“Patriotic Priests” as a Tool for Fighting the Catholic Church and Legitimising Communist Rule in the Poznań Voivodeship Between 1950 and 1955: An Outline of the Problem
Komunizm: system-ludzie-dokumentacja, No. 14 (2025), pages: 337-367
Publication date: 2025-12-31
https://doi.org/10.48261/2299.890X.14.2025.13
Abstract
This study seeks to describe the activities of the ‘patriotic priests’ movement in the Poznań Voivodeship in 1950–1955. Officially, this organization operated under the banner of the Societies of Fighters for Freedom and Democracy (Związek Bojowników o Wolność i Demokrację, ZBoWiD) Priests’ Commission. The text outlines the establishment of the organizational structures of the District Priests’ Commission in Poznań and their transformations in the successive years of its operation. Although formally a veterans’ organization, the Communist authorities, acting through the security apparatus, turned it into a tool for fighting the Catholic Church. Pro-regime clergy were also used in numerous campaigns aimed at legitimizing the Communist dictatorship – including various activities for world peace (such as the Stockholm Appeal), the integration of the Western and Northern Territories, and participation in elections to the Sejm of the Polish People’s Republic and to national councils. Due to the lack of results in the struggle against the Church hierarchy and the limited influence the Priests’ Commission exerted over the clergy as a whole, the movement was disbanded in the summer of 1955 by order of the secular authorities.
References
Archiwum Akt Nowych w Warszawie, Główna Komisja Księży w Warszawie, 425/3, 425/47; Okręgowa Komisja Księży w Poznaniu, 425/207–425/210, 425/212–425/217, 425/222.
Dekret z dnia 9 lutego 1953 r. o obsadzaniu duchownych stanowisk kościelnych, DzU 1953, nr 10, poz. 32.
Czuchnowski W., Blizna. Proces kurii krakowskiej 1953, Kraków 2003.
Dominiczak H., Organy bezpieczeństwa PRL w walce z Kościołem katolickim 1944–1990 w świetle dokumentów MSW, Warszawa 2000.
Gałaszewska-Chilczuk D., Bojownicy czy kombatanci? ZBoWiD w latach 1949–1989, [w:] Nie tylko partia? Organizacje społeczne w Polsce Ludowej 1944–1989. Geneza, funkcjonowanie, znaczenie, red. T. Ruzikowski, Warszawa 2017.
Hlebowicz J., Polityka na ambonie. Środowisko księży „patriotów” w województwie gdańskim w latach 1950–1956, Gdańsk–Warszawa 2024.
Hlebowicz J., W służbie pokoju? Działalność „księży patriotów” w województwie gdańskim w latach 1950–1955, „Argumenty Historyczne. Czasopismo naukowo-dydaktyczne” 2016, nr 3.
Kaliski B., Środowisko „księży patriotów” Wielkopolski i Kujaw w latach 1949–1957, „Polska 1944/45–1989. Studia i materiały” 2011, t. 10.
Kępa F., „Księża patrioci” w działalności Zrzeszenia Katolickiego „Caritas”. Przypadek ks. Stanisława Owczarka, „Prace Historyczno-Archiwalne” 2022, t. 34.
Kostrzewski P., Udział duchowieństwa diecezji częstochowskiej w tzw. ruchu „księży patriotów”(1949–1955), „Pamięć i Sprawiedliwość” 2022, nr 2 (40).
Lubecka M., Komisja księży-patriotów 1949–1955 w polskim Kościele na przykładzie dekanatu ostrołęckiego, „Zeszyty Naukowe Ostrołęckiego Towarzystwa Naukowego” 2007, nr 21.
Matyjasiak Ł.P., Między wiernością Kościołowi a służbą państwu. Działalność katolików „społecznie postępowych” na przykładzie Komisji Intelektualistów i Działaczy Katolickich przy Polskim Komitecie Obrońców Pokojów 1950–1953 [w:] Letnia Szkoła Historii Najnowszej, red. Ł. Kamiński, T. Kozłowski, Warszawa 2010.
Noszczak. B., Okoliczności uwolnienia kardynała Stefana Wyszyńskiego z internowania w Komańczy (październik 1956 r.), „Studia Prymasowskie” 2007, nr 1.
Pasich D., Działalność Armii Podziemnej w Wolbromiu w latach 1948–1950 [w:] Zimowa Szkoła Historii Najnowszej 2012. Referaty, t. 1, red. Ł. Kamiński, G. Wołk, Warszawa 2012.
