Język Polski
English
Русский
Italiano
Français (France)
Deutsch
Українська
Čeština
Nr 14 (2025)
Zespół redakcyjny naszego pisma z niekłamaną satysfakcją oddaje czytelnikom kolejny – czternasty – tom rocznika „Komunizm: System – Ludzie – Dokumentacja”. Zamieszczamy w nim szesnaście artykułów w działach „Studia” i „Varia”, trzy recenzje najnowszych prac naukowych oraz bardzo obszerne opracowanie prezentujące stan badań nad aparatem bezpieczeństwa w Polsce w latach 1945–1989. Mamy nadzieję, że czytelnicy docenią wiedzę i kunszt autorów, którzy opublikowali teksty różnorodne, niezwykle interesu jące i bardzo wartościowe merytorycznie – co gwarantują nie tylko oni sami, ale też starannie dobrane grono recenzentów. W tym roku redakcja postanowiła otworzyć pismo na szerszy kontekst międzynarodowy. Zależało nam, by stało się ono przestrzenią wymiany myśli między badaczami z różnych krajów, a nie tylko forum krajowej refleksji nad dziejami systemu komunistycznego. Numer otwierają artykuły przygotowane w języku angielskim, będące pokłosiem zorganizowanej 9–10 października 2024 r. międzynarodowej konferencji naukowej z cyklu „Revolution Accomplished. Communists in Power”. Kolejne artykuły to pokłosie konferencji naukowej „Wojny komunistów w XX wieku. Od ideologii do zbrojnej konfrontacji” zorganizowanej 27–28 listopada 2024 r. w Olsztynie przez miejscową Delegaturę IPN oraz redakcję naszego rocznika. Dział „Studia” składa się zatem z czternastu artykułów będących pokłosiem dwóch konferencji naukowych. Pięć pierwszych analizuje procesy zachodzące w latach osiemdziesiątych w Europie Środkowej i Wschodniej, które doprowadziły do kolapsu komunistycznych rządów oraz ich uwarunkowania i dynamikę. Pozostałych dziewięć, bardziej różnorodnych chronologicznie i tematycznie, koncentruje się na podejmowanych przez komunistów próbach zwalczania obcej ideologii – zarówno na poziomie konfliktu międzypaństwo wego, jak i wewnętrznego, zbrojnego oraz propagandowego. Dział „Varia”, odmiennie niż w poprzednich numerach, jest tym razem niewielki. Artykuły naukowe jak zwykle nie wypełniają całego numeru pisma. W tomie znalazły się trzy recenzje / artykuły recenzyjne. Numer zamyka artykuł nietypowy – stan badań prowadzonych nad komunistycznym aparatem represji za lata 2014–2023, a konkretnie jego część I, dotycząca okresu 2014–2018, opracowana przez Filipa Musiała. Autor przedstawił rzetelne i kompletne studium – bardzo przydatne dla części historyków. Badania nad aparatem bezpieczeństwa są ustawowym obowiązkiem IPN.
PDF (całość numeru)
Studia 
-
Reform in Exchange for Credit? Hungary and the International Financial Institutions in the 1980s Reformy w zamian za pożyczkę? Węgry i międzynarodowe instytucje finansowe w latach osiemdziesiątych XX w.
Komunizm: System - Ludzie - Dokumentacja, Nr 14 (2025), strony: 15-44
Między styczniem 1984 a majem 1988 r. Węgry nie ubiegały się o pożyczki z Międzynarodowego Funduszu Walutowego (IMF), lecz kontynuowały współpracę z Bankiem Światowym, który finansował projekty przebudowy przemysłowej i rozwoju infrastruktury. W latach 1985–1986 z pomocą Banku Światowego został przygotowany plan działania („Matrix”, „Arkusz”), obejmujący jedenaście płaszczyzn, który pod wieloma względami wyznaczył kierunek reform gospodarczych w następnych latach. Prawo upadłościowe, podatek dochodowy, reorganizacja systemu bankowego i wzrost kapitału obrotowego coraz bardziej wskazywały na odejście od systemu socjalistycznego. Artykuł pokazuje rolę międzynarodowych instytucji finansowych w kształtowaniu tych reform i dopasowaniu proponowanych środków do sytuacji na Węgrzech, jak i ich wpływu na węgierską gospodarkę.
