Ansehen Nr. 14 (2025)

Nr. 14 (2025)

ISSN:
2545-3424

eISSN:
2299-890X
Section: Studia

„Wróg klasowy i podżegacz wojenny” – represje wobec osób uznanych za „kułaków” w dobie kolektywizacji wsi na Pomorzu Środkowym w latach 1948–1956

Adam Czarnecki

https://orcid.org/0000-0001-7516-2264

Wyższa Szkoła Straży Granicznej, Państwowa Akademia Nauk Stosowanych w Koszalinie

ADAM CZARNECKI – doktor nauk humanistycznych w dyscyplinie historia, wykładowca akademicki w Wyższej Szkole Straży Granicznej oraz w Zakładzie Bezpieczeństwa Narodowego Państwowej Akademii Nauk Stosowanych w Koszalinie. Laureat Nagrody Naukowej Stowarzyszenia Archiwistów Polskich im. Zbigniewa Pustuły na najlepszą pracę doktorską z zakresu historii gospodarczej; wyróżniony przez Krajową Radę Spółdzielczą w konkursie na najlepszą pracę badawczą z zakresu spółdzielczości. Obszar zainteresowań badawczych dotyczy działalności powojennego aparatu bezpieczeństwa w Polsce, historii społeczno-gospodarczej Polski XX w., w tym historii wojskowości, polityki narodowościowej oraz stosunków międzynarodowych analizowanych głównie przez pryzmat bezpieczeństwa międzynarodowego Polski w XX w.

Komunizm: System - Ludzie - Dokumentacja, Nr. 14 (2025), pages: 303-336

Publication date: 2025-12-31

https://doi.org/10.48261/2299.890X.14.2025.12

Abstract

W 1948 r. władze komunistyczne w Polsce pod naciskiem ZSRS, wbrew wcześniejszym deklaracjom, zdecydowały się na wdrożenie kolektywizacji rolnictwa. Nowa polityka rolna budziła opór społeczny, który komuniści zamierzali przełamać, wykorzystując fiskalizm państwowy, aparat bezpieczeństwa i sądy. Największych oponentów planowanych przekształceń upatrywano w tzw. kułakach, czyli zamożnych gospodarzach czerpiących zyski z trudu pracowników najemnych. Ponieważ nie istniała legalna definicja „kułactwa”, pojęcie to można było uznaniowo rozszerzać na niemal wszystkie osoby sprzeciwiające się zmianom, czego skutkiem było ich deprecjonowanie i wypieranie z życia społeczno-gospodarczego wsi. Celem prezentowanego tekstu jest przedstawienie meandrów represji stosowanych wobec tej grupy społecznej w dobie kolektywizacji rolnictwa w latach 1948–1956 na przykładzie Pomorza Środkowego – regionu o specyficznym na tle kraju składzie narodowościowym (osadnicy z dawnych Kresów II RP, liczni przedstawiciele mniejszości ukraińskiej i niemieckiej).


Archiwum Akt Nowych, Ministerstwo Rolnictwa i Reform Rolnych, 1417; Polska Partia Robotnicza. Komitet Centralny w Warszawie, 295/VII/248; Polska Zjednoczona Partia Robotnicza. Komitet Centralny w Warszawie, 237/V/31, 237/V/61, 237/V/313, 237/V/315.

Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Oddział w Szczecinie, Wojewódzki Urząd Spraw Wewnętrznych w Koszalinie [1950] 1983–1990, 00103/27, 00103/101, 01265/14, 2801, t. 16; Wojewódzki Urząd Spraw Wewnętrznych w Szczecinie [1945] 1983–1990, 008/34, t. 4.

Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej, Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego w Warszawie [1944] 1945–1954, 01206/6, t. 1, 1572/21, 1572/204, 1572/548, 1572/778.

Archiwum Państwowe w Koszalinie, Komitet Wojewódzki Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej w Koszalinie, 75, 93; Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Koszalinie, 4321, 4322.

