Bitwa o Arnhem i polska 1. Samodzielna Brygada Spadochronowa
Pamięć i Sprawiedliwość, Vol. 46 No 2 (2025), pages: 67-90
Publication date: 2026-03-31
https://doi.org/10.48261/PIS254603
Résumé
Z okazji osiemdziesiątej pierwszej rocznicy operacji „Market-Garden” autor artykułu, wykorzystując źródła archiwalne oraz najnowszą literaturę przedmiotu, dokonał analizy działań polskiej 1. Samodzielnej Brygady Spadochronowej, dowodzonej przez gen. bryg. Stanisława Sosabowskiego, która wówczas była podporządkowana dowódcy brytyjskiej 1. Dywizji Powietrznodesantowej i według pierwotnych planów miała do zrealizowania istotne zadanie na prawym skrzydle ugrupowania bojowego tej dywizji. Autor ukazał problemy związane z udziałem brygady w bitwie pod Arnhem: jej desantem, zmianami planu jej użycia wynikającymi z niekorzystnej sytuacji operacyjnej oraz jej działaniami po lądowaniu w rejonie Driel.
Références
Archiwum Instytutu Polskiego i Muzeum gen. Sikorskiego, Naczelne władze wojskowe, 1. Samodzielna Brygada Spadochronowa.
The National Archives, Record of Cabinet Office, War Office.
Samodzielna Brygada Spadochronowa w bitwie pod Arnhem. Wybór dokumentów, oprac. W. Markert, Warszawa 2011.
Armia Krajowa w dokumentach, t. 1, 3, Wrocław 1990.
Protokoły Posiedzeń Rady Ministrów Rzeczypospolitej Polskiej, t. 7: Maj–listopad 1944, red. nauk. M. Zgórniak, oprac. W. Rojek, A. Suchcitz, Kraków 2006.
Frost J., A Drop Too Many, London 1980.
Kamiński J., Od konia i armaty do spadochronu, Warszawa 1985.
Mientki F., Bóg i Ojczyzna. Wspomnienia kapelana Wojska Polskiego, Warszawa 1985, wyd. 2, Warszawa 1987; wyd. 3, Warszawa 2000.
Polscy spadochroniarze. Pamiętnik żołnierzy, Londyn 1949, Warszawa 2014.
Sosabowski S., Droga wiodła ugorem, Londyn 1967.
Sosabowski S., Freely I Served: The Memoir of the Commander, 1st Polish Independent Parachute Brigade 1941–1944, London 1960, wyd. 2, London 1982, wyd. 3, Barnsley 2014.
Sosabowski S., Ik vocht voor de vrihjeid, Leiden 1960
Sosabowski S., Najkrótszą drogą, Londyn 1957.
Sosabowski S., Parachute General, London 1961.
Stasiak W.K., W locie szumią spadochrony. Wspomnienia żołnierza spod Arnhem, Warszawa 1991.
Święcicki M., „Czerwone diabły” pod Arnhem, Rzym 1945.
Święcicki M., With the Red Devils at Arnhem, London 1945.
Urquhart R.E., Arnhem, London 1958.
Urquhart R.E., Arnhem, tłum. I. Bukowski, Warszawa 1974, wyd. 2, Warszawa 1990.
Airborne Assault Museum: https://paradata.org.uk/content/4640733-major-general-stanislaw-sosabowski; https://www.pegasusarchive.org/arnhem/stanislaw_sosabowski.htm, dostęp 20 XI 2025 r.
A Bridge Too Far, film, reż. R. Attenborough, 1977; polska wersja językowa 1978.
Bagieński E., Recenzja i polemika, „Wojskowy Przegląd Historyczny” 1959, nr 3.
Bennet D., Airborne Communications in Operation Market Garden, „Canadian Military History” 2007, nr 1.
Bergström C., Arnhem 1944: An Epic Battle Revisited, vol. 1: Tanks and Paratroopers; vol. 2: The Lost Victory: September–October 1944, Eskilstuna 2019.