-
Kádár Must Go, or a Close-up View of the May 1988 Party Conference Kádár musi odejść, czyli spojrzenie z bliska na konferencję partyjną z maja 1988 r.
Komunizm: System - Ludzie - Dokumentacja, Nr 14 (2025), strony: 45-64
Studium stanowi analizę ostatniego etapu socjalizmu państwowego na Węgrzech, ze szczególnym uwzględnieniem wydarzeń majowej narady partyjnej w 1988 r. i okoliczności odwołania Jánosa Kádára. Autor stawia tezę, że dojście do władzy Károlya Grósza nie byłoby możliwe bez jednoznacznego wsparcia sowieckiego kierownictwa, które chciało rozszerzyć politykę reform Gorbaczowa na obszar Europy Wschodniej. Odkrywa bezpośredni i pośredni wpływ Związku Sowieckiego na politykę wewnętrzną na Węgrzech, szczególną uwagę kieruje na pogłębiający się kryzys gospodarczy, na wewnętrzne relacje w Węgierskiej Socjalistycznej Partii Robotniczej oraz na geopolityczne przemiany wywołane przez pierestrojkę. Szczegółowo przedstawia wydarzenia poprzedzające naradę partyjną w 1988 r., uzgodnienia moskiewskie oraz warunki organizacyjne przekazania władzy – podkreślając tło politycznego awansu Grósza oraz konkretne przejawy sowieckiego wpływu. Zdaniem autora o odsunięciu Kádára przesądziły nie tylko czynniki polityki wewnętrznej, lecz w decydującej mierze sowieckie interesy geopolityczne i przetasowania władzy. Można je interpretować jako pierwsze kroki do zmian ustrojowych na Węgrzech.
-
The Communist Party of Czechoslovakia and Its Response to the East German Refugee Crisis in 1989 Komunistyczna Partia Czechosłowacji i jej reakcja na kryzys uchodźczy w Niemczech Wschodnich w 1989 r.
Komunizm: System - Ludzie - Dokumentacja, Nr 14 (2025), strony: 65-85
Po wybudowaniu muru berlińskiego w 1961 r. Czechosłowacja stała się ważnym krajem tranzytowym dla uchodźców z Niemiec Wschodnich. Jej znaczenie wzrosło jeszcze bardziej w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych, kiedy była jednym z niewielu krajów na świecie, do których obywatele NRD mogli podróżować bez ograniczeń. Drugim ważnym czynnikiem było otwarcie ambasady Niemiec Zachodnich w Pradze na przełomie roku 1973 i 1974. Placówka znajdowała się w historycznym centrum Pragi i była łatwo dostępna, nic więc dziwnego, że stała się bardzo popularnym miejscem dla obywateli NRD, którzy chcieli wyemigrować do RFN. W latach 1984–1985 Praga doświadczyła pierwszego poważnego kryzysu uchodźczego. Uchodźcy z NRD mieli nadzieję na szybki wyjazd do RFN, jednak oczekiwania te były całkowicie nierealne. Bez zgody rządu NRD władze czechosłowackie nie mogły na to pozwolić. Uchodźcy musieli pójść na kompromis, wrócić do NRD i ubiegać się o legalną emigrację. Nikt jednak nie został ukarany za próbę ucieczki. Pod względem liczby uchodźców rok 1989 znacznie się różnił od okresu wcześniejszego. W latach 1984–1985 do Pragi przybywały setki osób, w 1989 r. były to dziesiątki tysięcy. Część z nich została przewieziona do RFN pociągami przejeżdżającymi przez terytorium NRD. Później rząd NRD wydał zgodę na bezpośredni wyjazd z Pragi do RFN. Początkowo czechosłowaccy komuniści pozostawali lojalnymi sojusznikami Socjalistycznej Partii Jedności Niemiec (SED), niektórzy z nich naprawdę wierzyli, że kryzys uchodźczy został wywołany przez rząd Niemiec Zachodnich w celu zaszkodzenia NRD. Prawdą jest też, że Komunistyczna Partia Czechosłowacji (KSČ) zawsze uważała kryzys uchodźczy za problem raczej międzyniemiecki niż czechosłowacki. Sytuacja zmieniła się na początku listopada 1989 r. Kierownictwo KSČ zaczęło się obawiać, że uchodźcy z NRD i krajowa opozycja polityczna połączą siły w celu zorganizowania jakichś antyrządowych zamieszek. W tym momencie solidarność między Pragą a Berlinem Wschodnim zaczęła znikać.
