Język Polski
English
Deutsch
Français (France)
Italiano
Русский
Obywatele polscy w obwodzie pawłodarskim 1940 – 1946:Deportacja – delegatura – Wojsko Polskie – repatriacja
Dmitriy Panto
https://orcid.org/0000-0002-5467-9990
Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku
BioDMITRIY PANTO – doktor, kustosz dyplomowany, główny specjalista Działu Naukowego Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku, sekretarz Polsko-Kazachstańskiej i Polsko--Uzbekistańskiej Komisji Historycznych. Do jego zainteresowań badawczych należą: historia Kościoła katolickiego w Imperium Rosyjskim i ZSRS, terror stalinowski oraz deportacje w głąb Związku Sowieckiego. Jest autorem lub współautorem następujących prac: Deportacje Polaków i obywateli polskich do Kazachstanu w latach 1936–1941, wstęp i oprac. D. Panto (2019); Krzywy obraz wojny. Armia Czerwona w Gdańsku i Prusach w 1945 r. (2019); Podwójnie deportowani... Żołnierze Polskich Sił Zbrojnych w Związku Sowieckim w latach 1945–1951 – dokumenty i materiały, wstęp i oprac. D. Panto, tłum. G. Chodkowski-Gyurics (2022).
Pamięć i Sprawiedliwość, Vol. 46 No 2 (2025), pages: 141-170
Publication date: 2026-03-31
https://doi.org/10.48261/PIS254606
PDF (Język Polski)
Résumé
Artykuł przedstawia historię deportowanych obywateli polskich w obwodzie pawłodarskim w sowieckim Kazachstanie w latach 1940–1946, obejmując okres od momentu wywózki do powrotu do Polski. Szczególną uwagę poświęcono warunkom życia zesłańców, ich codziennemu funkcjonowaniu w trudnej sowieckiej rzeczywistości oraz wyzwaniom, z jakimi musieli się mierzyć na obczyźnie. W tekście omówiono proces powstania Delegatury Ambasady RP w Pawłodarze, formowanie się Armii Andersa, a następnie objęcia opieki nad polskimi zesłańcami przez komunistyczny Związek Patriotów Polskich i repatriację do ojczyzny.
Références
Archiwum Akt Nowych, HI, zespół 35, Ambasada Polski w Związku Radzieckim, 800/35/0/-/51, HI, zespół 35, Ambasada Polski w Związku Radzieckim, 800/35/0/-/39, HI, zespół 35, Ambasada Polski w Związku Radzieckim, 800/35/0/-/32, HI, zespół 35, Ambasada Polski w Związku Radzieckim, 800/35/0/-/44, Sygn. 153, Związek Patriotów Polskich w ZSRR, Sygn. 2308, Związek Patriotów Polskich w ZSRR, Sygn. 291, Związek Patriotów Polskich w ZSRR, Aktywiści ZPP w obwodzie Pawłodar.
Polski Instytut Spraw Międzynarodowych, PISM, A. 11.49/SOW/25 – Protokół konferencji, PISM, A. 11.49/SOW/29 – Do materiałów w sprawie likwidacji Delegatur w ZSRR, PISM, A. XII. 85/121/ 551 – Wniosek na odznaczenie Krzyżem Walecznych, PISM, A.7.307/15a – Delegatura w Pawłodarze, PISM, A.7/307/33 – Wykaz stanu liczebnego i rozmieszczania dzieci i sierot polskich w ZSRR, PISM, A.7/307/34 – Sprawozdanie z działalności Zakładów Opieki Ambasady RP w ZSRR (za czas od 1 XI [19]41 do 15 II [19]43 r.).
