View No. 23 (2025)

No. 23 (2025)

ISSN:
1733-6996

eISSN:
2957-1707
Section: Articles and studies: Varia

The Special Services of the Second Polish Republic and the Communist Apparatus of Repression, 1949–1956, in the Light of the Guidelines for the Operational Case Codename “Targowica”

Łukasz Zaroda

https://orcid.org/0000-0002-0790-2862

Uniwersytet Jagielloński, Szkoła Doktorska Nauk Humanistycznych

Łukasz Zaroda (b. 1999) – historian, doctoral student at the Doctoral School of Humanities, Jagiellonian University, graduate in Administration and Public Policy (Ignatianum Academy in Cracow) and in History (Jagiellonian University). His research interests focus on the contemporary history of Poland, particularly the history of the intelligence and security services of the Second Polish Republic and the post-war fates of their personnel.

Aparat Represji w Polsce Ludowej 1944-1989, No. 23 (2025), pages: 347-369

Publication date: 2025-12-23

https://doi.org/10.48261/ARPRL252312

Abstract

This study analyses the actions of the Communist apparatus of repression directed against officers of the pre-war special services, conducted in 1949–1956, as reflected in the guidelines for the operational case codename “Targowica”, coordinated by the Ministry of Public Security. The study briefly discusses the measures undertaken by the security apparatus against this group before 1949 (e.g. in the course of the operational case codename “Pająk-39”), outlines the origins and rationale for initiating the “Targowica” operational case, and presents the operational instructions on which the investigation was based.


Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej (AIPN).

Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Oddział w Krakowie (AIPN Kr).

Dekret Rady Ministrów z dnia 22 stycznia 1946 r. o odpowiedzialności za klęskę wrześniową i faszyzację życia państwowego, DzU 1946, nr 5, poz. 46.

Aparat bezpieczeństwa wobec żołnierzy Korpusu Ochrony Pogranicza i funkcjonariuszy Straży Granicznej, wstęp P. Skubisz, wybór dok. i oprac. A. Chrzanowska et al., Warszawa 2013.

Bednarek J., Józef Kasprzak (1896–1951). Postać kierownika sekcji antykomunistycznej Komendy Policji Państwowej m. Łodzi w latach 1929–1939 w świetle dokumentów Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego [w:] Kontrwywiad II RP (1914) 1918–1945 (1948), t. 2, red. Z. Nawrocki, Warszawa 2014.

Bedyński K., Przedwojenni funkcjonariusze Straży Więziennej w Departamencie Więziennictwa Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego 1944–1954, „Przegląd Więziennictwa Polskiego” 2013, nr 80.

Chrzanowski B., Działania operacyjne Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Bydgoszczy wobec pracowników Bydgoskiej Ekspozytury Wewnętrznej nr 3 Oddziału II Sztabu Głównego Wojska Polskiego (kryptonim „Targowica”), w świetle zachowanych dokumentów [w:] Wywiad wojskowy II Rzeczypospolitej, red. P. Kołakowski, A. Pepłoński, Kraków 2011.

Czarnecka R., Oddział II Sztabu Głównego (Generalnego) w latach 1921–1939. Zarys organizacyjny i przegląd zawartości inwentarza, „Biuletyn Wojskowej Służby Archiwalnej” 2008, nr 28.

Ćwięk H., Fachowcy do wykorzystania, potem zdrajcy do rozpracowania. O dyskredytacji byłych policjantów w Polsce „ludowej”, „Aparat Represji w Polsce Ludowej 1944–1989” 2021, nr 19.

Ćwięk H., Służby specjalne II Rzeczypospolitej wobec przygotowań niemieckich do wojny z Polską. Zarys problematyki [w:] Kontrwywiad II RP (1914) 1918–1945 (1948), t. 2, red. Z. Nawrocki, Warszawa 2014.

Frazik W., Struktura organizacyjna Urzędu Bezpieczeństwa w województwie krakowskim w latach 1945–1956 w świetle aktów normatywnych [w:] Strażnicy sowieckiego imperium. Urząd Bezpieczeństwa i Służba Bezpieczeństwa w Małopolsce 1945–1990, red. F. Musiał, M. Wenklar, Kraków 2009.

Goryński G., Represje i szykany wobec żołnierzy Wojska Polskiego na Wybrzeżu w świetle dokumentów rozpracowania obiektowego „Targowica” (1949–1954) Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego, „Komunikaty Instytutu Bałtyckiego” 2010, nr 48.

Goryński G., Samodzielny Referat Informacyjny Dowództwa Floty w świetle dokumentów rozpracowania obiektowego „Targowica”, realizowanego w latach 1949–1954 przez Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego, „Biuletyn Historyczny [Muzeum Marynarki Wojennej w Gdyni]” 2010, nr 25.

