Ansehen Bd. 47 Nr. 1 (2026): Pamięć i Sprawiedliwość

Bd. 47 Nr. 1 (2026)

ISSN:
1427-7476

eISSN:
2957-1723
Section: Studia

„Ostatni proces Armii Krajowej” – ekspozytura „Liceum” przed sądem w dniach 9-18 lipca 1947 r.

Pamięć i Sprawiedliwość, Bd. 47 Nr. 1 (2026), pages: 196-223

Publication date: 2026-11-02

https://doi.org/10.48261/PIS264707

Abstract

Tematem artykułu jest proces pokazowy ekspozytury wywiadowczej „Liceum”, który miał miejsce w lipcu 1947 r. Został on nazwany przez prokuratora ostatnim, w którym oskarżeni powoływali się na Armię Krajową (AK). Celem władz komunistycznych było zdyskredytowanie AK, skompromitowanie działalności konspiracyjnej oraz zaatakowanie polskich ośrodków emigracyjnych, zwłaszcza skupionych wokół gen. Władysława Andersa. Natomiast główna oskarżona, kpt. Barbara Sadowska, dążyła do obrony dobrego imienia AK i doprowadzenia do uwolnienia swoich współpracowników. Udało jej się zrealizować cel pierwszy, jednak kosztem wysokich wyroków na współpracowników. Przebieg procesu został odtworzony na podstawie stenogramu z rozprawy. Porównanie go z relacjami prasowymi w dziesięciu dziennikach o zasięgu ogólnopolskim i regionalnym wykazało, że obraz wykreowany w prasie odbiegał w znacznym stopniu od rzeczywistego przebiegu wydarzeń. Omawiana sprawa stanowiła etap pośredni w dochodzeniu do właściwego modelu procesu pokazowego w Polsce. Doświadczenie zdobyte przez władze zostało wykorzystane w postępowaniu przeciwko II Zarządowi Głównemu Zrzeszenia „Wolność i Niezawisłość” i innych procesach pokazowych.


Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej, 0259/73, t. 4, 6, 9.

Andersowskie dolary i rozbój na drogach. W trzecim dniu procesu „Liceum” zeznawali specjaliści od „operatywnej” roboty, „Głos Ludu”, 12 VII 1947.

„Auszra” – wybór dokumentów, Warszawa 2023.

Bagieński W., Procesy pokazowe oskarżonych o szpiegostwo w pierwszej dekadzie Polski Ludowej [w:] Piony śledcze aparatu bezpieczeństwa publicznego 1944–1990, red. M. Dźwigał, P. Skubisz, Szczecin–Warszawa 2017.

Bechta M., Chrzanowska A., Działalność ekspozytur wywiadu wschodniego AK, DSZ i II Korpusu Polskiego – krypt. „Pralnia II”, „Port”, „Liceum” – w latach 1944–1946 [w:] W sieci. Powojenne polskie siatki wywiadowcze (AK–NIE–DSZ–WIN, PSZ) w latach 1944–1955, red. M. Bechta, Warszawa, 2016.

Bezpieka ma zdwoić wysiłki, „Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza”, 18 VII 1947.

Brzewska-Mastalska K., Fragmenty wspomnień [w:] Zawołać po imieniu. Księga Kobiet –Więźniów Politycznych 1944–1958, t. 2, oprac. B. Otwinowska, T. Drzal, Pruszków 2003.

B.W., Przed procesem Wywiadu Andersa. „Liceum” – szkoła szpiegostwa przeciw własnemu krajowi, „Życie Warszawy”, 6 VII 1947.

Byłem ofiarą tragicznego zbiegu okoliczności. Trzeci dzień procesu „Liceum”, „Życie Warszawy”, 12 VII 1947.

Cały kraj obejmowała sieć „Liceum”, „Rzeczpospolita”, 12 VII 1947.

Chrzanowska A., „Liceum” przed sądem. Proces polskiej siatki wywiadowczej, 18.07.2023 https://przystanekhistoria.pl/pa2/tematy/konspiracja/102118,Liceum-przed-sadem-Proces-polskiej-siatki-wywiadowczej.html, dostęp 19 VI 2026 r.

Chrzanowska-Pietrzak A., Barbara Sadowska, Warszawa 2025.

Chrzanowska-Pietrzak A., Wierni Rządowi RP na Uchodźstwie. Wyrok w sprawie ekspozytury wywiadowczej II Korpusu Polskiego krypt. „Liceum”, „Przegląd Archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej” 2023, nr 16.

Czaputowicz J., Przygotowania do procesu grupy wywiadowczej 2 Korpusu Polskiego gen. Władysława Andersa pod kryptonimem „Liceum” w świetle pism kierowanych w śledztwie przez kpt. Barbarę Sadowską do płk. Józefa Różańskiego [w:] W interesie obcego rządu? Komunistyczny aparat represji wobec działalności wywiadowczej na terenie kraju (1945–1956), red. T. Krok, Warszawa 2024.

Czwarty dzień procesu „Liceum”. Zeznania ostatniej oskarżonej i świadków, „Gazeta Ludowa”, 13 VII 1947.

Czy Karolkiewicz brał udział w napadach? Czwarty dzień procesu „Liceum”, „Życie Warszawy”, 13 VII 1947.

Druga strona „ideowej” roboty – napady bandyckie, „Rzeczpospolita”, 13 VII 1947.