Архив Ппрезидента Республики Казахстан (АПРК) , ф. 708, оп.1/1, д. 4, ГАПО, Ф. 646, Оп. 1, Д. 213, Телеграмма Польского посольства Павлодарскому облисполкому об оказании содействия представителю Польского посольства по Павлодарской области атташе С. Ликкиндорфу в устройстве бюро и исполнении обязанностей, Л.144, 144об, ГАПО, Ф. 3-п, Оп. 1, Д. 667, Письмо Павлодарского областного правления Союза Польских Патриотов Павлодарскому обкому КП(б)К о репатриации поляков, ГАПО, Ф. 467, Оп. 1, Д. 1, Протокол общего собрания членов Союза Польских Патриотов г. Павлодара, ГАПО, Ф. 646, Оп. 1, Д. 213, Письмо представителя Польского посольства по Павлодарской области атташе С. Ликкиндорфа Павлодарскому облисполкому № 2/42 о доверенных лицах представительства Польского посольства в Павлодарской области, Л.AAN, 130об, ГАПО, Ф. 646, Оп. 1, Д. 213, Список специалистов, призванных в Польскую Армию на основании приказа Польской Армии № 143/42 и офицера связи при 6-ой Польской
дивизии № 101742, ГАПО, Ф. 646, Оп. 1, Д. 414, Докладная записка Уполномоченного Управления НКТ СССР по снабжению поляков, эвакуированных из западных областей Украины и Белоруссии, по Павлодарской области Н.А. Бадажкова Комиссии по репатриации польских граждан при Павлодарском облисполкоме об оказанной помощи польским гражданам в связи с их отправкой в Польшу, ГАПО, Ф. 864, Оп. 3с, Д. 1701, Обвинительное заключение по следственному делу № 5545 по обвинению Г.Б. Калиновой, М.И. Шиманской, Б.Ф. Яцино по ст. ст. 16-192 п «а» ч. 2, 58 п. 10 ч. 2 и 58–11 УК РСФСР, ГАПО, Ф. 864, Оп. 3с, Д. 1702, Приговор Павлодарского областного суда по обвинению Б.Я. Куца по ст. ст. 58 п. 10 ч. 2 и 58 п. 11 УК РСФСР, ГАПО, Ф. 864, Оп. 3с, Д. 1702, Приговор Павлодарского областного суда по обвинению Б.Я. Куца по ст. ст. 58 п. 10 ч. 2 и 58 п. 11 УК РСФСР, ГАПО, Ф. 864, Оп. 3с, Д. 1703, Обвинительное заключение по следственному делу № 5528 по обвинению Ф.Р. Лещик по ст. ст. 58 п. 10 ч. 2 и 58 п. 11, и Л.С. Янушкевича по ст. 16-192 п «а» ч. 2, 58 п. 10 ч. 2 и п. 11 УК РСФСР.
Государственный Архив Российской Федерации, ГАРФ, Ф. 9476, Оп. 1, Д. 62, k. 67, ГАРФ, Ф 9476, Оп. 1, Д. 62, k. 72–80.
Центральный Государственный Архив Республики Казахстан, Ф. Р-1146, Оп. 1, Д. 287, Распоряжение НКВД СССР о прекращении эвакуации Польской Армии и членов семей польских военнослужащих. Отчет об итогах призыва в Польскую Армию.
Deportacje Polaków i obywateli polskich do Kazachstanu w latach 1936–1941. Dokumenty ze zbiorów Archiwum Prezydenta Kazachstanu, wstęp i oprac. D. Panto, Gdańsk 2019.
Stosunki polsko-sowieckie od września 1939 r. do kwietnia 1943 r. Zbiór dokumentów, red. R. Habielski, Warszawa 2021.
„W czterdziestym nas matko na Sybir zesłali…”, wybór i oprac. J. Gross, I. Grudzińska-Gross, Londyn 1983.
Widziałem anioła śmierci: losy deportowanych Żydów polskich w ZSRR w latach II wojny światowej: świadectwa zebrane przez Ministerstwo Informacji i Dokumentacji Rządu Polskiego na Uchodźstwie w latach 1942−1943, oprac. M. Siekierski, Warszawa 2006.
Wspomnienia deportowanych z ziemi podlaskiej na Syberię i do Kazachstanu w latach 1939−1956, oprac. I. Kostera, A. Gryc, Hajnówka 2013
Wspomnienia Sybiraków: zbiór tekstów źródłowych, red. J. Kobryń, Bystrzyca Kłodzka 2008.
