Język Polski
English
Русский
Italiano
Français (France)
Deutsch
Українська
Čeština
The Communist Party of Czechoslovakia and Its Response to the East German Refugee Crisis in 1989. Komunistyczna Partia Czechosłowacji i jej reakcja na kryzys uchodźczy w Niemczech Wschodnich w 1989 r.
Tomáš Malínek
https://orcid.org/0009-0008-1998-9994
Institute for the Study of Totalitarian Regimes, Prague
BiogramTOMÁŠ MALÍNEK – doktor, historyk. Ukończył studia z zakresu historii współczesnej na Wydziale Nauk Społecznych Uniwersytetu Karola w Pradze. Od 2016 r. pracuje w Instytucie Badania Reżimów Totalitarnych w Pradze. Specjalizuje się w historii czechosłowackiej służby bezpieczeństwa (StB) oraz stosunkach czechosłowacko-niemieckich po II wojnie światowej. Jest autorem lub współautorem kilku monografii i opracowań na te tematy.
Komunizm: System - Ludzie - Dokumentacja, Nr 14 (2025), strony: 65-85
Data publikacji: 2025-12-31
https://doi.org/10.48261/2299.890X.14.2025.04
PDF (English)
Abstrakt
Po wybudowaniu muru berlińskiego w 1961 r. Czechosłowacja stała się ważnym krajem tranzytowym dla uchodźców z Niemiec Wschodnich. Jej znaczenie wzrosło jeszcze bardziej w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych, kiedy była jednym z niewielu krajów na świecie, do których obywatele NRD mogli podróżować bez ograniczeń. Drugim ważnym czynnikiem było otwarcie ambasady Niemiec Zachodnich w Pradze na przełomie roku 1973 i 1974. Placówka znajdowała się w historycznym centrum Pragi i była łatwo dostępna, nic więc dziwnego, że stała się bardzo popularnym miejscem dla obywateli NRD, którzy chcieli wyemigrować do RFN. W latach 1984–1985 Praga doświadczyła pierwszego poważnego kryzysu uchodźczego. Uchodźcy z NRD mieli nadzieję na szybki wyjazd do RFN, jednak oczekiwania te były całkowicie nierealne. Bez zgody rządu NRD władze czechosłowackie nie mogły na to pozwolić. Uchodźcy musieli pójść na kompromis, wrócić do NRD i ubiegać się o legalną emigrację. Nikt jednak nie został ukarany za próbę ucieczki. Pod względem liczby uchodźców rok 1989 znacznie się różnił od okresu wcześniejszego. W latach 1984–1985 do Pragi przybywały setki osób, w 1989 r. były to dziesiątki tysięcy. Część z nich została przewieziona do RFN pociągami przejeżdżającymi przez terytorium NRD. Później rząd NRD wydał zgodę na bezpośredni wyjazd z Pragi do RFN. Początkowo czechosłowaccy komuniści pozostawali lojalnymi sojusznikami Socjalistycznej Partii Jedności Niemiec (SED), niektórzy z nich naprawdę wierzyli, że kryzys uchodźczy został wywołany przez rząd Niemiec Zachodnich w celu zaszkodzenia NRD. Prawdą jest też, że Komunistyczna Partia Czechosłowacji (KSČ) zawsze uważała kryzys uchodźczy za problem raczej międzyniemiecki niż czechosłowacki. Sytuacja zmieniła się na początku listopada 1989 r. Kierownictwo KSČ zaczęło się obawiać, że uchodźcy z NRD i krajowa opozycja polityczna połączą siły w celu zorganizowania jakichś antyrządowych zamieszek. W tym momencie solidarność między Pragą a Berlinem Wschodnim zaczęła znikać.
Słowa kluczowe
Czechosłowacja • Praga • Komunistyczna Partia Czechosłowacji • KSČ • Niemiecka Republika Demokratyczna • NRD • SED • Socjalistyczna Partia Jedności Niemiec • Republika Federalna Niemiec • RFN • uchodźcy z Niemiec Wschodnich • rewolucje 1989 r. • 1989 Czechoslovakia • Prague • Communist Party of Czechoslovakia • German Democratic Republic • GDR • Socialist Unity Party of Germany • SED • Federal Republic of Germany • East German refugees • Revolutions of 1989 • 1989 • KSČ
Bibliografia
Archiv bezpečnostních složek, A 34/1, 183.
