Język Polski
English
Competition for Power in the Christian Social Association After the Fall of Jan Frankowski in the Context of the Involvement of Leading Activists in Cooperation with the Security Organs (1968–1974)
Aparat Represji w Polsce Ludowej 1944-1989, No. 22 (2024), pages: 512-542
Publication date: 2025-02-04
https://doi.org/10.48261/arprl242217
PDF (Język Polski)
Abstract
The subject of the text is the struggle for power in the Christian Social Association (Chrześcijańskie Stowarzyszenie Społeczne, ChSS) in the period from the overthrow of its founder and president Jan Frankowski in the spring of 1968 to the election of Kazimierz Morawski as chairman of the ChSS General Board in February 1974. During this time, the organisation was led by Zygmunt Filipowicz MP, Frankowski’s former deputy. However, he failed to consolidate his power, and was only one party in the rivalry between several ambitious activists – Janusz Makowski, Adam Romaniuk, Jan Majdecki, Kazimierz Morawski, and Stanisław Jan Rostworowski – who had earlier caused the overthrow of the first ChSS president. The coalitions within the new leadership changed frequently, depending on where the main axis of the dispute ran: from the struggle between MPs Filipowicz, Makowski, and Romaniuk, and the so-called “youngsters”, i.e. Majdecki, Morawski, Rostworowski, and Andrzej Szomański, to the fundamental conflict between Majdecki and Romaniuk, and the rivalry between Morawski and his former ally Rostworowski. The involvement of the main players in cooperation with the Communist security organs was of great importance for the course of events: Majdecki (secret collaborator “Mak”/”Derby”), Morawski (secret collaborator “Mariusz”) and Rostworowski (secret collaborator“Stanisław”) used their ties with the Ministry of Internal Affairs to strengthen their own position, while the Ministry treated them as the most important tool to control the Association. The pressure from the Office for Religious Affairs, where these activists were frequent visitors, trying to convince its head, Aleksander Skarżyński, of their arguments, was also important. The text indicates the consequences of the Association’s dependence on these two institutions, as it resulted in its ideological exhaustion and complete political subordination to the state authorities. It is also a study of the attitudes of people who, for their own interests, did not hesitate to cooperate with the security organs of the communist state.
References
Archiwum Akt Nowych (AAN).
Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej (AIPN).
Micewski A., Katolicy w potrzasku. Wspomnienia z peryferii polityki, Warszawa 1993.
„Awangarda Państwa Narodowego” 1934.
„Materiały Problemowe ChSS” 1978.
„Słowo Powszechne” 1970.
„Za i Przeciw” 1968, 1970, 1974.
Błaszak T., Służba Bezpieczeństwa wobec Stowarzyszenia PAX i Chrześcijańskiego Stowarzyszenia Społecznego w województwie szczecińskim w latach 1952–1990 [w:] Sensus catholicus. Katolicy świeccy w Polsce Ludowej. Postawy – aktywność – myśl. Studia i szkice, red. R. Ptaszyński, T. Sikorski, Toruń 2014.
Friszke A., Nadzieje i złudzenia. Środowiska katolików świeckich przed i po Październiku 1956 [w:] Sensus catholicus. Katolicy świeccy w Polsce Ludowej. Postawy – aktywność – myśl. Studia i szkice, red. R. Ptaszyński, T. Sikorski, Toruń 2014.
Gucewicz D., Dywersyjna rola Chrześcijańskiego Stowarzyszenia Społecznego w ruchu katolickim (na przykładzie Gdańska) [w:] Sensus catholicus. Katolicy świeccy w Polsce Ludowej. Postawy – aktywność – myśl. Studia i szkice, red. R. Ptaszyński, T. Sikorski, Toruń 2014.
Kaczorowski A.W., Frankowski Jan Józef [w:] Słownik biograficzny katolicyzmu społecznego w Polsce, [t. 1:] A–J, red. R. Bender et al., Lublin 1994.