-
Too Little, Too Late: The Period of ‘Reconstruction’ in Czechoslovakia Through the Lens of the Documents of the Communist Party of Slovakia Za mało i za późno. Okres „przebudowy” w Czechosłowacji w świetle dokumentacji Komunistycznej Partii Słowacji
Komunizm: System - Ludzie - Dokumentacja, Nr 14 (2025), strony: 86-133
Artykuł omawia wybrane aspekty „przebudowy” (po słowacku prestavba; po czesku přestavba) w Czechosłowacji, ze szczególnym uwzględnieniem rozwoju wydarzeń na Słowacji. Analiza opiera się głównie na dokumentach Komunistycznej Partii Słowacji, które pozwalają przedstawić jej działalność w drugiej połowie lat osiemdziesiątych XX w. Okres „przebudowy” był ostatnią fazą reżimów komunistycznych w bloku wschodnim przed ich upadkiem, sam zaś proces był odpowiedzią na zmieniającą się sytuację polityczną na arenie międzynarodowej, która wymagała reform gospodarki planowej. Reformy w Związku Sowieckim, znane jako głasnost i pierestrojka, miały również wpływ na Czechosłowację. Chociaż czechosłowaccy komuniści zdawali sobie sprawę z trudności gospodarczych kraju, nie mogli nie zauważyć podobieństw między „przebudową” a Praską Wiosną 1968 r. W rezultacie skoncentrowali swoje wysiłki na reformach gospodarczych, odrzuciwszy zmiany polityczne prowadzące do pluralizacji i demokratyzacji. W przeciwieństwie do Polski i Węgier nie mieli zamiaru angażować się w dialog z opozycją. Partia wprowadziła jedynie niezbędne zmiany personalne, mające na celu zastąpienie najbardziej skompromitowanych urzędników.
-
Intellectuals as the Opposition in Slovenia in the 1980s Intelektualiści jako opozycja w Słowenii w latach osiemdziesiątych XX w.
Komunizm: System - Ludzie - Dokumentacja, Nr 14 (2025), strony: 134-157
W trakcie poszukiwania drogi wyjścia z kryzysu lat osiemdziesiątych XX w. uwidoczniły się różnice zarówno między przywódcami sześciu republik jugosłowiańskich, jak i władzami oraz ich krytykami. W Słowenii publiczna krytyka rządzących pojawiła się w subkulturze punk, na łamach czasopism, w książkach i filmach. Od 1982 r. gazety publikowały listy otwarte wraz z nazwiskami sygnatariuszy, postulujące zmiany w niektórych ustawach. Część nowych ruchów społecznych zyskała poparcie Związku Socjalistycznej Młodzieży Słowenii i Stowarzyszenia Pisarzy Słoweńskich, dzięki czemu ich działalność nie odbywała się na nielegalnej płaszczyźnie. W styczniu 1985 r. intelektualiści i przedstawiciele struktur państwowych po raz pierwszy wzięli udział w publicznej debacie poświęconej zagadnieniom nie tylko kulturalnym, lecz także wyraźnie politycznym. Ponieważ zdaniem słoweńskich intelektualistów Związek Komunistów Słowenii nie reagował wystarczająco na centralistyczną presję Belgradu, oni sami zorganizowali publiczne dyskusje nad zmianami w konstytucji (1987) i potrzebą nowej słoweńskiej konstytucji (1988). Jako że słoweńskie władze nie przeciwdziałały takiej działalności słoweńskiej opozycji intelektualnej, były one krytykowane przez rządzących w innych republikach jugosłowiańskich za rzekome popieranie sił „kontrrewolucyjnych” i „separatystów”.