Archiv Ministerstva Zahraničních Věcí, TO-T NSR 1980–1989, vol. 2.
Akten zur Auswärtigen Politik der Bundesrepublik Deutschland 1984. 1. Januar bis 31. Dezember. Ed. Daniela Taschler and Tim Szatkowski. Berlin, Munich, Boston: De Gruyter Oldenbourg, 2015. DOI: https://doi.org/10.1515/9783110345766.
Akten zur Auswärtigen Politik der Bundesrepublik Deutschland 1989. 1. Januar bis 31. Dezember. Ed. Andreas Wirsching, Hélène Miard-Delacroix, and Gregor Schöllgen. Berlin, Munich, Boston: De Gruyter Oldenbourg, 2020. DOI: https://doi.org/10.1515/9783110662818.
Bahr, Egon. Zu meiner Zeit. Munich: Blessing, 1996.
Bender, Peter. Die „Neue Ostpolitik” und ihre Folgen vom Mauerbau zum Moskauer Vertrag. Munich: Deutscher Taschenbuch-Verlag, 1986.
Bierling, Stephan. Die Außenpolitik der Bundesrepublik Deutschland: Normen, Akteure, Entscheidungen. Munich, Vienna: Oldenbourg, 1999.
Boysen, Jacqueline. Das „weiße Haus“ in Ost-Berlin. Die Ständige Vertretung der Bundesrepublik bei der DDR. Berlin: Ch. Links, 2010.
Břach, Radko. Smlouva o vzájemných vztazích mezi ČSSR a SRN z roku 1973: od prvních rozhovorů po ratifikaci smlouvy: studie. Prague: Ústav pro soudobé dějiny AV ČR, 1994.
Detjen, Marion. Ein Loch in der Mauer. Die Geschichte der Fluchthilfe im geteilten Deutschland 1961–1989. Munich: Siedler, 2005.
Faulenbach, Bernd. Geschichte der SPD. Von den Anfängen bis zur Gegenwart. Munich: C.H. Beck, 2012.
Genscher, Hans-Dietrich, and Vodička, Karel. Zündfunke aus Prag: wie 1989 der Mut zur Freiheit die Geschichte veränderte. Munich: Deutsches Taschenbuch-Verlag, 2014.
Genscher, Hans-Dietrich. Erinnerungen. Berlin: Siedler, 1995. Gieseke, Jens. Die Stasi 1945–1990. Munich: Pantheon, 2011.
Gray, William Glenn. Germany’s Cold War: The Global Campaign to Isolate East Germany, 1949–1969. Chapel Hill: University of North Carolina Press, 2003.
Hacke, Christian. Die Aussenpolitik der Bundesrepublik Deutschland: von Konrad Adenauer bis Gerhard Schröder. Frankfurt am Main: Ullstein, 2003.
Haftendorn, Helga. Deutsche Außenpolitik zwischen Selbstbeschränkung und Selbstbehauptung: 1945–2000. Stuttgart, Munich: Deutsche Verlags-Anstalt, 2001.
Huber, Hermann. “DDR-Flüchtlinge in der Deutschen Botschaft Prag.” In Das Palais Lobkowicz: ein Ort deutscher Geschichte in Prag. Ed. Harald Salfellner and Werner Wnendt. Prague: Vitalis, 1999.
“Humanitärer Akt.” Neues Deutschland 2 October 1989.
Jakeš, Miloš. Dva roky generálním tajemníkem. Prague: Regulus, 1996.
Jenkis, Helmut. Der Freikauf von DDR-Häftlingen. Der deutsch-deutsche Menschenhandel. Berlin: Duncker & Humblot, 2012.
Ke svobodě přes Prahu: exodus občanů NDR na podzim 1989: sborník dokumentů. Ed. Vilém Prečan. Prague: Československé dokumentační středisko, 2009.
Kohl, Helmut. Erinnerungen 1982–1990. Munich: Droemer, 2005.
Malínek, Tomáš. “Dub v Oboře. Západoněmečtí velvyslanci v hledáčku Státní bezpečnosti v letech 1968–1989.” Securitas Imperii 30 (1) (2017). https://www.ustrcr.cz/wp-content/uploads/2017/10/SI_30_s176-200.pdf.