Из истории поляков в Казахстане (1936−1956 гг.). Сборник документов: Архив Президента Республики Казахстан, red. odpowiedzialny И. Дегитаева, Алматы 2000.
Bugaj T., Dzieci polskie w ZSRR i ich repatriacja 1939–1952, Jelenia Góra 1986.
Ciesielski S., Hryciuk G., Srebrakowski A., Masowe deportacje ludności w Związku Radzieckim, Toruń 2004.
Ciesielski S., Polacy w Kazachstanie w latach 1940–1946, Wrocław 1997.
Ciesielski S., Życie codzienne polskich zesłańców w ZSRR w latach 1940−1946. Studia, Wrocław 1997.
Fuchs J., Rodzina Fuchsów: Irtyszski – Pawłodar [w:] T. Mikulski, Fotografia zbiorowa Polaków deportowanych do okręgu pawłodarskiego, Wrocław 1995.
Głowacki A., Ocalić i repatriować. Opieka nad ludnością polską w głębi terytorium ZSRR (1943–1946), Łódź 1994.
Głowacki A., Sowieci wobec Polaków na ziemiach wschodnich II Rzeczypospolitej 1939–1941, Łódź 1997 (wyd. 2 – Łódź 1998).
Grabowski W., Kurierzy cywilni („kociaki”) na spadochronach. Zarys problematyki, „Zeszyty Historyczne, Si vis pacem, para bellum: bezpieczeństwo i polityka Polski” 2013, t. 12.
„Ich losy” − wychowanków i absolwentów gimnazjum im. Jana Śniadeckiego w Oszmianie 1939–1945, oprac. J. Hrynkiewicz, Gdańsk 1990.
Jasiewicz K., Rzeczywistość sowiecka 1939−1941 w świadectwach polskich Żydów, Warszawa 2009.
Katyń. Księga Cmentarna Polskiego Cmentarza Wojennego, oprac. J. Kiński, red. J. Snitko-Rzeszut, Warszawa 2000.
Kot S., Listy z Rosji do gen. Sikorskiego, Londyn 1956.
Kuczyński A., Polacy w Kazachstanie. Zesłania – dziedzictwo – nadzieje – powroty, Krzeszowice 2014.
Marciniak W., Powroty z Sybiru. Repatriacja obywateli polskich z głębi ZSRR w latach 1945–1947, Łódź 2014.
Materski W., Na widecie. II Rzeczpospolita wobec Sowietów 1918–1943, Łódź 2005.
Miednoje. Księga Cmentarna Polskiego Cmentarza Wojennego, t. 2, Warszawa 2006.
Mikulski T., Fotografia zbiorowa Polaków deportowanych do okręgu pawłodarskiego, Wrocław 1995.
Siemaszko Z.S., W sowieckim osaczeniu. 1939–1943, Londyn 1991.
Szubtarska B., Ambasada polska w ZSRR w latach 1941–1943, Warszawa 2005.
Turowski J., Krótkie wspomnienie z deportacji na Syberię [w:] T. Mikulski, Fotografia zbiorowa Polaków deportowanych do okręgu pawłodarskiego, Wrocław 1995.
Wawer Z., Armia generała Andersa w ZSRR 1941–1942, Warszawa 2012.
Wawer Z., Znów w polskim mundurze. Armia Polska w ZSRR sierpień 1941 – marzec 1942, Warszawa 2001.
Żaroń P., Armia Polska w ZSRR, na Bliskim i Środkowym Wschodzie, Warszawa 1981.
Инсебаев Т., Павлодарвская область: страницы истории, т. 6, Павлодар 2017.
Сметова А., История развития музыкального просвещения в Павлодарской области (1938–1985 гг.), Павлодар 2005.
Licence
Ce travail est disponible sous licence Creative Commons Attribution - Pas d'Utilisation Commerciale - Pas de Modification 4.0 International.
https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
Articles les plus lus par le même auteur ou la même autrice
- Dmitriy Panto, Między Europą a Azją, między katolicyzmem a prawosławiem. Ks. dr Diodor Kołpiński (1892-1932) , Pamięć i Sprawiedliwość: Vol. 39 No 1 (2022)