-
Siatka agenturalna nielegalnego wywiadu wojskowego PRL „na odcinku francuskim” w dobie zimnej wojny
Komunizm: System - Ludzie - Dokumentacja, Nr 14 (2025), strony: 158-191
Celem artykułu było przybliżenie sposobu funkcjonowania kluczowej siatki nielegalnego wywiadu wojskowego PRL we Francji w czasach zimnej wojny. Początki tej struktury sięgają 1945 r., kiedy to został zwerbowany jej najważniejszy członek (agent i rezydent zarazem) Hermann Bertelé, który po kilku latach sam rozpoczął werbowanie kadry oficerskiej armii francuskiej. Podstawą nowej i najważniejszej siatki agenturalnej stała się grupa oficerów pozyskana do współpracy w 1953 r. Kiedy w roku 1959 – wskutek zdrady – Bertelé został zatrzymany, zdecydowano się na zamrożenie współpracy z pozostałą agenturą, a gdy w pierwszej połowie lat sześćdziesiątych podjęto próbę jej odmrożenia, okazało się, że kilku członków sieci zostało w międzyczasie przejętych przez GRU. Wywołało to spięcia w kontaktach kierownictwa Zarządu II Sztabu Generalnego z szefostwem GRU. Po wspólnych konsultacjach i naradach udało się w 1966 r. wypracować kompromis, dzięki któremu polski wywiad znów otrzymał dostęp do agentów i ich informacji. Współpracę ponownie zamrożono w 1977 r., tym razem z powodu wpadki sieci agenturalnej GRU pod kierownictwem Georges’a Beaufilsa. W pełni wznowić działalności dawnej agentury już się nigdy nie udało, jednak formalnie sprawę złożono do archiwum dopiero w 1990 r.
-
Kubańczycy w Angoli na tle kubańskiej obecności w Afryce. Od Ernesta „Che” Guevary do Arnalda Ochoi Sancheza
Komunizm: System - Ludzie - Dokumentacja, Nr 14 (2025), strony: 192-222
W artykule omówiono kubańskie zaangażowanie militarne w Afryce w latach 1965–2002. Autor prezentuje dotychczasowe ustalenia poczynione przez badaczy i opisane w literaturze światowej, uwzględniając kluczowy fakt, iż archiwalia kubańskie są nadal niedostępne, a dostęp do materiałów sowieckich nawet w okresie jelcynowskiej odwilży pozostawał selektywny i ograniczony. Omawia ideologiczne oraz polityczne źródła decyzji o skierowaniu wojsk najpierw do Algierii, a następnie do innych państw afrykańskich. Największą skalę przyjęła interwencja w Angoli, która rozpoczęła się w roku 1975, a zakończyła w 2022. W artykule przybliżono międzynarodowy kontekst wydarzeń, zwłaszcza zaś relacje w trójkącie Angola – Kuba – Związek Sowiecki, ich uwarunkowania wewnętrzne, a także ogólną chronologię kubańskich wojen afrykańskich. Autor stawia tezę, że opisywane wydarzenia stanowią kliniczny wręcz przypadek „ideologicznego szaleństwa” charakterystycznego dla kręgów kierowniczych wielu komunistycznych dyktatur, a w przypadku Kuby jego wymiar był dodatkowo spotęgowany przez wyjątkowe uwarunkowania historyczne, w tym szczególny sposób sprawowania przywództwa – tzw. caudillismo, oraz cechy osobowościowe lidera.