Drugi dzień procesu „Liceum”. Zeznania rodzeństwa Duninów, „Gazeta Ludowa”, 11 VII 1947.

Dziewczyna z Liceum, Warszawa 2021.

Jaka jest różnica między wywiadem a szpiegostwem? Pierwszy dzień procesu „Liceum”, „Rzeczpospolita”, 11 VII 1947.

J.R., Dla Andersa byliśmy grabiami, którymi wyciągał kasztany z ognia, „Życie Warszawy”, 11 VII 1947.

Kauba K., Krzywe zwierciadło (proces J. Rzepeckiego – relacje prasowe i rzeczywistość), „Niepodległość i Pamięć” 1997, nr 4/1 (7) [1].

Kobiety wyklęte. Represje komunistycznego aparatu bezpieczeństwa wobec kobiet – działaczek podziemia niepodległościowego, scenariusz i oprac. J. Persa, Warszawa 2024.

Komunistyczna propaganda w zeznaniach oskarżonych w procesie krakowskim, oprac. F. Musiał, „Zeszyty Historyczne WiN-u” 2002, nr 18.

Kott J., Dzieje Anny, „Kuźnica” 1946, nr 51 (69).

„Liceum” – szkoła szpiegostwa przeciw własnemu krajowi, „Życie Warszawy”, 6 VII 1947.

Ludzie z manowców politycznych i moralnych. Pierwszy dzień procesu grupy „Liceum”, „Głos Ludu”, 10 VII 1947.

Mazur M., Propagandowy obraz świata. Polityczne kampanie prasowe w PRL 1956–1980: model analityczno koncepcyjny, Warszawa 2003.

Musiał F., Między prawdą a propagandą. Przebieg procesu krakowskiego na sali sądowej i w propagandzie komunistycznej (11 VIII – 10 IX 1947 r.), „Zeszyty Historyczne WiN-u” 2002, nr 18.

Musiał F., Polityka czy sprawiedliwość? Wojskowy Sąd Rejonowy w Krakowie (1946–1955), Kraków 2005.

Musiał F., Procesy pokazowe jako forma represji, „Zeszyty Historyczne WiN-u” 2006, nr 25.

Musiał F., Procesy pokazowe w Polsce 1944–1955, „Zeszyty Historyczne Stowarzyszenia Żołnierzy Armii Krajowej” 2004, nr 6.

Nowy pokazowy proces polityczny dla poparcia propagandy komunistów, „Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza”, 12 VII 1947.

Obrona Anny, „Kuźnica”, 12 III 1947, nr 10 (79).

Od 13u do 3ch lat więzienia. Wyrok w procesie grupy „Liceum”, „Życie Warszawy”, 19 VII 1947.

Pierwszy dzień procesu „Liceum”, „Życie Warszawy”, 10 VII 1947.

Pleskot P., Sądy bezprawia. Wokół pokazowych procesów politycznych organizowanych w Warszawie (1944–1989), Warszawa 2020.

Pod koniec przewodu sądowego świadkowie – wspólnicy oskarżonych – wolą milczeć, „Głos Ludu”, 13 VII 1947.

Po procesie płk. Rzepeckiego, „Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza”, 5 II 1947.

Proces krakowski: Niepokólczycki, Mierzwa i inni przed sądem Rzeczpospolitej, przedmowa R. Werfel, Warszawa 1948.

Proces „Liceum”, Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Warszawa 2023, https://abw.gov.pl/ftp/foto/Wydawnictwo/pdf/Proces_Liceum.pdf, dostęp 28 III 2026 r.

Proces „Liceum”, „Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza”, 3 VII 1947.

Raport Barbary Sadowskiej, „Niepodległość i Pamięć” 1997, nr 1 (7).

Sadowska B., Raport. Dokumenty z lat 1944–1953, wybór, wstęp i oprac. J. Czaputowicz, Warszawa 2026.

Sądy – posłuszne narzędzie polityczne reżimu, „Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza”, 16 VIII 1947.

Sław., Oskarżeni i główny winowajca, „Życie Warszawy”, 10 VII 1947.

Terror w mediach. Proces krakowski w prasie lokalnej, oprac. F. Musiał, „Zeszyty Historyczne WiN-u” 2002, nr 18.

Werfel R., Dziś rozpoczyna się proces „Liceum”. Jak grupa „Barbary” stoczyła się do agentury szpiegowskiej, „Głos Ludu”, 9 VII 1947.

Werfel R., Mali ludzie wyrządzili Polsce wielką szkodę, „Głos Ludu”, 13 VII 1947.

Wyrok w procesie Liceum. Kary więzienia od 3 do 9 lat, „Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza”, 17 VII 1947.

Zakończenie postępowania dowodowego w procesie „Liceum”, „Rzeczpospolita”, 14 VII 1947.

Żuk H., Na szachownicy życia, Warszawa [1999].

Czaputowicz, J. (2026). „Ostatni proces Armii Krajowej” – ekspozytura „Liceum” przed sądem w dniach 9-18 lipca 1947 r. Pamięć I Sprawiedliwość, 47(1), 196–223. https://doi.org/10.48261/PIS264707

Statistics

Downloads

Keine Nutzungsdaten vorhanden.

Share it

                            Ansehen Bd. 47 Nr. 1 (2026): Pamięć i Sprawiedliwość

Bd. 47 Nr. 1 (2026)

ISSN:
1427-7476
eISSN:
2957-1723

Data publikacji:
2026-11-02

Dział: Studia