Język Polski
English
Deutsch
Français (France)
Italiano
Русский
The Organization of the Polish Refugee Settlement in Koja, Uganda (1942–1945) Through the Prism of Press Reports and Residents’ Memoirs
Hubert Chudzio
https://orcid.org/0000-0002-9715-8351
Uniwersytet Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie
BioHUBERT CHUDZIO– Dr. habil., professor at theInstitute of History and Archival Studies of theUniversity of the National Education Commission in Cracow (UKEN). He collaborates with the Polish Library in Paris as well as with other academic and cultural institutions in London and New York. His research interests include the Duchy of Warsaw, the 1830 November Uprising, the Polish Great Emigration, peregrinations of Poles in the Middle East, forced migrations, and the history of Poles in East and South Africa. As Director of the Centre for Documentation of Deportations, Expulsions and Resettlements at UKEN, he has led over twenty international study visits to East and South Africa, the United States, Australia, Canada, Israel, Kazakhstan, Romania, Serbia, and the United Kingdom. He has directed documentary films on historical and archaeological topics and has received nume-rous awards for his scholarly and film work. He is also a member of the prestigious The Explorers Club in New York.
Remembrance and Justice, Vol. 46 No. 2 (2025), pages: 172-194
Publication date: 2026-03-31
https://doi.org/10.48261/PIS254607
PDF (Język Polski)
Abstract
Between 1942 and 1952, a few Polish settlements existed in Africa, inhabited by the civilian refugees. In the years 1940–1941, they had been victims of deportations by the NKVD into the hinterland of the Soviet Union (so-called Sybiraks, i.e. deportees to Siberia). After the Third Reich attacked the USSR in 1941, Stalin, seeking allies, concluded a pact with the Polish authorities in exile on 30 July 1941 (the so-called Sikorski–Majski Agreement), under which the government in Moscow proclaimed an amnesty for Poles, who were allowed to form an army. Thousands of Poles were released from prisons, labour camps and forced settlements, to the south of the USSR, to the places where these units were being organized. In 1942, about 80,000 soldiers were evacuated to Iran, and together with them about 40,000 civilians, including women, children and men unfit for military service. After training, the soldiers fought in the Italian Campaign, while the civilians were sent to refugee settlements in Africa – in Kenya, Tanganyika (now Tanzania), Uganda, Northern Rhodesia (now Zambia), Southern Rhodesia (now Zimbabwe), and the Union of South Africa (now RSA) – and also in India, Mexico and New Zealand. About 20,000 Poles lived in 22 camps in Africa. The largest settlement, Tengeru in Tanganyika, operated the longest, until 1952, with over 4,000 inhabitants. Until 1951, the roughly 3,000-strong Koja settlement in Uganda also functioned. The study presents the development of this “Polish town” in 1942–1945 as an example of organizing life for Polish refugees in East and South Africa. It is based on a Polish bi-weekly printed in that continent (Polak w Afryce) and on the memoirs of former residents of Koja, collected as part of research projects of the Centre for Documentation of Deportations, Expulsions and Resettlements of University of the National Education Commission in Cracow, conducted in Poland and abroad.
Keywords
deportations • Polish settlements in Africa • Koja • Uganda • Sybiraks deportacje • polskie osiedla w Afryce • Koja • Uganda • sybiracy
References
Archiwum Centrum Dokumentacji Zsyłek, Wypędzeń i Przesiedleń Uniwersytetu Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie, Sygn. 10, Wywiad z Genowefą Czepiel z d. Lezgold, przeprowadzony w Birmingham przez A. Śmigielską i M. Solarza, 11 X 2013 r., Sygn. 12, Wywiad z Leontyną Filio z d. Niechwiadowicz, przeprowadzony w Bradford przez H. Chudzio i A. Śmigielską, 10 IV 2013 r., Sygn. 19, Wywiad z Zofią Michalską z d. Ślimak, przeprowadzony w Birmingham przez K. Odrzywołek i M. Solarza, 15 X 2013 r., Sygn. 23, Wywiad z Edwardem Merkisem, przeprowadzony w Leicester przez A. Hejczyk i H. Chudzio, 27 X 2010 r., Sygn. 94, Wywiad z Antoniną Skoczeń z d. Sądaj, przeprowadzony w Nottingham przez H. Chudzio i A. Śmigielską, 12 X 2012 r., Sygn.109, Wywiad z Marią Polkowską, przeprowadzony w Nottingham przez H. Chudzio, A. Śmigielską i A. Szopę, 5 X 2012 r.