-
„Rzeczywistość wietnamska składa się z paradoksów…” Eskalacja konfliktu wietnamskiego w roku 1965 w świetle poufnych raportów polskich korespondentów
Komunizm: System - Ludzie - Dokumentacja, Nr 14 (2025), strony: 223-247
W marcu 1965 r. nastąpiła eskalacja konfliktu wietnamskiego – rozpoczęły się amerykańskie naloty na Wietnam Północny w ramach operacji „Rolling Thunder”, a w Wietnamie Południowym wylądowały pierwsze regularne oddziały wojskowe USA. Rozwój wydarzeń z niepokojem śledzono w Warszawie, gdyż kierownictwo PZPR obawiało się, że lokalny konflikt może się przekształcić w globalną wojnę. Na przełomie marca i kwietnia 1965 r. w Demokratycznej Republice Wietnamu przebywało dwóch polskich dziennikarzy – Stanisław Barteczko i Daniel Luliński. Przygotowali oni dla najwyższych władz PZPR tajne raporty opisujące sytuację wewnętrzną kraju oraz efekty pierwszych kilku tygodni amerykańskich nalotów. Współcześnie dokumenty te stanowią cenne źródło informacji o sytuacji wewnętrznej w Wietnamie Północnym w początkowym okresie konfrontacji ze Stanami Zjednoczonymi. Choć przedstawiają one komunistyczną perspektywę, cechują się o wiele mniejszą dawką propagandy niż większość opisów i relacji pozostawionych przez sojuszników Wietnamu Północnego i samych Wietnamczyków.
-
Obraz polskiego podziemia antykomunistycznego na łamach „Wiadomości Mazurskich” w latach 1945–1947
Komunizm: System - Ludzie - Dokumentacja, Nr 14 (2025), strony: 248-280
Artykuł dotyczy propagandy prasowej na Warmii i Mazurach oraz obrazu konspiracji antykomunistycznej, jaki był kształtowany na łamach „Wiadomości Mazurskich” w latach 1945–1947. Pismo było organem Wojewódzkiego Urzędu Informacji i Propagandy w Olsztynie i po zamknięciu gazety ruchu ludowego „Głos Ziemi” stało się praktycznie jedynym wydawnictwem o charakterze regionalnym. Wśród jego twórców znaleźć można wiele osób związanych z konspiracją w okresie 1939–1945, ale także działających w strukturach Zrzeszenia „Wolność i Niezawisłość” w Olsztynie. Wizerunek podziemia antykomunistycznego kształtowany na łamach gazety był skrajnie negatywny, najusilniej zaś budowano czarną legendę NSZ. Artykuł przedstawia język ówczesnej propagandy prasowej, ukazuje konkretne przykłady manipulacji i zafałszowań. Znaczna część materiałów dotyczących konspiracji publikowanych w periodyku była oparta na przekazach napływających z Warszawy.
-
Obraz „wroga” na zajęciach szkolenia partyjnego w okresie stalinowskim (1948–1956)
Komunizm: System - Ludzie - Dokumentacja, Nr 14 (2025), strony: 281-302
Szkolenie partyjne w okresie 1948–1956 było jednym z najważniejszych instrumentów indoktrynacji ideologicznej członków PZPR. Szczególne znaczenie miał obraz „wroga” przekazywany w czasie zajęć szkoleniowych. O tym, kto lub co jest wrogie, decydowały władze partii. Opierano się na wzorach sowieckich, a zwłaszcza na treściach zawartych w „Historii Wszechzwiązkowej Komunistycznej Partii (bolszewików). Krótki kurs" autorstwa Józefa Stalina. W związku z tym za wrogów „władzy ludowej” i partii uważano zarówno indywidualnych przeciwników politycznych, jak i całe grupy społeczne (duchowieństwo, zamożniejsi chłopi, bogaci mieszczanie itp.). Starano się zdehumanizować przeciwników partii komunistycznej i posługiwano się w tym celu partyjną nowomową. Choć nominalnie szkoleniem objęto większość członków PZPR, to jego poziom i stan organizacyjny pozostawały na niskim poziomie. Propagowanie koncepcji „wroga” służyło utrwaleniu władzy komunistycznej. W 1956 r. zmieniły się pewne elementy szkolenia, ale nadal koncepcja „wroga” odgrywała ważną rolę.
