Język Polski
English
Deutsch
Français (France)
Italiano
Русский
Polish Deportees in Pavlodar Oblast, 1940–1946: Deportation, Polish Embassy Delegation, Polish Military Formation, and Repatriation
Dmitriy Panto
https://orcid.org/0000-0002-5467-9990
Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku
BioDMITRIY PANTO – PhD., certified curator, chief specialist of the Scholarly Department of the Museum of the Second World War in Gdańsk, secretary of the Polish–Kazakh and Polish–Uzbek Historical Commissions. His research interests include the history of the Catholic Church in the Russian Empire and the Soviet Union, Stalinist terror, and depor-tations into the far territories of the Soviet Union. He is the author or co-author of the fol-lowing works: Deportacje Polaków i obywateli polskich do Kazachstanu w latach 1936–1941[Deportations of Poles and Polish Citizens to Kazakhstan in 1936–1941] (introduction and ed. D. Panto, 2019); Krzywy obraz wojny. Armia Czerwona w Gdańsku i Prusach w 1945 r.[A Distorted View of War: The Red Army in Gdańsk and Prussia in 1945] (2019); Podwójnie deportowani... Żołnierze Polskich Sił Zbrojnych w Związku Sowieckim w latach 1945–1951 – dokumenty i materiały [Double Deportees... Soldiers of the Polish Armed Forces in the Soviet Union in 1945–1951 – Documents and Materials] (introduction and ed. D. Panto, transl. D. Chodkowski-Gyurics, 2022).
Remembrance and Justice, Vol. 46 No. 2 (2025), pages: 141-170
Publication date: 2026-03-31
https://doi.org/10.48261/PIS254606
PDF (Język Polski)
Abstract
The study outlines the fates of Polish citizens deported to the Pavlodar region in Soviet Kazakhstan between 1940 and 1946, covering the period from their deportation to their departure to the post-war Poland. Particular attention is given to the living conditions of the deported Poles, their daily life in the harsh realities of the Soviet environment, and the challenges they faced while in exile. The article discusses the establishment of the Polish Embassy Delegation in Pavlodar, the formation of Anders’ Army and then the taking care provided to Poles by the communist Union of Polish Patriots (ZPP) and the departure to the post-war Poland.
References
Archiwum Akt Nowych, HI, zespół 35, Ambasada Polski w Związku Radzieckim, 800/35/0/-/51, HI, zespół 35, Ambasada Polski w Związku Radzieckim, 800/35/0/-/39, HI, zespół 35, Ambasada Polski w Związku Radzieckim, 800/35/0/-/32, HI, zespół 35, Ambasada Polski w Związku Radzieckim, 800/35/0/-/44, Sygn. 153, Związek Patriotów Polskich w ZSRR, Sygn. 2308, Związek Patriotów Polskich w ZSRR, Sygn. 291, Związek Patriotów Polskich w ZSRR, Aktywiści ZPP w obwodzie Pawłodar.
Polski Instytut Spraw Międzynarodowych, PISM, A. 11.49/SOW/25 – Protokół konferencji, PISM, A. 11.49/SOW/29 – Do materiałów w sprawie likwidacji Delegatur w ZSRR, PISM, A. XII. 85/121/ 551 – Wniosek na odznaczenie Krzyżem Walecznych, PISM, A.7.307/15a – Delegatura w Pawłodarze, PISM, A.7/307/33 – Wykaz stanu liczebnego i rozmieszczania dzieci i sierot polskich w ZSRR, PISM, A.7/307/34 – Sprawozdanie z działalności Zakładów Opieki Ambasady RP w ZSRR (za czas od 1 XI [19]41 do 15 II [19]43 r.).