Archiwum Instytutu Polskiego i Muzeum im. gen. Sikorskiego w Londynie, Sygn. A. 19. II/6., Wykaz nauczycieli przedszkoli, szkół powszechnych, średn., ogólnokszt. i zawod. oraz personelu administracyjnego wg stanu z dnia 1 września 1944 r. podległych Delegaturze Ministerstwa W.R. i O.P. w Nairobi.
Archiwum Polskiej Misji Katolickiej w Londynie, Sygn. nr 312, Księga zgonów z polskiego osiedla Koja, Uganda.
The National Archives w Londynie, Sygn. ED 128/102, Wykaz szkół, nauczycieli/ek i uczniów/nic w szkołach polskich w Afryce Wschodniej i obu Rodezjach oraz Unii Południowo-Afrykańskiej wg stanu z dnia 1 XI 1946 r.
Chyży-Ostrowska K., Widziałam i pisałam… Pamiętnik niesłyszącej sybiraczki, oprac. i wprowadzenie H. Chudzio, Kraków 2016.
Diaspora polskich sybiraków w świecie. Leicester – Wielka Brytania. Relacje źródłowe, oprac. H. Chudzio, A. Hejczyk-Gołąb, Kraków 2024.
Duraczyński E., Układ Sikorski–Majski. Wybór dokumentów, Warszawa 1990.
Pokolenia odchodzą. Relacje źródłowe polskich sybiraków z Wielkiej Brytanii. Birmingham, red. H. Chudzio, A. Śmigielska, M. Solarz, Kraków 2016.
Pokolenia odchodzą. Relacje źródłowe polskich sybiraków z Wielkiej Brytanii. Bradford, red. H. Chudzio, A. Hejczyk, A. Szopa, Kraków 2015.
Pokolenia odchodzą. Relacje źródłowe polskich sybiraków z Wielkiej Brytanii. Nottingham, red. H. Chudzio, A. Hejczyk, Kraków 2014.
Spis uchodźców polskich przebywających na terenach Afryki Wschodniej i Rhodesii, PCK, Nairobi 1944.
„Polak w Afryce. Tygodnik poświęcony sprawom uchodźctwa polskiego w Afryce wydawany przez Delegaturę Min. P. & O. S. w Nairobi” 1943–1945, nr 1–96.
Antosiewicz M. et al., Polska szkoła na tułaczych szlakach, Warszawa 2004.
Boćkowski D., Czas nadziei. Obywatele Rzeczypospolitej Polskiej w ZSRR i opieka nad nimi placówek polskich w latach 1940–1943, Warszawa 1999.
Chudzio H., Hejczyk A., Harcerstwo polskie w Afryce Wschodniej i Południowej w latach 1942–1952 [w:] Ideały wychowawcze i myśl polityczna harcerstwa polskiego, red. G. Baziur, Oświęcim 2011.
Chudzio H., Na harcerskim szlaku w dżungli i sawannie. Skauting polski w Afryce w latach 1941–1948, „Krakowski Rocznik Historii Harcerstwa” 2011, t. 7.
Chudzio H., Solarz M., Zmarli Polacy w drodze do Ojczyzny. Polskie cmentarze w Afryce Wschodniej i Południowej 1942–1952, Kraków 2020.
Dybkowska A., Żaryn J., Żaryn M., Polska szkoła na tułaczych szlakach, Warszawa 2004.
Kliszewicz L., Związek Harcerstwa Polskiego na Wschodzie 1940–1948, Londyn 1992.
Murkociński M., To Govern a Community of Refugees: Some Insights into the History of the
Polish Refugee Administration in East Africa, 1942–1945, „Studia Migracyjne – Przegląd Polonijny” 2018, nr 4 (170).
Pancewicz B., Harcerstwo w Afryce 1941–1949, Londyn 1985.
Przewoźnik A., Polskie cmentarze wojenne w Iranie, Warszawa 2012.
Solarz M., Działalność duszpasterska wśród ludności ewakuowanej z ZSRS w polskich osiedlach uchodźczych w Afryce Wschodniej i Południowej, Indiach, Meksyku i Nowej Zelandii (1942–1952), Kraków 2023.
Truchanowicz T., Związek Harcerstwa Polskiego na Wschodzie. Z dziejów harcerstwa na obczyźnie 1940–1946, Kraków 1987.
Wysiedlenia, wypędzenia i ucieczki 1939–1959. Atlas ziem Polski. Polacy, Żydzi, Niemcy, Ukraińcy, red. W. Sienkiewicz, G. Hryciuk, Warszawa 2008.
License
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