Grabowska-Taczanowska M., Major Bronisław Szymański zeznaje w Gatczynie w 1954 r., „Pamięć i Sprawiedliwość” 1995, t. 38.

Jasiński G., Bezpieczeństwo pracy konspiracyjnej Związku Walki Zbrojnej – Armii Krajowej w latach 1939–1945, „Studia Bezpieczeństwa Narodowego” 2018, R. 8, nr 13.

Kasprzycki M., Działania komunistycznego aparatu represji wobec nowosądeckiego policjanta Stefana Kurowskiego, „Zeszyty Historyczne WiN-u” 2012, nr 36.

Kasprzycki M., Organ ładu i spokoju w rękach demokracji… Aparat bezpieczeństwa w powiecie nowosądeckim w latach 1945–1975, Kraków 2020.

Kładoczny P., Prawo jako narzędzie represji w Polsce Ludowej (1944–1956). Prawna analiza kategorii przestępstw przeciwko państwu, Warszawa 2004.

Kołakowski P., Zwalczanie szpiegostwa niemieckiego i sowieckiego przez polski kontrwywiad pod koniec lat 20. XX w. [w:] Kontrwywiad II RP (1914) 1918–1945 (1948), t. 2, red. Z. Nawrocki, Warszawa 2014.

Leśkiewicz R., Przykłady rozpracowań współpracowników i pracowników SRI nr VII w Poznaniu przez wojewódzkie struktury organów bezpieczeństwa państwa [w:] Kontrwywiad II RP (1914) 1918–1945 (1948), t. 6, red. J. Biernacki, B. Kubisz, Warszawa 2019.

Leśkiewicz R., Represje wobec funkcjonariuszy kontrwywiadu II RP stosowane przez komunistyczne organy bezpieczeństwa państwa [w:] Kontrwywiad II RP (1914) 1918–1945 (1948), t. 2, red. Z. Nawrocki, Warszawa 2014.

Majer P., Funkcjonariusze Policji Państwowej i Policji Polskiej w powojennej rzeczywistości – uwagi syntetyzujące, „Studia Politologiczne” 2019, t. 51.

Majer P., Polityka władz PRL wobec ocalałych funkcjonariuszy Policji Państwowej [w:] Ostaszków, Twer, Miednoje. Zbrodnia przypomniana, red. P. Majer, A. Misiuk, Szczytno 2000.

Majer T., Podstawy prawne działań represyjnych wobec przedstawicieli aparatu państwowego II Rzeczypospolitej w Polsce po II Wojnie Światowej, „Studia Prawnoustrojowe” 2019, nr 44.

Mącior-Majka B., Spory kompetencyjne między władzą wojskową a cywilną w działalności kontrwywiadowczej II RP [w:] Kontrwywiad II RP (1914) 1918–1945 (1948), t. 1, red. Z. Nawrocki, Warszawa 2013.

Mączyński M., Policja Państwowa w II Rzeczypospolitej. Organizacyjno-prawne podstawy funkcjonowania, Kraków 1997.

Misiuk A., Społeczno-polityczne uwarunkowania tworzenia systemu bezpieczeństwa wewnętrznego II RP w latach 1918–1922 [w:] Wywiad i kontrwywiad a bezpieczeństwo Polski odrodzonej po 1918 roku, red. H. Ćwięk, M. Siewier, Warszawa 2019.

Musiał F., Podręcznik bezpieki. Teoria pracy operacyjnej Służby Bezpieczeństwa w świetle wydawnictw resortowych Ministerstwa Spraw Wewnętrznych PRL (1970–1989), Kraków–Warszawa 2018. Nawrocki Z., Aparat bezpieczeństwa w latach 1944–1956 [w:] Aparat bezpieczeństwa w Polsce. Kadra kierownicza, t. 1: 1944–1956, red. K. Szwagrzyk, Warszawa 2005.

Nogaj A., Represje władz PRL wobec byłych funkcjonariuszy służb specjalnych II RP oraz Polskiego Państwa Podziemnego i ich agentury w epoce stalinizmu w Polsce [w:] Kontrwywiad II Rzeczpospolitej, t. 10, red. R. Majzner, Warszawa 2023.

Obóz reakcji polskiej w latach 1939–1945, Warszawa 1948.

Paduszek K., „Kompromaty” mjr. Tadeusza Nowińskiego. Charakterystyki kadry i pracy polskiego wywiadu oraz kontrwywiadu w dwudziestoleciu międzywojennym i podczas II wojny światowej, „Przegląd Archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej” 2019, t. 12.

