Język Polski
English
Русский
Italiano
Français (France)
Deutsch
Українська
Čeština
Siatka agenturalna nielegalnego wywiadu wojskowego PRL „na odcinku francuskim” w dobie zimnej wojny
Anna Maria Jackowska
https://orcid.org/0009-0002-2674-9119
Biogram
ANNA MARIA JACKOWSKA – doktor, badaczka niezależna, autorka ponad dwudziestu tekstów naukowych i popularnonaukowych, w tym książki Sowiety na ławie oskarżonych. Polskie uczestnictwo w propagandowej zimnej wojnie we Francji w latach 1947–1952, Warszawa 2018, która została nagrodzona w Konkursie im. Władysława Pobóg-Malinowskiego na Najlepszy Debiut Historyczny Roku, a także uzyskała nagrodę Instytutu Literackiego „Kultura” im. Wojciecha Sikory. Interesuje się dziejami zimnej wojny, historią szpiegostwa oraz losami polskiej emigracji politycznej po 1945 r.
Komunizm: System - Ludzie - Dokumentacja, Nr 14 (2025), strony: 158-191
Data publikacji: 2025-12-31
https://doi.org/10.48261/2299.890X.14.2025.07
PDF
Abstrakt
Celem artykułu było przybliżenie sposobu funkcjonowania kluczowej siatki nielegalnego wywiadu wojskowego PRL we Francji w czasach zimnej wojny. Początki tej struktury sięgają 1945 r., kiedy to został zwerbowany jej najważniejszy członek (agent i rezydent zarazem) Hermann Bertelé, który po kilku latach sam rozpoczął werbowanie kadry oficerskiej armii francuskiej. Podstawą nowej i najważniejszej siatki agenturalnej stała się grupa oficerów pozyskana do współpracy w 1953 r. Kiedy w roku 1959 – wskutek zdrady – Bertelé został zatrzymany, zdecydowano się na zamrożenie współpracy z pozostałą agenturą, a gdy w pierwszej połowie lat sześćdziesiątych podjęto próbę jej odmrożenia, okazało się, że kilku członków sieci zostało w międzyczasie przejętych przez GRU. Wywołało to spięcia w kontaktach kierownictwa Zarządu II Sztabu Generalnego z szefostwem GRU. Po wspólnych konsultacjach i naradach udało się w 1966 r. wypracować kompromis, dzięki któremu polski wywiad znów otrzymał dostęp do agentów i ich informacji. Współpracę ponownie zamrożono w 1977 r., tym razem z powodu wpadki sieci agenturalnej GRU pod kierownictwem Georges’a Beaufilsa. W pełni wznowić działalności dawnej agentury już się nigdy nie udało, jednak formalnie sprawę złożono do archiwum dopiero w 1990 r.
Słowa kluczowe
Zimna Wojna • agentura • szpiegostwo • wywiad wojskowy • wpadka • Hermann Bertelé • Georges Beaufils • GRU • Francja • Zarząd II Sztabu Generalnego WP Cold War • agency • espionage • military intelligence • exposure • Hermann Bertelé • Georges Beaufils • Main Intelligence Directorate (GRU) • GRU • France • Polish Army General Staff Second Directorate
Bibliografia
Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej, Zarząd II Sztabu Generalnego Wojska Polskiego w Warszawie [1945] 1951–1990 [1991], 2602/28201, 2602/11446, 2602/11447, 2602/11492, 2602/11606, 2602/11608, 2602/11609, 2602/11613, 2602/11617, t. 1, 2602/11642, 2602/11644, cz. 1–2, 2602/12839, 2602/12955, t. 1, 2602/17806, 2602/17807, 2602/17808, 2602/17882, 2602/20021, 2602/28077, 2602/28078, 2602/28081, 2602/28082, 2602/28084, 2602/28086, 2602/28181, 2602/28285, 2602/28287, 2602/28288, 2602/28289, 2602/5061, 2602/7267, 2602/8913. Archiwum Ministerstwa Spraw Zagranicznych, zespół 17, wiązka 14, teczka 127.
Attaché i przedstawiciele polskich misji wojskowych w Wojsku Polskim II RP i Siłach Zbrojnych PRL, red. B. Kapuściak, Katowice–Warszawa 2021.