Malínek, Tomáš. “Uprchlíci na velvyslanectví SRN v Praze objektivem Karla Cudlína.” Paměť a dějiny 3 (13) (2019). https://www.ustrcr.cz/wp-content/uploads/2019/10/PD_3_19_s103-111.pdf.
Německý podzim 1989 v Praze: cesta východoněmeckých občanů za svobodou. Der Deutsche Herbst 1989 in Prag: der Weg der DDR-Bürger in die Freiheit. Ed. Jitka Hanáková, Karel Cudlín, and Vilém Prečan. Prague, Frankfurt am Main: Československé dokumentační středisko, Exil, 2014.
Potthoff, Heinrich, Miller, Susanne. The Social Democratic Party of Germany 1848–2005. Bonn: Dietz, 2006.
Prečan, Vilém. “Několik vět o tématu, pramenech a literatuře k jeho studio.” In Ke svobodě přes Prahu: exodus občanů NDR na podzim 1989: sborník dokumentů. Ed. Vilém Prečan. Prague: Československé dokumentační středisko, 2009.
Prečan, Vilém. “Německý podzim v Praze 1989. Jedna z cest občanů NDR ke svobodě.” In Německý podzim 1989 v Praze: cesta východoněmeckých občanů za svobodou. Der Deutsche Herbst 1989 in Prag: der Weg der DDR-Bürger in die Freiheit. Ed. Jitka Hanáková, Karel Cudlín, and Vilém Prečan. Prague, Frankfurt am Main: Československé dokumentační středisko, Exil, 2014.
Rehlinger, Ludwig A. Freikauf: die Geschäfte der DDR mit politisch Verfolgten 1963–1989. Halle (Saale): Mitteldeutscher Verlag, 2011.
Ritzel, Gerhard. Soweit ich mich erinnere… – Aufzeichnungen eines Dieners der Diplomatie über Länder, Erlebtes, Gehörtes, Empfundenes und Gedachtes. Michelstadt: Stadt Michelstadt, 1998.
Rottman, Gordon L. Berlínská zeď a vnitroněmecká hranice 1961–89. Prague: Grada, 2009.
Rychlík, Jan. “Severní hranice Čech a pohraniční styk se Saskem a Pruskem, resp. Polskem.” In Život na československých hranicích a jejich překračování v letech 1945–1989. Ed. Kateřina Lozoviuková and Jaroslav Pažout. Prague, Liberec: Ústav pro studium totalitních režimů, Technická univerzita v Liberci, 2017.
Scholtyseck, Joachim. Die Aussenpolitik der DDR. Munich: Oldenbourg, 2003. Schroeder, Klaus, and Alisch, Steffen. Der SED-Staat: Geschichte und Strukturen der DDR 1949–1990. Munich, Vienna: Hanser, 1998.
Tantzscher, Monika. Die verlängerte Mauer. Die Zusammenarbeit der Sicherheitsdienste der Warschauer-Pakt-Staaten bei der Verhinderung von Republikflucht. Berlin: Der Bundesbeauftragte für die Unterlagen des Staatssicherheitsdienstes der Ehem. Dt. Demokratischen Republik, Abt. Bildung und Forschung, 1998.
Uprchlíci a azylanti v zemi sousedů. Československo a Německo v letech 1933 až 1989. Ed. Detlef Brandes, Edita Ivaničková, and Jiří Pešek. Prague: Česko-německá komise historiků: Masarykův ústav a Archiv AV ČR, 2019.
Vodička, Karel. Die Prager Botschaftsflüchtlinge 1989: Geschichte und Dokumente. Göttingen: V & R Unipress, 2014.
Weber, Hermann. Dějiny NDR. Prague: Nakladatelství Lidové noviny, 2003. Zimmermann, Volker. Eine sozialistische Freundschaft im Wandel: die Beziehungen zwischen der SBZ/DDR und der Tschechoslowakei (1945–1969). Essen: Klartext, 2010.
Zug in die Freiheit. Dir. by Matthias Schmidt, Sebastian Dehnhardt. 2014.
Licencja
Prawa autorskie (c) 2025 Komunizm: System - Ludzie - Dokumentacja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