-
„Wróg klasowy i podżegacz wojenny” – represje wobec osób uznanych za „kułaków” w dobie kolektywizacji wsi na Pomorzu Środkowym w latach 1948–1956
Komunizm: System - Ludzie - Dokumentacja, Nr 14 (2025), strony: 303-336
W 1948 r. władze komunistyczne w Polsce pod naciskiem ZSRS, wbrew wcześniejszym deklaracjom, zdecydowały się na wdrożenie kolektywizacji rolnictwa. Nowa polityka rolna budziła opór społeczny, który komuniści zamierzali przełamać, wykorzystując fiskalizm państwowy, aparat bezpieczeństwa i sądy. Największych oponentów planowanych przekształceń upatrywano w tzw. kułakach, czyli zamożnych gospodarzach czerpiących zyski z trudu pracowników najemnych. Ponieważ nie istniała legalna definicja „kułactwa”, pojęcie to można było uznaniowo rozszerzać na niemal wszystkie osoby sprzeciwiające się zmianom, czego skutkiem było ich deprecjonowanie i wypieranie z życia społeczno-gospodarczego wsi. Celem prezentowanego tekstu jest przedstawienie meandrów represji stosowanych wobec tej grupy społecznej w dobie kolektywizacji rolnictwa w latach 1948–1956 na przykładzie Pomorza Środkowego – regionu o specyficznym na tle kraju składzie narodowościowym (osadnicy z dawnych Kresów II RP, liczni przedstawiciele mniejszości ukraińskiej i niemieckiej).
-
„Księża patrioci” jako narzędzie służące do walki z Kościołem katolickim oraz legitymizacji komunistycznej władzy na przykładzie województwa poznańskiego 1950–1955 – zarys problemu
Komunizm: System - Ludzie - Dokumentacja, Nr 14 (2025), strony: 337-367
W artykule podjęto próbę przybliżenia działalności ruchu „księży patriotów” na przykładzie województwa poznańskiego w latach 1950–1955. Oficjalnie organizacja ta działała pod szyldem Komisji Księży przy Związku Bojowników o Wolność i Demokrację. W tekście pokazano powstanie struktur organizacyjnych Okręgowej Komisji Księży w Poznaniu oraz ich przemiany w poszczególnych latach funkcjonowania. Choć formalnie była to organizacja kombatancka, to komunistyczna władza poprzez aparat bezpieczeństwa uczyniła z niej narzędzie do walki z Kościołem katolickim. Proreżimowi duchowni byli wykorzystywani także w wielu akcjach mających na celu legitymizację komunistycznej dyktatury – we wszelkiego rodzaju działaniach na rzecz światowego pokoju (np. Apel sztokholmski), integracji Ziem Zachodnich i Północnych oraz udziału w wyborach do Sejmu PRL i rad narodowych. Z powodu braku efektów w walce z hierarchią kościelną oraz niewielkiego wpływu, jaki Komisja Księży wywarła na ogół duchowieństwa, ruch na polecenie władz świeckich latem 1955 r. został wygaszony.
