##issue.viewIssueIdentification##

№ 14 (2025)

ISSN:
2545-3424

eISSN:
2299-890X
##plugins.themes.libcom.section##: Studia

„Księża patrioci” jako narzędzie służące do walki z Kościołem katolickim oraz legitymizacji komunistycznej władzy na przykładzie województwa poznańskiego 1950–1955 – zarys problemu

Robert Kolasa

https://orcid.org/0009-0000-8728-4074

ROBERT KOLASA – doktor nauk humanistycznych, historyk, politolog, wykładowca oraz nauczyciel, absolwent Uniwersytetu Szczecińskiego. Badacz dziejów najnowszych Piły i historii Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Autor i współautor publikacji naukowych związanych z historią najnowszą. Aktywny członek Towarzystwa Miłośników Miasta Piły.

Komunizm: System - Ludzie - Dokumentacja, № 14 (2025), ##plugins.themes.libcom.pages##: 337-367

##plugins.themes.libcom.datepubl##: 2025-12-31

https://doi.org/10.48261/2299.890X.14.2025.13

Анотація

W artykule podjęto próbę przybliżenia działalności ruchu „księży patriotów” na przykładzie województwa poznańskiego w latach 1950–1955. Oficjalnie organizacja ta działała pod szyldem Komisji Księży przy Związku Bojowników o Wolność i Demokrację. W tekście pokazano powstanie struktur organizacyjnych Okręgowej Komisji Księży w Poznaniu oraz ich przemiany w poszczególnych latach funkcjonowania. Choć formalnie była to organizacja kombatancka, to komunistyczna władza poprzez aparat bezpieczeństwa uczyniła z niej narzędzie do walki z Kościołem katolickim. Proreżimowi duchowni byli wykorzystywani także w wielu akcjach mających na celu legitymizację komunistycznej dyktatury – we wszelkiego rodzaju działaniach na rzecz światowego pokoju (np. Apel sztokholmski), integracji Ziem Zachodnich i Północnych oraz udziału w wyborach do Sejmu PRL i rad narodowych. Z powodu braku efektów w walce z hierarchią kościelną oraz niewielkiego wpływu, jaki Komisja Księży wywarła na ogół duchowieństwa, ruch na polecenie władz świeckich latem 1955 r. został wygaszony.


Archiwum Akt Nowych w Warszawie, Główna Komisja Księży w Warszawie, 425/3, 425/47; Okręgowa Komisja Księży w Poznaniu, 425/207–425/210, 425/212–425/217, 425/222.

Dekret z dnia 9 lutego 1953 r. o obsadzaniu duchownych stanowisk kościelnych, DzU 1953, nr 10, poz. 32.

Czuchnowski W., Blizna. Proces kurii krakowskiej 1953, Kraków 2003.

Dominiczak H., Organy bezpieczeństwa PRL w walce z Kościołem katolickim 1944–1990 w świetle dokumentów MSW, Warszawa 2000.

Gałaszewska-Chilczuk D., Bojownicy czy kombatanci? ZBoWiD w latach 1949–1989, [w:] Nie tylko partia? Organizacje społeczne w Polsce Ludowej 1944–1989. Geneza, funkcjonowanie, znaczenie, red. T. Ruzikowski, Warszawa 2017.

Hlebowicz J., Polityka na ambonie. Środowisko księży „patriotów” w województwie gdańskim w latach 1950–1956, Gdańsk–Warszawa 2024.

Hlebowicz J., W służbie pokoju? Działalność „księży patriotów” w województwie gdańskim w latach 1950–1955, „Argumenty Historyczne. Czasopismo naukowo-dydaktyczne” 2016, nr 3.

Kaliski B., Środowisko „księży patriotów” Wielkopolski i Kujaw w latach 1949–1957, „Polska 1944/45–1989. Studia i materiały” 2011, t. 10.

Kępa F., „Księża patrioci” w działalności Zrzeszenia Katolickiego „Caritas”. Przypadek ks. Stanisława Owczarka, „Prace Historyczno-Archiwalne” 2022, t. 34.

Kostrzewski P., Udział duchowieństwa diecezji częstochowskiej w tzw. ruchu „księży patriotów”(1949–1955), „Pamięć i Sprawiedliwość” 2022, nr 2 (40).

Lubecka M., Komisja księży-patriotów 1949–1955 w polskim Kościele na przykładzie dekanatu ostrołęckiego, „Zeszyty Naukowe Ostrołęckiego Towarzystwa Naukowego” 2007, nr 21.

Matyjasiak Ł.P., Między wiernością Kościołowi a służbą państwu. Działalność katolików „społecznie postępowych” na przykładzie Komisji Intelektualistów i Działaczy Katolickich przy Polskim Komitecie Obrońców Pokojów 1950–1953 [w:] Letnia Szkoła Historii Najnowszej, red. Ł. Kamiński, T. Kozłowski, Warszawa 2010.

Noszczak. B., Okoliczności uwolnienia kardynała Stefana Wyszyńskiego z internowania w Komańczy (październik 1956 r.), „Studia Prymasowskie” 2007, nr 1.