Pilarski S., Oficer Ekspozytury 2 Oddziału II Sztabu Głównego WP mjr Wojciech Lipiński (1900–1966) [w:] Wywiad i kontrwywiad wojskowy II RP. Z działalności Oddziału II SG WP, t. 2, red. T. Dubicki, Łomianki 2012.

Pilarski S., Rozpracowanie na terenie Łodzi środowiska osób związanych z Oddziałem II Sztabu Generalnego Wojska Polskiego [w:] „Politycznie obcy!” Żołnierze Wojska Polskiego w zainteresowaniu komunistycznego aparatu represji i propagandy w latach 1944–1956, red. B. Polak, P. Skubisz, Szczecin 2016.

Pleskot P., „Tarcza partii i narodu”. Kontrwywiad Polski Ludowej w latach 1945–1956. Zarys struktur i wybór źródeł, Warszawa 2010.

„Politycznie obcy!” Żołnierze Wojska Polskiego w zainteresowaniu komunistycznego aparatu represji i propagandy w latach 1944–1956, red. B. Polak, P. Skubisz, Szczecin 2011.

Skubisz P., W konfrontacji z funkcjonariuszami Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego [w:] Wywiad i kontrwywiad wojskowy II RP. Studia i materiały z działalności Oddziału II SG WP, t. 1, red. T. Dubicki, Łomianki 2010.

Skubisz P., „Zdrajcy z Targowicy”– rozpracowanie obiektowe prowadzone przez Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego wobec żołnierzy Oddziału II Sztabu Generalnego/Głównego Wojska Polskiego, Żandarmerii, Korpusu Ochrony Pogranicza oraz funkcjonariuszy Straży Granicznej i Policji Państwowej [w:] Między I a IV Rzeczpospolitą. Z dziejów lustracji na ziemiach polskich w XIX i XX wieku, red. M. Korybut-Marciniak, P. Majer, Olsztyn 2009.

Spałek R., Komuniści przeciwko komunistom. Poszukiwanie wroga wewnętrznego w kierownictwie partii komunistycznej w Polsce w latach 1948–1956, Warszawa 2014.

Taciak P., Powojenne losy pracownika Oddziału II SG WP Pawła Sowy w świetle materiałów Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Olsztynie. Zarys problematyki [w:] Kontrwywiad II RP (1914) 1918–1945 (1948), t. 6, red. J. Biernacki, B. Kubisz, Warszawa 2019.

Taciak P., Pracownicy i współpracownicy kontrwywiadu i innych służb II Rzeczypospolitej Polskiej w materiałach Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Olsztynie. Zarys problematyki i perspektywy badawcze [w:] Kontrwywiad II RP (1914) 1918–1945 (1948), t. 3, red. Z. Nawrocki, Warszawa 2015.

Taciak P., Wykorzystanie byłych pracowników i współpracowników kontrwywiadu, wywiadu i innych służb II RP do rozpracowywania środowiska „dwójkarzy” w świetle materiałów Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Olsztynie. Zarys problematyki [w:] Kontrwywiad II RP (1914) 1918–1945 (1948), t. 4, red. A. Przyborowska, Warszawa 2017.

Wywiad i kontrwywiad Armii Krajowej, red. W. Bułhak, Warszawa 2008. Zagził D., Młot na „reakcję”, „Pamięć.pl” 2015, nr 9 (42).

Zaroda Ł., „»Nie postrachem, lecz wartościami« – etos służby w przedwojennej Policji Państwowej i problematyka jego postrzegania w Polsce Ludowej”, mps.

Zaroda Ł., „Represje wobec byłych funkcjonariuszy Policji Państwowej i tzw. policji granatowej w województwie krakowskim w latach 1945–1956 w świetle akt wybranych spraw operacyjnych Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego”, praca dyplomowa przygotowana pod kierunkiem dr. hab. Z. Zblewskiego, UJ, Kraków 2023.

Zdrójkowski D., Geneza dekretu o odpowiedzialności za klęskę wrześniową i faszyzację życia państwowego, „Studia Prawnicze i Administracyjne” 2019, nr 28.

License

Copyright (c) 2025 Aparat Represji w Polsce Ludowej 1944-1989

Creative Commons License

This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.

https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0

Zaroda, Łukasz. (2025). The Special Services of the Second Polish Republic and the Communist Apparatus of Repression, 1949–1956, in the Light of the Guidelines for the Operational Case Codename “Targowica”. Aparat Represji W Polsce Ludowej 1944-1989, (23), 347–369. https://doi.org/10.48261/ARPRL252312

Statistics

Downloads

Download data is not yet available.

Share it

                            View No. 23 (2025)

No. 23 (2025)

ISSN:
1733-6996
eISSN:
2957-1707

Data publikacji:
2025-12-23

Dział: Articles and studies: Varia