-
Przykłady cenzury w „Głosie Olsztyńskim” w latach 1951–1956. Konteksty
Komunizm: System - Ludzie - Dokumentacja, Nr 14 (2025), strony: 368-390
W roku 1951 zaczął się ukazywać „Głos Olsztyński”, organ prasowy Komitetu Wojewódzkiego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej w Olsztynie. Cenzurowaniem dziennika w latach 1951–1956 – czyli w okresie od powstania gazety do październikowej odwilży, kiedy to rola cenzury uległa pewnej korekcie – zajmowało się kilkunastu pracowników Wojewódzkiego Urzędu Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk w Olsztynie. Celem artykułu jest wyjaśnienie, jakie wyzwania stawiał przed cenzorami stalinizm, w jakie teksty ingerowano i jaki był stopień tych ingerencji, co czytelnik zobaczył po zmianach, a czego nie mógł widzieć, oraz ukazanie kontekstu politycznego pisanych tekstów.
-
„Papierowy tygrys” towarzysza Mao. Chińska Armia Ludowo-Wyzwoleńcza w ocenie Attachatu Wojskowego przy Ambasadzie Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej w Pekinie na przełomie lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych XX w.
Komunizm: System - Ludzie - Dokumentacja, Nr 14 (2025), strony: 391-423
W artykule poddano analizie obraz Chińskiej Armii Ludowo-Wyzwoleńczej w notatkach informacyjnych Attachatu Wojskowego przy Ambasadzie Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej w Pekinie, nadsyłanych na przełomie siódmej i ósmej dekady XX w. do Wydziału Attachatów Wojskowych Zarządu II Sztabu Generalnego Wojska Polskiego. Wybór takich ram czasowych pozwolił się skupić na potencjale bojowym ChALW w okresie jej największego wpływu na sytuację polityczną w Chińskiej Republice Ludowej i najgłębszego zaangażowania w rewolucję kulturalną, ale też szczególnych napięć w stosunkach chińsko-sowieckich. Analiza dokumentów wykazała, że już na początku lat siedemdziesiątych zaczął się długi i trudny proces wychodzenia ChALW z kryzysu będącego rezultatem dotychczasowych komunistycznych rządów w Chinach, modernizacji technicznej i zmian doktrynalnych w kierunku odejścia od koncepcji wojny ludowej, eliminacji nadmiernych wpływów wojska na system społeczno-polityczny ChRL i w konsekwencji – sprowadzenia roli ChALW do funkcji stricte militarnej.
Varia
-
Polityka kadrowa w Ministerstwie Spraw Zagranicznych w latach 1981–1983 w perspektywie aparatu bezpieczeństwa
Komunizm: System - Ludzie - Dokumentacja, Nr 14 (2025), strony: 427-464
Celem artykułu jest przedstawienie historii przeglądu kadr w Ministerstwie Spraw Zagranicznych w latach 1981–1983, przeprowadzonego w realiach stanu wojennego. Był on elementem represji wobec urzędników i próbą uporządkowania polityki personalnej w służbie dyplomatycznej. W tekście zostały pokazane relacje między aparatem bezpieczeństwa a MSZ oraz wewnętrzne tarcia w gronie przedstawicieli wywiadu wojskowego i wywiadu cywilnego PRL, czyli między Zarządem II Sztabu Generalnego WP a Departamentem I MSW. Głównym tłem sporu stała się kwestia kontroli tego strategicznego resortu w strukturze administracji rządowej PRL, będącego jednocześnie – jako instytucja przykrycia dla oficerów komunistycznego wywiadu – fundamentem prowadzenia operacji zagranicznych.