Pasich D., Działalność Armii Podziemnej w Wolbromiu w latach 1948–1950 [w:] Zimowa Szkoła Historii Najnowszej 2012. Referaty, t. 1, red. Ł. Kamiński, G. Wołk, Warszawa 2012.

Pastuszewski S., Ruch „księży patriotów” w Bydgoszczy i regionie, „Kronika Bydgoska” 2024, t. 45.

Rogowska B.I., Instrumentalne wykorzystanie ZK „Caritas” i ruchu „księży patriotów” w walce politycznej władz komunistycznych [w:] „Satelickie” partie polityczne i organizacje społeczno-polityczne w Polsce (1944/1945–1989), red. R. Ptaszyński, T. Sikorski, Warszawa 2021.

Rozynkowski W., Uwięzienie prymasa Stefana Wyszyńskiego w klasztorze Kapucynów w Rywałdzie w świetle kroniki klasztornej, „Rocznik Grudziądzki” 2020, t. 28.

Siedziako M., Bez wyboru. Głosowanie do Sejmu PRL (1952–1989), Warszawa 2018. Siedziako M., Mechanizmy kontroli PZPR nad składem Sejmu PRL (1952–1985) [w:] Partia, państwo, społeczeństwo, red. K. Rokicki, Warszawa 2016.

Sikorski J., Dążenie władz do kasacji stanu tymczasowości administracji kościelnej na Ziemiach Zachodnich i Północnych Polski ze szczególnym uwzględnieniem ordynariatu gorzowskiego, „Studia Zachodnie” 2005, nr 8.

Stachewicz K., Dzieje ruchu „księży patriotów” w Polsce Ludowej, „Ethos. Kwartalnik Instytutu Jana Pawła II KUL” 1997, nr 1.

Stanisz P., Przywileje członków Komisji Księży przy ZBoWiD: 1944–1955, „Resovia Sacra. Studia teologiczno-filozoficzne diecezji rzeszowskiej” 1998, nr 5.

Stefaniak J., Postawa duchowieństwa katolickiego wobec systemu komunistycznego w województwie katowickim 1944–1956: zarys problemu, „Śląskie Studia Historyczno-Teologiczne” 2015, t. 48, nr 2.

Stpiczyńska A., „Pokojowa” działalność „księży patriotów” na Pomorzu Nadwiślańskim, „Dzieje Najnowsze” 2011, R. 43, nr 4.

Szot A., „Ksiądz patriota” – jeszcze czarny czy już… czerwony? O początkach Okręgowej Komisji Księży przy Związku Bojowników o Wolność i Demokrację w Białymstoku i o przypadku ks. Wiktora Borysiewicza, „Acta Collegii Suprasliens” 2023, nr 32.

Wawrzyniak J., Organizacje masowe narzędziem PZPR? Próba interpretacji na przykładzie ZBoWiD [w:] PZPR jako machina władzy, red. D. Stola, K. Persak, Warszawa 2012.

Wawrzyniak J., ZBoWiD i pamięć drugiej wojny światowej 1949–1969,Warszawa 2009.

Wejman G., Organizacja Kościoła katolickiego na Pomorzu Zachodnim i ziemi lubuskiej w latach 1945–1972, Szczecin 2009.

Wojciechowski D., Reakcje społeczne na proces biskupa Czesława Kaczmarka, „Kieleckie Studia Teologiczne” 2005, nr 4.

Zamiatała D., Caritas. Działalność i likwidacja organizacji, Lublin 2000.

Zamiatała D., Zrzeszenie Katolików „Caritas” a polityka władz komunistycznych w Polsce w latach 1950–1970, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2021, nr 1 (37).

Żaryn J., Dzieje Kościoła katolickiego w Polsce (1944–1989), Warszawa 2003. Żaryn J., „Księża patrioci” – geneza, powstanie formacji duchownych katolickich,

„Polska 1944/45–1989. Studia i materiały” 1995, t. 1.

Żurek J., Ruch „księży patriotów” w województwie katowickim 1949–1956, Warszawa–Katowice 2009.

Ліцензія

Авторське право (c) 2025 Komunizm: System - Ludzie - Dokumentacja

Creative Commons License

Ця робота ліцензується відповідно до Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.

https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0

##plugins.themes.libcom.zasadycytowania##

Kolasa, R. (2025). „Księża patrioci” jako narzędzie służące do walki z Kościołem katolickim oraz legitymizacji komunistycznej władzy na przykładzie województwa poznańskiego 1950–1955 – zarys problemu. Komunizm: System - Ludzie - Dokumentacja, (14), 337–367. https://doi.org/10.48261/2299.890X.14.2025.13

##plugins.themes.libcom.statistics##

Завантаження

Дані завантаження ще не доступні.

##plugins.themes.libcom.share##


                            ##issue.viewIssueIdentification##

№ 14 (2025)

ISSN:
2545-3424
eISSN:
2299-890X

Data publikacji:
2026-02-11

Dział: Studia