Kardela P., W służbie narodu i bezpieki. Wojciech Kętrzyński (1918–1983), „Rocznik Mazurski” 2015, t. 9.
Kuta C., Rola i znaczenie prasy Chrześcijańskiego Stowarzyszenia Społecznego [w:] Oficjalna prasa w PRL, t. 1, red. S. Ligarski, R. Łatka, Szczecin–Warszawa 2020.
Kuta C., Służba Bezpieczeństwa wobec organizacji katolickich: PAX, ChSS, PZKS [w:] „Satelici”. „Satelickie” partie polityczne i organizacje społeczno-polityczne w Polsce (1944/1945–1989), red. R. Ptaszyński, T. Sikorski, Warszawa 2021.
Orzełek A., Chrześcijańskie Stowarzyszenie Społeczne w rzeczywistości politycznej PRL w latach 1957–1974, „Przegląd Historyczny” 2023, nr 3.
Orzełek A., Czerwoni katolicy. Polityczne i ideowe drogi Jana Frankowskiego (1912–1976) i Konstantego Łubieńskiego (1910–1977) na tle działalności ich ugrupowań, Warszawa 2024.
Orzełek A., Działalność Stanisława Jana Rostworowskiego w Chrześcijańskim Stowarzyszeniu Społecznym w latach 1957–1974, „Kwartalnik Historyczny” 2023, nr 2.
Orzełek A., Jan Jerzy Majdecki [w:] Słownik biograficzny polskiego katolicyzmu społecznego, t. 4, red. R. Łatka, Warszawa 2022.
Orzełek A., Jan Józef Frankowski [w:] Słownik biograficzny polskiego katolicyzmu społecznego, t. 1, red. R. Łatka, Warszawa 2020.
Orzełek A., Kazimierz „Adzio” Morawski [w:] Słownik biograficzny polskiego katolicyzmu społecznego, t. 5, red. R. Łatka, Warszawa 2023.
Orzełek A., Koncepcja socjalizmu wieloświatopoglądowego Stowarzyszenia „PAX” w ocenie centralnych organów bezpieczeństwa Polski Ludowej w okresie rządów Władysława Gomułki i Edwarda Gierka (1956–1980), „Dzieje Najnowsze” 2019, nr 4.
Orzełek A., Kryzys wewnętrzny w Chrześcijańskim Stowarzyszeniu Społecznym w latach sześćdziesiątych i upadek polityczny Jana Frankowskiego, „Res Historica” 2023, nr 56.
Orzełek A., Stanisław Jan Rostworowski [w:] Słownik biograficzny polskiego katolicyzmu społecznego, t. 4, red. R. Łatka, Warszawa 2022.
Orzełek A., U genezy Chrześcijańskiego Stowarzyszenia Społecznego. Powstanie i rozpad pierwszego zespołu redakcyjnego tygodnika „Za i Przeciw”, „Kwartalnik Historyczny” 2019, nr 4.
Rudnicki S., Falanga. Ruch Narodowo-Radykalny, Warszawa 2018.
Sikorski T., Orientacje ideowo-polityczne środowisk katolików świeckich w Polsce (1956–1972) [w:] Dzieje Kościoła katolickiego na Pomorzu Zachodnim, t. 2: 1956–1972, red. M. Siedziako, Z. Stanuch, G. Wejman, Szczecin 2017.
Sikorski T., „Secesja – krnąbrne dziecko odwilży”. Geneza Chrześcijańskiego Stowarzyszenia Społecznego (październik 1956 – październik 1957),„Pamięć i Sprawiedliwość” 2021, nr 1 (37).
Sikorski T., Węzeł gordyjski. Katolicy świeccy w PRL (1956–1989), Warszawa 2021.
Skibiński P., Chadecja w PRL? Czy politycy katoliccy byli chrześcijańskimi demokratami?, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2017, nr 2.
License
Copyright (c) 2024 Aparat Represji w Polsce Ludowej 1944-1989
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