Bagieński W., Dwa słowniki wywiadu wojskowego PRL z 1970 i 1978 r. [w:] Studia nad wywiadem i kontrwywiadem Polski w XX wieku, red. W. Skóra, P. Skubisz, Szczecin 2012.
Bagieński W., Wywiad cywilny Polski Ludowej w latach 1945–1961, t. 1–2, Warszawa 2017.
Borodziej W., Od Poczdamu do Szklarskiej Poręby. Polska w stosunkach międzynarodowych 1945–1947, Londyn 1990.
Bułhak W., Wywiad PRL a Watykan 1962–1978, Warszawa 2019.
Cenckiewicz S., Długie ramię Moskwy. Wywiad wojskowy Polski Ludowej 1943–1991 (wprowadzenie do syntezy), Warszawa 2011.
Chace J., Dzień, w którym zaczęła się zimna wojna [w:] Zimna wojna, red. R. Cowley, tłum. M. Urbański, Warszawa 2009.
Faligot R., Guisnel J., Kauffer R., Francuskie służby specjalne, tłum. J. Wachowski, J. Rak, Kraków 2019.
Falligot R., Krop P., DST. Police secrète, Paris 1999.
Gasztold-Seń P., Zabójcze układy. Służby PRL i międzynarodowy terroryzm, Warszawa 2017.
Goetschel P., Toucheboeuf B., La IVe République. La France de la Libération à 1958, Paris 2004.
Jackowska A.M., Afera Roseline Gadek „Rose” – przykład działalności polskiego wywiadu wojskowego we Francji w dobie odprężenia, „Dzieje Najnowsze” 2024, t. 56, nr 2.
Kowalski L., Jaruzelski. Generał ze skazą, Poznań 2012.
Larecki W., Wielki leksykon tajnych służb świata. Organizacje wywiadu, kontrwywiadu i policji politycznych, terminologia profesjonalna i żargon operacyjny, Warszawa 2017.
Le Carré J., Z przejmującego zimna, tłum. J. Kraśko, Kraków 2018.
Merlen E., Ploquin F., Carnets intimes de la DST. 30 ans du contre-espionnage fran-çais, Paris 2003.
Paczkowski A., Łukasiewicz S., Wywiad Polski Ludowej w 1948 r., „Aparat Represji w Polsce Ludowej 1944–1989” 2011, nr 1 (8–9). https://czasopisma.ipn.gov.pl/index.php/arpl/article/view/1403.
Pasztor M., „Gry wywiadów” a stosunki polsko-francuskie w latach 1956–1968 [w:] Europa Środkowa i Wschodnia w XX wieku. Studia ofiarowane Wiesławowi Balcerakowi w siedemdziesiątą rocznicę urodzin, red. A. Koryn, P. Łossowski, Warszawa–Łowicz 2004.
Pawlikowicz L., Tajny front zimnej wojny. Uciekinierzy z polskich służb specjalnych 1956–1964, Warszawa 2004.
Radomski J.A., Misje wojskowe na Zachodzie z ramienia komunistycznych władz Polski i ich zadania 1945–1948, „Zeszyty Historyczne” (Częstochowa) 2013, t. 12.
Sikora M., Black Box. Wywiad jako instrument transferu technologii i wsparcia decyzji ekonomicznych PRL 1955–1990, Warszawa 2021.
Słoń M., Wójcik S., Tajemnice wywiadu wewnętrznego, Warszawa 2020.
Trahair R.C.S., Czarna księga szpiegów, tłum. S. Kędzierski, Warszawa 2011.
Walker J., Trzecia wojna światowa. Tajny plan wyrwania Polski z rąk Stalina, tłum. Ł. Witczak, Kraków 2014.
Wolton T., Le KGB en France, Paris 1986.
Wywiad polski w roku 1949. Sprawozdanie z działalności, wstęp i oprac. A. Paczkowski, Warszawa 2009.
Zimna wojna, red. R. Cowley, tłum. M. Urbański, Warszawa 2009.
Zychowicz P., Podwójny agent Bryn [w:] P. Zychowicz, Żydzi. Opowieści niepoprawne politycznie, Poznań 2016.