Bergström C., Arnhem 1944. Epicka bitwa opisana na nowo, tłum. C. Domalski, Oświęcim 2025.
Bergström C., Arnhem 1944: slaget om Holland. 1 Pansar och fallskärmsjägare; 2 Den förlorade segern, Eskilstuna 2017–2018.
Bielski M., Ze wspomnień kapelana, „Wojskowy Przegląd Historyczny” 1988, nr 2.
Buck G., Operation Market Garden – Urquhart and the Decisional Conflict Model, „The British Army Review Report” 2021, Summer.
Buckingham W.F., Arnhem 1944, Stroud 2002.
Chmielewska-Szymańska A., Życie i działalność Stanisława Sosabowskiego, Leszno 2004.
Chmielowiec P., Najkrótszą drogą do kraju. 1 Samodzielna Brygada Spadochronowa, Warszawa 2025.
Cholewczynski G.F., De Polen van Driel, Naarden 1990.
Cholewczynski G.F., Poles Apart: The Polish Airborne at the Battle of Arnhem, New York 1993.
Cholewczynski G.F., Rozdarty naród. Polska brygada spadochronowa w bitwie pod Arnhem, Warszawa 2006.
Cirillo R., The Market-Garden Campaign: Allied Operational Command in Northwest Europe 1944, Cranfield 2001.
Clark L., Arnhem: Operation Market Garden, September 1944, Toronto 2000.
Doherty R., Truesdale D., Aspects of Arnhem: The Battle Re-examined, Barnsley 2023.
Dyrda J., Jeszcze o bitwie pod Arnhem. List do red., „Wojskowy Przegląd Historyczny” 1976, nr 1.
Dyrda J., Kilka uwag o desancie pod Arnhem. List do red., „Wojskowy Przegląd Historyczny” 1975, nr 4.
Dyrda J., Przemilczana odprawa w historiografii bitwy pod Arnhem, „Wojskowy Przegląd Historyczny” 1989, nr 1.
Dyrda J., Przyczyny niepowodzenia pod Arnhem. Szyfrogram Montgomery’ego z 17.10.1944 r., „Wojskowy Przegląd Historyczny” 1984, nr 4.
Dyrda J., Udział 1 polskiej samodzielnej brygady spadochronowej w desancie wojsk powietrznych pod Arnhem we wrześniu 1944 r., „Bellona” (Łódź) 1946, nr 10.
Essame H., The 43rd Wessex Division at War 1944–1945, London 1952.
Farrar-Hockley A.H., Airborne Carpet: Operation Market Garden, London 1969.
Jeffson J.J., Operation Market-Garden: Ultra Intelligence Ignored, Fort Leavenworth 2002.
Kershaw R., Arnheim’ 44 – Im September fällt kein Schnee. Die gescheiterte Luftlandung bei Arnheim 1944, Stuttgart 2000.
Kershaw R., It never Snows in September: The German View of Market-Garden and the Battle of Arnhem, September 1944, Pulborough 1990.
Kershaw R., We wrześniu nie pada śnieg. Niemieckie spojrzenie na operację „Market-Garden”, tłum. Ł. Golowanow, Warszawa 2021.
Lamb R., Montgomery in Europe 1943–1945: Success or Failure?, London 1983.
Lorys J., O odejściu gen. Stanisława Sosabowskiego z 1 Samodzielnej Brygady Spadochronowej, „Teki Historyczne” 1988/1989, nr 19.
Lorys J.J., Walka o użycie w Kraju 1. Samodzielnej Brygady Spadochronowej, „Zeszyty Historyczne” (Paryż) 1991, z. 98.
Małaszkiewicz R., Bitwa pod Arnhem i udział w niej 1 polskiej Samodzielnej Brygady Spadochronowej (17–25.9.1944 r.), cz. 1, „Wojskowy Przegląd Historyczny” 1957, nr 1; cz. 2, „Wojskowy Przegląd Historyczny” 1957, nr 2.
Markert W., Arnhem, Warszawa 2006.