Архив Ппрезидента Республики Казахстан (АПРК) , ф. 708, оп.1/1, д. 4, ГАПО, Ф. 646, Оп. 1, Д. 213, Телеграмма Польского посольства Павлодарскому облисполкому об оказании содействия представителю Польского посольства по Павлодарской области атташе С. Ликкиндорфу в устройстве бюро и исполнении обязанностей, Л.144, 144об, ГАПО, Ф. 3-п, Оп. 1, Д. 667, Письмо Павлодарского областного правления Союза Польских Патриотов Павлодарскому обкому КП(б)К о репатриации поляков, ГАПО, Ф. 467, Оп. 1, Д. 1, Протокол общего собрания членов Союза Польских Патриотов г. Павлодара, ГАПО, Ф. 646, Оп. 1, Д. 213, Письмо представителя Польского посольства по Павлодарской области атташе С. Ликкиндорфа Павлодарскому облисполкому № 2/42 о доверенных лицах представительства Польского посольства в Павлодарской области, Л.AAN, 130об, ГАПО, Ф. 646, Оп. 1, Д. 213, Список специалистов, призванных в Польскую Армию на основании приказа Польской Армии № 143/42 и офицера связи при 6-ой Польской
дивизии № 101742, ГАПО, Ф. 646, Оп. 1, Д. 414, Докладная записка Уполномоченного Управления НКТ СССР по снабжению поляков, эвакуированных из западных областей Украины и Белоруссии, по Павлодарской области Н.А. Бадажкова Комиссии по репатриации польских граждан при Павлодарском облисполкоме об оказанной помощи польским гражданам в связи с их отправкой в Польшу, ГАПО, Ф. 864, Оп. 3с, Д. 1701, Обвинительное заключение по следственному делу № 5545 по обвинению Г.Б. Калиновой, М.И. Шиманской, Б.Ф. Яцино по ст. ст. 16-192 п «а» ч. 2, 58 п. 10 ч. 2 и 58–11 УК РСФСР, ГАПО, Ф. 864, Оп. 3с, Д. 1702, Приговор Павлодарского областного суда по обвинению Б.Я. Куца по ст. ст. 58 п. 10 ч. 2 и 58 п. 11 УК РСФСР, ГАПО, Ф. 864, Оп. 3с, Д. 1702, Приговор Павлодарского областного суда по обвинению Б.Я. Куца по ст. ст. 58 п. 10 ч. 2 и 58 п. 11 УК РСФСР, ГАПО, Ф. 864, Оп. 3с, Д. 1703, Обвинительное заключение по следственному делу № 5528 по обвинению Ф.Р. Лещик по ст. ст. 58 п. 10 ч. 2 и 58 п. 11, и Л.С. Янушкевича по ст. 16-192 п «а» ч. 2, 58 п. 10 ч. 2 и п. 11 УК РСФСР.
Государственный Архив Российской Федерации, ГАРФ, Ф. 9476, Оп. 1, Д. 62, k. 67, ГАРФ, Ф 9476, Оп. 1, Д. 62, k. 72–80.
Центральный Государственный Архив Республики Казахстан, Ф. Р-1146, Оп. 1, Д. 287, Распоряжение НКВД СССР о прекращении эвакуации Польской Армии и членов семей польских военнослужащих. Отчет об итогах призыва в Польскую Армию.
Deportacje Polaków i obywateli polskich do Kazachstanu w latach 1936–1941. Dokumenty ze zbiorów Archiwum Prezydenta Kazachstanu, wstęp i oprac. D. Panto, Gdańsk 2019.
Stosunki polsko-sowieckie od września 1939 r. do kwietnia 1943 r. Zbiór dokumentów, red. R. Habielski, Warszawa 2021.
„W czterdziestym nas matko na Sybir zesłali…”, wybór i oprac. J. Gross, I. Grudzińska-Gross, Londyn 1983.
Widziałem anioła śmierci: losy deportowanych Żydów polskich w ZSRR w latach II wojny światowej: świadectwa zebrane przez Ministerstwo Informacji i Dokumentacji Rządu Polskiego na Uchodźstwie w latach 1942−1943, oprac. M. Siekierski, Warszawa 2006.
Wspomnienia deportowanych z ziemi podlaskiej na Syberię i do Kazachstanu w latach 1939−1956, oprac. I. Kostera, A. Gryc, Hajnówka 2013
Wspomnienia Sybiraków: zbiór tekstów źródłowych, red. J. Kobryń, Bystrzyca Kłodzka 2008.