[Mądrzak, M.], André Faulle – marszałkowska buława w plecaku, https://lustratorpolski.wordpress.com/2022/03/11/andre-faulle-marszalkowska-bulawa-w-plecaku/, dostęp 12 XI 2025 r.
[Mądrzak, M.], André Olivry – terapia i motorower, https://lustratorpolski.wordpress.com/2023/01/05/andre-olivry-terapia-i-motorower/, dostęp 12 XI 2025 r.
[Mądrzak, M.], André Pelisson – do i z GRU, https://lustratorpolski.wordpress.com/2022/03/15/andre-pelisson-do-i-z-gru/, dostęp 12 XI 2025 r.
[Mądrzak, M.], Charles Dubois – finanse, https://lustratorpolski.wordpress.com/2022/06/08/charles-dubois-finanse/, dostęp 12 XI 2025 r.
[Mądrzak, M.], Charles Dubois i kosmiczne zadania, https://lustratorpolski.wordpress.com/2022/06/01/charles-dubois-i-kosmiczne-zadania/, dostęp 12 XI 2025 r.
[Mądrzak, M.], Emigracja do Ciechocinka, https://lustratorpolski.wordpress.com/2023/04/18/emigracja-do-ciechocinka/, dostęp 12 XI 2025. r.
Errata do biografii: Kazimierz Wierzyński, https://vod.tvp.pl/programy,88/errata-do-biografii-odcinki,318765/odcinek-39,S01E39,340091, dostęp 16 VII 2025 r.
[Mądrzak, M.], Eugène Thiémé – Polskę kocham więcej niż Francję, https://lustratorpolski.wordpress.com/2022/04/04/eugene-thieme-polske-kocham-wiecej-niz-francje/, dostęp 12 XI 2025 r.
[Mądrzak, M.], Frajga Garbarz – tymczasowa łączniczka, https://lustratorpolski.wordpress.com/2024/07/24/frajga-garbarz-tymczasowa-laczniczka/, dostęp 12 XI 2025 r.
[Mądrzak, M.], François Menduni – w starej siatce i w nowej siatce, https://lustratorpolski.wordpress.com/2023/01/13/francois-menduni-w-starej-siatce-i-w-nowej-siatce/, dostęp 12 XI 2025 r.
Frantisek „François” Vojtasek, l’espion qui aimait la France – 1 ére partie, https://francais.radio.cz/frantisek-francois-vojtasek-lespion-qui-aimait-la-france-1ere-partie-8624383, dostęp 17 VII 2025 r.
[Mądrzak, M.], Gabriel Faure – niedoceniony, https://lustratorpolski.wordpress.com/2022/07/11/gabriel-faure-niedoceniony/, dostęp 12 XI 2025 r.
[Mądrzak, M.], Georges Foubert – kandydat L-3, https://lustratorpolski.wordpress.com/2022/04/11/georges-foubert-kandydat-l-3/, dostęp 12 XI 2025 r.
[Mądrzak, M.], Guy Le Blevennec – donos spoza teczki pracy, https://lustratorpolski.wordpress.com/2023/02/28/guy-le-blevenec-donos-spoza-teczki-pracy/ dostęp 16 VII 2025 r.
[Mądrzak, M.], Guy Le Blevennec – milioner, https://lustratorpolski.wordpress.com/2023/02/27/guy-le-blevenec-milioner/, dostęp 12 XI 2025 r.
[Mądrzak, M.], Guy Le Blevennec – najcenniejszy, https://lustratorpolski.wordpress.com/2022/07/07/guy-le-blevenec-najcenniejszy/, dostęp 16 VII 2025 r.
[Mądrzak, M.], Guy Le Blevennec – ostatnie lata współpracy, https://lustratorpolski.wordpress.com/2023/02/23/guy-le-blevenec-ostatnie-lata-wspolpracy/, dostęp 12 XI 2025 r.
[Mądrzak, M.], Guy Le Blevennec – współpraca do 1954 r. włącznie, https://lustratorpolski.wordpress.com/2023/02/22/guy-le-blevenec-wspolpraca-do-1954-r-wlacznie/, dostęp 16 VII 2025 r.
[Mądrzak, M.], Guy Le Blevennec – zarys przebiegu współpracy, https://lustratorpolski.wordpress.com/2023/02/24/guy-le-blevenec-zarys-przebiegu-wspolpracy/, dostęp 12 XI 2025 r.