Pastuszewski S., Ruch „księży patriotów” w Bydgoszczy i regionie, „Kronika Bydgoska” 2024, t. 45.
Rogowska B.I., Instrumentalne wykorzystanie ZK „Caritas” i ruchu „księży patriotów” w walce politycznej władz komunistycznych [w:] „Satelickie” partie polityczne i organizacje społeczno-polityczne w Polsce (1944/1945–1989), red. R. Ptaszyński, T. Sikorski, Warszawa 2021.
Rozynkowski W., Uwięzienie prymasa Stefana Wyszyńskiego w klasztorze Kapucynów w Rywałdzie w świetle kroniki klasztornej, „Rocznik Grudziądzki” 2020, t. 28.
Siedziako M., Bez wyboru. Głosowanie do Sejmu PRL (1952–1989), Warszawa 2018. Siedziako M., Mechanizmy kontroli PZPR nad składem Sejmu PRL (1952–1985) [w:] Partia, państwo, społeczeństwo, red. K. Rokicki, Warszawa 2016.
Sikorski J., Dążenie władz do kasacji stanu tymczasowości administracji kościelnej na Ziemiach Zachodnich i Północnych Polski ze szczególnym uwzględnieniem ordynariatu gorzowskiego, „Studia Zachodnie” 2005, nr 8.
Stachewicz K., Dzieje ruchu „księży patriotów” w Polsce Ludowej, „Ethos. Kwartalnik Instytutu Jana Pawła II KUL” 1997, nr 1.
Stanisz P., Przywileje członków Komisji Księży przy ZBoWiD: 1944–1955, „Resovia Sacra. Studia teologiczno-filozoficzne diecezji rzeszowskiej” 1998, nr 5.
Stefaniak J., Postawa duchowieństwa katolickiego wobec systemu komunistycznego w województwie katowickim 1944–1956: zarys problemu, „Śląskie Studia Historyczno-Teologiczne” 2015, t. 48, nr 2.
Stpiczyńska A., „Pokojowa” działalność „księży patriotów” na Pomorzu Nadwiślańskim, „Dzieje Najnowsze” 2011, R. 43, nr 4.
Szot A., „Ksiądz patriota” – jeszcze czarny czy już… czerwony? O początkach Okręgowej Komisji Księży przy Związku Bojowników o Wolność i Demokrację w Białymstoku i o przypadku ks. Wiktora Borysiewicza, „Acta Collegii Suprasliens” 2023, nr 32.
Wawrzyniak J., Organizacje masowe narzędziem PZPR? Próba interpretacji na przykładzie ZBoWiD [w:] PZPR jako machina władzy, red. D. Stola, K. Persak, Warszawa 2012.
Wawrzyniak J., ZBoWiD i pamięć drugiej wojny światowej 1949–1969,Warszawa 2009.
Wejman G., Organizacja Kościoła katolickiego na Pomorzu Zachodnim i ziemi lubuskiej w latach 1945–1972, Szczecin 2009.
Wojciechowski D., Reakcje społeczne na proces biskupa Czesława Kaczmarka, „Kieleckie Studia Teologiczne” 2005, nr 4.
Zamiatała D., Caritas. Działalność i likwidacja organizacji, Lublin 2000.
Zamiatała D., Zrzeszenie Katolików „Caritas” a polityka władz komunistycznych w Polsce w latach 1950–1970, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2021, nr 1 (37).
Żaryn J., Dzieje Kościoła katolickiego w Polsce (1944–1989), Warszawa 2003. Żaryn J., „Księża patrioci” – geneza, powstanie formacji duchownych katolickich,
„Polska 1944/45–1989. Studia i materiały” 1995, t. 1.
Żurek J., Ruch „księży patriotów” w województwie katowickim 1949–1956, Warszawa–Katowice 2009.
License
Copyright (c) 2025 Komunizm: system-ludzie-dokumentacja

This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
Most read articles by the same author(s)
- Robert Kolasa, In the fight for power. Activities of the Polish Workers’ Party and the Public Security Office in Piła in 1945–1948 , Komunizm: system-ludzie-dokumentacja: No. 12 (2023)
Język Polski
English
Русский
Italiano
Français (France)
Deutsch
Українська
Čeština
PDF (Język Polski)