Из истории поляков в Казахстане (1936−1956 гг.). Сборник документов: Архив Президента Республики Казахстан, red. odpowiedzialny И. Дегитаева, Алматы 2000.
Bugaj T., Dzieci polskie w ZSRR i ich repatriacja 1939–1952, Jelenia Góra 1986.
Ciesielski S., Hryciuk G., Srebrakowski A., Masowe deportacje ludności w Związku Radzieckim, Toruń 2004.
Ciesielski S., Polacy w Kazachstanie w latach 1940–1946, Wrocław 1997.
Ciesielski S., Życie codzienne polskich zesłańców w ZSRR w latach 1940−1946. Studia, Wrocław 1997.
Fuchs J., Rodzina Fuchsów: Irtyszski – Pawłodar [w:] T. Mikulski, Fotografia zbiorowa Polaków deportowanych do okręgu pawłodarskiego, Wrocław 1995.
Głowacki A., Ocalić i repatriować. Opieka nad ludnością polską w głębi terytorium ZSRR (1943–1946), Łódź 1994.
Głowacki A., Sowieci wobec Polaków na ziemiach wschodnich II Rzeczypospolitej 1939–1941, Łódź 1997 (wyd. 2 – Łódź 1998).
Grabowski W., Kurierzy cywilni („kociaki”) na spadochronach. Zarys problematyki, „Zeszyty Historyczne, Si vis pacem, para bellum: bezpieczeństwo i polityka Polski” 2013, t. 12.
„Ich losy” − wychowanków i absolwentów gimnazjum im. Jana Śniadeckiego w Oszmianie 1939–1945, oprac. J. Hrynkiewicz, Gdańsk 1990.
Jasiewicz K., Rzeczywistość sowiecka 1939−1941 w świadectwach polskich Żydów, Warszawa 2009.
Katyń. Księga Cmentarna Polskiego Cmentarza Wojennego, oprac. J. Kiński, red. J. Snitko-Rzeszut, Warszawa 2000.
Kot S., Listy z Rosji do gen. Sikorskiego, Londyn 1956.
Kuczyński A., Polacy w Kazachstanie. Zesłania – dziedzictwo – nadzieje – powroty, Krzeszowice 2014.
Marciniak W., Powroty z Sybiru. Repatriacja obywateli polskich z głębi ZSRR w latach 1945–1947, Łódź 2014.
Materski W., Na widecie. II Rzeczpospolita wobec Sowietów 1918–1943, Łódź 2005.
Miednoje. Księga Cmentarna Polskiego Cmentarza Wojennego, t. 2, Warszawa 2006.
Mikulski T., Fotografia zbiorowa Polaków deportowanych do okręgu pawłodarskiego, Wrocław 1995.
Siemaszko Z.S., W sowieckim osaczeniu. 1939–1943, Londyn 1991.
Szubtarska B., Ambasada polska w ZSRR w latach 1941–1943, Warszawa 2005.
Turowski J., Krótkie wspomnienie z deportacji na Syberię [w:] T. Mikulski, Fotografia zbiorowa Polaków deportowanych do okręgu pawłodarskiego, Wrocław 1995.
Wawer Z., Armia generała Andersa w ZSRR 1941–1942, Warszawa 2012.
Wawer Z., Znów w polskim mundurze. Armia Polska w ZSRR sierpień 1941 – marzec 1942, Warszawa 2001.
Żaroń P., Armia Polska w ZSRR, na Bliskim i Środkowym Wschodzie, Warszawa 1981.
Инсебаев Т., Павлодарвская область: страницы истории, т. 6, Павлодар 2017.
Сметова А., История развития музыкального просвещения в Павлодарской области (1938–1985 гг.), Павлодар 2005.
License
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
Most read articles by the same author(s)
- Dmitriy Panto, Between Europe and Asia – Between Catholicism and Orthodox – Father Dr. Diodor Kołpiński (1892–1932) , Remembrance and Justice: Vol. 39 No. 1 (2022)