[Mądrzak, M.], Guy Le Blevennec cz. 2, https://lustratorpolski.wordpress.com/2023/02/20/guy-le-blevenec-cz-2/, dostęp 12 XI 2025 r.
[Mądrzak, M.], Henri Rolly – zatrudnienie w budownictwie, https://lustratorpolski.wordpress.com/2023/01/16/henri-rolly-zatrudnienie-w-budownictwie/, dostęp 12 XI 2025 r.
[Mądrzak, M.], Imigracja w 1967 r., https://lustratorpolski.wordpress.com/2023/04/17/imigracja-w-1967-r/, dostęp 12 XI 2025 r.
[Mądrzak, M.], Joseph Dobrusky – zapomniany artysta fotografii, https://lustratorpolski.wordpress.com/2023/01/11/joseph-dobrusky-zapomniany-artysta-fotografii/, dostęp 12 XI 2025 r.
[Mądrzak, M.], Kierunek romański – półmetek, https://lustratorpolski.wordpress.com/2022/06/30/kierunek-romanski-polmetek/, dostęp 12 XI 2025 r.
[Mądrzak, M.], Lucien Thiémé – wycofał się, https://lustratorpolski.wordpress.com/2022/04/21/lucien-thieme-wycofal-sie/, dostęp 12 XI 2025 r.
[Mądrzak, M.], Małżeństwo Felicji i Aleksandra Lewandowskich na Wólce Węglowej, https://lustratorpolski.wordpress.com/2023/03/27/malzenstwo-felicji-i-aleksandra-lewandowskich-na-wolce-weglowej/, dostęp 12 XI 2025 r.
Mileszko T., Leduc 022 – jeden z najdziwniejszych samolotów w historii lotnictwa, „Komputer. Świat”, 1 IV 2022 r., https://www.komputerswiat.pl/artykuly/redakcyjne/leduc-022-jeden-z-najdziwniejszych-samolotow-w-historii-lotnictwa/t57hr9d, dostęp 7 X 2024 r.
[Mądrzak, M.], Nowy polski obywatel, https://lustratorpolski.wordpress.com/2023/04/13/nowy-polski-obywatel/, dostęp 12 XI 2025 r.
[Mądrzak, M.], Słoneczny patrol, https://lustratorpolski.wordpress.com/2023/04/15/sloneczny-patrol/, dostęp 12 XI 2025 r.
[Mądrzak, M.], Gérard Meier – eliminacja, https://lustratorpolski.wordpress.com/2022/08/12/gerard-meier-eliminacja/, dostęp 12 XI 2025 r.
[Mądrzak, M.], Gérard Meier – polewa benzynę i inne, https://lustratorpolski.wordpress.com/2022/08/19/gerard-meier-polewa-benzyne-i-inne/, dostęp 12 XI 2025 r.
[Mądrzak, M.], Gérard Meier – późniejsze pokolenie, https://lustratorpolski.wordpress.com/2022/08/03/gerard-meier-pozniejsze-pokolenie/, dostęp 12 XI 2025 r.
[Mądrzak, M.], Gérard Meier – typowanie, https://lustratorpolski.wordpress.com/2022/08/13/gerard-meier-typowanie/, dostęp 12 XI 2025 r.
[Mądrzak, M.], Gérard Meier – zadania, wypracowania i podarunki, https://lustratorpolski.wordpress.com/2022/08/16/gerard-meier-zadania-wypracowania-i-podarunki/, dostęp 12 XI 2025 r.
[Mądrzak, M.], Gryps i prowokator DST, https://lustratorpolski.wordpress.com/2023/04/14/gryps-i-prowokator-dst/, dostęp 12 XI 2025 r.
[Mądrzak, M.], Szantaż i łapówki, czyli siatka Marcelego Kota, https://lustratorpolski.wordpress.com/2023/05/01/szantaz-i-lapowki-czyli-siatka-marcela-kota/, dostęp 12 XI 2025 r.
Witold Leder, https://katalog.bip.ipn.gov.pl/informacje/56748, dostęp 16 VII 2025 r.
Licencja
Prawa autorskie (c) 2025 Komunizm: System - Ludzie - Dokumentacja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
