polsko-Radzieckiej z okazji 38. rocznicy
Układu o przyjaźni, współpracy i wzajemnej pomocy między PRL i ZSRR, cz. 2, kwiecień 1983 (S. Wroński), PR00172J, Rozmowa z Romanem Bratnym, 1989 r., PR003L29, Śladami pieriestrojki. W przeszłości przyszłość [jesień 1988], PR00AVBX, Dawniej niż wczoraj, wiosna 1989 r., PR00AYH6, Panorama, październik 1988 r., PR00BB9G, 100 pytań do… Marii Berling, 4 grudnia 1988 r., PR00SABJ, „Poligon”, 13 kwietnia 1989 r., PR00Y1AN, Dawniej niż wczoraj, 19 kwietnia 1989 r., PR000ZR1, Spojrzenia, grudzień 1988 r.
Hoover Institution Archives, Mieczysław F. Rakowski Papers.
„Konfrontacje” 1988.
„Kronika. Dokumentacja prasowa” 1987.
„Kultura” (Warszawa) 1986–1989.
„Nowe Drogi” 1989.
„Odgłosy” 1989.
„Odrodzenie” 1989.
„Polityka” 1987–1989, 2010.
„Rzeczpospolita” 1987–1989.
„Sztandar Młodych” 1982, 1988–1989.
„Trybuna Ludu” 1978–1990.
„Tygodnik Mazowsze” 1988.
„Tygodnik Polski” 1989.
„Żołnierz Wolności” 1988.
„Życie Literackie” 1987.
„Życie Partii” 1988.
„Życie Warszawy” 1988.
Inteligencja wobec nowych problemów socjalizmu. Spotkanie Michaiła Gorbaczowa z przedstawicielami polskiej inteligencji, Warszawa 1988.
Kisielewski T., Zapiski historycznopolityczne z lat 1981–1991, Częstochowa 1994.
Król M., Podróż romantyczna, Paryż 1986.
Spotkanie z Polską. 11–16 lipca 1988, Warszawa 1988.
Torańska T., Byli, Warszawa 2006.
Tucholski J., Mord w Katyniu. Kozielsk, Ostaszków, Starobielsk. Lista ofiar, Warszawa 1991.
List Sławomira Popowskiego, 28 III 2026 r.
Relacja Andrzeja Nowaka, 26 II 2026 r.
Relacja Zbigniewa Romka, 4 II 2026 r.
Dudek A., Reglamentowana rewolucja. Rozkład dyktatury komunistycznej w Polsce 1988–1990, wyd. 2, Kraków 2014.
Jerzewski L. [Łojek J.], Dzieje sprawy Katynia, Warszawa 1980.
Kadell F., Kłamstwo katyńskie. Historia pewnej manipulacji. Fakty, dokumenty, świadkowie, Wrocław 2008.
Komorowski B., Lata opozycji, „Wolność i Solidarność” 2014, nr 5.
Kowal P., Koniec systemu władzy. Polityka ekipy gen. Wojciecha Jaruzelskiego w latach 1986–1989, Warszawa 2012.
Kowal P., Misja na wschodzie. Wizyty kard. Józefa Glempa w ZSRS w 1988 roku oraz ich politycznomiędzynarodowy kontekst, „Dzieje Najnowsze” 2016, t. 48, nr 1.
Kowal P., Sołtysiak G. (współpraca), Katyń w relacjach PRL–ZSRR w latach 1985–1989, „Polski Przegląd Dyplomatyczny” 2010, nr 2.
Madajczyk C., Dramat katyński, Warszawa 1989.
Materski W., Mord katyński. Siedemdziesiąt lat drogi do prawdy, Warszawa 2010.
Materski W., Od cara do „cara”. Studium rosyjskiej polityki historycznej, Warszawa 2017.
Nowak A., Akcja „biełyje piatna” – temat historyczny z wariacjami [w:] idem, Historia i polityka, Kraków 2016.
Przeperski M., Pieriestrojka pamięci. „Dziennik Telewizyjny” i Nowa Historyczna Polityka (wrzesień 1988 – czerwiec 1989), „Polska 1944/45–1989. Studia i Materiały” 2025, t. 23.
Przewoźnik A., Adamska J., Katyń. Zbrodnia, prawda, pamięć, Warszawa 2010.
Urban Th., Katyń. Zbrodnia i walka propagandowa wielkich mocarstw, Warszawa 2019.
Wasilewski W., Ludobójstwo. Kłamstwo i walka o prawdę. Sprawa Katynia 1940–2014, Łomianki 2014.
Zawistowski A., Zbrodnia Katyńska w edukacji formalnej i nieformalnej w okresie III RP.
Próba zarysu [w:] Zbrodnia Katyńska. W kręgu prawdy i kłamstwa, red. S. Kalbarczyk, Warszawa 2010.
Żelazko J., Pamięć i propaganda. Sprawa Katynia po 1945 r. [w:] Represje sowieckie wobec narodów Europy 1944–1956, red. D. Rogut, A. Adamczyk, Zelów 2005.
Licenza
Copyright (c) 2026 Pamięć i Sprawiedliwość
Questo lavoro è fornito con la licenza Creative Commons Attribuzione - Non commerciale - Non opere derivate 4.0 Internazionale.
https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
Puoi leggere altri articoli dello stesso autore/i
- Michał Przeperski, Ostatnia próba modernizacji PRL. Rząd Mieczysława F. Rakowskiego (1988-1989) , Pamięć i Sprawiedliwość: V. 27 N. 1 (2016)
- Michał Przeperski, Przemysław Benken, Kryzys w komunistycznych Chinach w 1989 roku i jego wpływ na sytuację w PRL oraz stosunki dwustronne. Przyczyny, przebieg, konsekwencje, Instytut Pamięci Narodowej, Szczecin–Warszawa 2022, 400 s. , Pamięć i Sprawiedliwość: V. 41 N. 1 (2023)
- Michał Przeperski, Władze i dziennikarze. Stowarzyszenie Dziennikarzy Polskich w 1956 roku , Pamięć i Sprawiedliwość: V. 24 N. 2 (2014)
- Michał Przeperski, Świat oglądany przez szybę. Polacy a sprawy międzynarodowe w sondażach Radia Wolna Europa (1962–1969) , Pamięć i Sprawiedliwość: V. 22 N. 2 (2013)
- Michał Przeperski, Alicja Stępień-Kuczyńska, Gorbaczow. Pieriestrojka i rozpad imperium, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2020, 234 s. , Pamięć i Sprawiedliwość: V. 37 N. 1 (2021)
- Michał Przeperski, Piotr H. Kosicki, Personalizm po polsku. Francuskie korzenie polskiej inteligencji katolickiej, Warszawa, IPN, 2016, 502 p. (Michał Przeperski) , Pamięć i Sprawiedliwość: V. 30 N. 2 (2017)
- Michał Przeperski, Odwrót od Października. Pacyfikacja prasy i dziennikarzy w latach 1956-1958 , Pamięć i Sprawiedliwość: V. 28 N. 2 (2016)
- Michał Przeperski, Jakub Szumski, Jakub Szumski, Rozliczenia z ekipą Gierka 1980–1984, Warszawa, Instytut Pamięci Narodowej, 2018, 336 s. , Pamięć i Sprawiedliwość: V. 33 N. 1 (2019)