-
Niezależne Zrzeszenie Studentów i przełom ustrojowy w Polsce na przykładzie opolskiego środowiska akademickiego w latach 1988–1990
Komunizm: System - Ludzie - Dokumentacja, Nr 14 (2025), strony: 465-490
W październiku 1980 r. powstały pierwsze struktury Niezależnego Zrzeszenia Studentów wśród słuchaczy Wyższej Szkoły Inżynierskiej i Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Opolu, ich funkcjonowanie przerwało jednak wprowadzenie stanu wojennego w grudniu 1981 r. W późniejszym czasie część członków NZS podejmowała działalność o charakterze konspiracyjnym, m.in. pod szyldem Akademickiego Ruchu Oporu. Inni próbowali się odnaleźć w legalnych strukturach samorządu studenckiego. Organizacyjna i kadrowa ciągłość opolskich struktur NZS została definitywnie zerwana w połowie lat osiemdziesiątych XX w., w związku z dokonaną w 1985 r. nowelizacją ustawy o szkolnictwie wyższym, która znacznie ograniczała uprawnienia samorządu studenckiego, a także z ukończeniem studiów przez ostatnich członków zrzeszenia z lat 1980–1981. Odrodziły się one dopiero na przełomie lat 1988 i 1989, równolegle z odbudową jawnie funkcjonujących struktur związkowych Solidarności. Członkowie NZS brali czynny udział w kampanii poprzedzającej wybory do Sejmu i Senatu PRL 4 czerwca 1989 r. i w istotnej mierze przyczynili się do spektakularnego sukcesu kandydatów Solidarności.
Recenzje
-
Polscy weterani „pierwszego starcia z faszyzmem” Recenzja publikacji zbiorowej Dąbrowszczacy i wojna domowa w Hiszpanii. Kontekst międzynarodowy – późniejsze losy – spory o pamięć, red. D. Czerwiński, Instytut Pamięci Narodowej, Gdańsk–Warszawa 2025, 464 s.
Komunizm: System - Ludzie - Dokumentacja, Nr 14 (2025), strony: 493-502
Autor recenzuje publikację zbiorową "Dąbrowszczacy i wojna domowa w Hiszpanii. Kontekst międzynarodowy – późniejsze losy – spory o pamięć" pod redakcją Daniela Czerwińskiego. Autorzy rozdziałów pochylają się nad szeroką gamą zagadnień, takich jak prześladowania Kościoła Rzymskokatolickiego, walka mniejszości ukraińskiej w hiszpańskiej wojnie domowej, losy Michała Brona czy budowa kultu dąbrowszczaków w Polsce „ludowej”. Recenzent docenia różnorodność omawianych tematów, zwraca jednak uwagę na kilka błędów i niedociągnięć.
-
Rec. Tadeusz Czekalski, Brzemię tożsamości. Kościoły prawosławne na Bałkanach w polityce państw komunistycznych w latach 1944– 1990, Towarzystwo Wydawnicze „Historia Iagellonica”, Kraków 2024, 340 s.
Komunizm: System - Ludzie - Dokumentacja, Nr 14 (2025), strony: 503-516
-
Rec. Andre Schmid, North Korea’s Mundane Revolution. Socialist Living and the Rise of Kim Il Sung, 1953–1965, University of California Press, Berkeley 2024, 352 s.
Komunizm: System - Ludzie - Dokumentacja, Nr 14 (2025), strony: 517-522
Stan badań
-
Stan badań nad dziejami komunistycznego aparatu represji za lata 2014–2023. Część 1. Lata 2014–2018
Komunizm: System - Ludzie - Dokumentacja, Nr 14 (2025), strony: 525-604
Najczęściej czytane
(ostatnich 6 miesięcy)
394 Punktacja Ministerstwa Edukacji i Nauki
40 (2024 r.) (70 - 2023 r., 40 - w wykazie z 2021 r.)
Dziedziny: historia i archiwistyka
Dyscypliny: historia, nauki o bezpieczeństwie
Redaktor naczelny: dr hab. Adam Dziuba
- INSTYTUT PAMIĘCI NARODOWEJ
Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu
ul. Janusza Kurtyki 1
02-676 Warszawa
NIP: 525-21-80-487
- tel.: +48 22 581-87-78/77/76
e-mail: wydawnictwo@ipn.gov.pl