Markert W., Arnhem. Udział 1 Samodzielnej Brygady Spadochronowej w operacji „Market-Garden”, Pruszków 1999.
Markert W., Generał brygady Stanisław Franciszek Sosabowski 1892–1967, Warszawa 2012.
Markert W., Na drodze do Arnhem. Historia 4. Brygady Kadrowej Strzelców, Pruszków 2000.
Markert W., Najcichsi bohaterowie spod Arnhem, Pruszków 2003.
Mead R., General „Boy”: The Life of Lieutenant General Sir Frederick Browning, Barnsley 2017.
Orde R., The Household Cavalry at War: The Story of the 2nd Household Cavalry Regiment, London 2023.
Piekałkiewicz J., Arnhem 1944, London 1976.
Piekałkiewicz J., Arnhem 1944 ostatnie zwycięstwo Niemiec, Warszawa 1994, wyd. 2, Warszawa 2005.
Piper A.C., Intelligence Planning for Airborne Operations: A Perspective From Operation Market-Garden, Fort Leavenworth 1997.
Ritchie S., Operation Market-Garden: Did Air Power Fail?, „Air Power Review” 2005, nr 2.
Rosson S.D., An Examination of the Intelligence Preparation for Operation MARKET-GARDEN, September 1944, Charleston 1997.
Rutkiewicz A., Szpital na spadochronach. Służba zdrowia polskiej 1. Samodzielnej Brygady Spadochronowej 1941–1947, Warszawa 2022.
Ryan C., A Bridge Too Far, New York 1974.
Ryan C., O jeden most za daleko, tłum. T. Wójcik, Warszawa 1974.
Skibiński F., O bitwie pod Arnhem, „Wojskowy Przegląd Historyczny” 1974, nr 1.
Skibiński F., W odpowiedzi na listy mjr. J. Dyrdy. List do red., „Wojskowy Przegląd Historyczny” 1976, nr 3.
Stasiak W., Uwagi i uzupełnienia do pracy Bitwa pod Arnhem i udział w niej 1 Polskiej Samodzielnej Brygady Spadochronowej (17–25.9.1944 r.), „Wojskowy Przegląd Historyczny” 1957, nr 3.
Tucholski J., Spadochroniarze, Warszawa 1991.
Tucker-Jones A., Most diabła. Niemieckie zwycięstwo pod Arnhem 1944, tłum. S. Kędzierski, Warszawa 2022.
Tucker-Jones A., The Devil's Bridge: The German Victory at Arnhem, 1944, London 2020.
Wawer Z., Organizacja Polskich Wojsk Lądowych w Wielkiej Brytanii 1940–1945, Warszawa 1992.
Witkowski P., Polskie jednostki powietrzno-desantowe na Zachodzie, Warszawa 2010.
Witkowski P., Spadochroniarze Sosabowskiego. Jednostki powietrznodesantowe PSZ 1939–1945, Warszawa 2014.
Wojewódzki I., Naczelny Wódz Kazimierz Sosnkowski wobec problemu użycia 1. Samodzielnej Brygady Spadochronowej [w:] Polacy – Niemcy – Pogranicze. Studia historyczne. Księga poświęcona Profesorowi Joachimowi Benyskiewiczowi w siedemdziesiątą rocznicę urodzin oraz pięćdziesięciolecie pracy, red. nauk. G. Wyder, T. Nodzyński, Zielona Góra 2006.
Wojewódzki I., Problem użycia 1. Samodzielnej Brygady Spadochronowej dla wsparcia Powstania Warszawskiego [w:] Powstanie Warszawskie i Słowackie Powstanie Narodowe –cienie alianckiej pomocy, red. nauk. A. Olejko, Rzeszów 2006.
Licence

Ce travail est disponible sous licence Creative Commons Attribution - Pas d'Utilisation Commerciale - Pas de Modification 4.0 International.
Język Polski
English
Deutsch
Français (France)
Italiano
Русский
PDF (Język Polski)