Archiwum Państwowe w Szczecinie, Komitet Wojewódzki Polskiej Partii Robotniczej w Szczecinie, 1/VII/7, 1/VII/336; Komitet Wojewódzki Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej w Szczecinie, 3734; Komitet Powiatowy Polskiej Partii Robotniczej w Białogardzie, 1/VI/11; Komitet Powiatowy Polskiej Partii Robotniczej w Bytowie, 1/VI/27; Komitet Powiatowy Polskiej Partii Robotniczej w Człuchowie, 1/VI/37; Komitet Powiatowy Polskiej Partii Robotniczej w Drawsku, 1/VI/81; Komitet Powiatowy Polskiej Partii Robotniczej w Koszalinie, 1/VI/53; Komitet Powiatowy Polskiej Partii Robotniczej w Słupsku, 1/VI/291.

Kształtowanie się podstaw programowych PPR w latach 1942–1945. Wybór materiałów i dokumentów, oprac. W. Góra et al., Warszawa 1958.

„O co walczymy?” Deklaracja programowa Polskiej Partii Robotniczej [w:] Polska Partia Robotnicza. Dokumenty programowe 1942–1948, oprac. M. Malinowski et al., Warszawa 1984.

Ochab E., Wieś polska na nowych drogach. Referat wygłoszony na I Zjeździe PPR, Warszawa 1946.

Reformy agrarne w socjalistycznych państwach Europy (1944–1948). Zbiór dokumentów i materiałów, red. W. Góra, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk–Łódź 1987.

Dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o prze-prowadzeniu reformy rolnej, DzU 1944, nr 4, poz. 17.

Dekret z dnia 13 czerwca 1946 r. o przestępstwach szczególnie niebezpiecznych w okresie odbudowy Państwa, DzU 1946, nr 30, poz. 192.

Dekret z dnia 28 stycznia 1947 r. o egzekucji administracyjnej świadczeń pieniężnych, DzU 1947, nr 21, poz. 84.

Rozporządzenie Ministra Finansów z dnia 7 kwietnia 1950 r. w sprawie sprzedaży ruchomości zajętych w trybie egzekucji administracyjnej świadczeń pieniężnych, DzU 1950, nr 17, poz. 151.

Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 11 czerwca 1955 r. w sprawie wykonania nie-których przepisów dekretu z dnia 28 stycznia 1947 r. o egzekucji administracyjnej świadczeń pieniężnych i trybu postępowania przy egzekucji świadczeń pieniężnych od rolników, DzU 1955, nr 26, poz. 155.

Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 11 sierpnia 1954 r. w sprawie utworzenia powiatu świdwińskiego w województwie koszalińskim, DzU 1954, nr 49, poz. 238. Ustawa z dnia 28 czerwca 1950 r. o zmianach podziału administracyjnego Państwa, DzU 1950, nr 28, poz. 255.

Gomułka W., W walce o demokrację ludową, t. 2, Warszawa 1947.

Aparat bezpieczeństwa w Polsce. Kadra kierownicza, t. 1: 1944–1956, red. K. Szwagrzyk, Warszawa 2005.

Basta J., Od reformy rolnej do kolektywizacji. Problemy społeczno-gospodarcze wsi polskiej (1944–1956) [w:] Chłopi, naród, kultura, t. 5: Chłopi a państwo, red. W. Bonusiak, Rzeszów 1998.

Benken P., Wypadki gryfickie 1951, Szczecin 2014.

Bereza T., Metody „Gryfickie”, „Tygodnik Powszechny” 2011, nr 34.

Bereza T., Represje wobec przeciwników kolektywizacji w województwie rzeszowskim [w:] Opór chłopów przeciw kolektywizacji wsi polskiej 1948–1956, red. F. Gryciuk, Siedlce 1997.

Białecki T., Przesiedlenie ludności niemieckiej z Pomorza Zachodniego po II wojnie światowej, Poznań 1969.

Czaja G., Kolektywizacja rolnictwa w powiecie bytowskim, „Przegląd Zachodniopomorski” 2010, z. 4.

Czarnecki A., Działania organów wymiaru sprawiedliwości wobec chłopów w okresie kolektywizacji wsi na Pomorzu Środkowym w latach 1948–1956 [w:] Zbrodnie sądowe w latach 1944–1989. Konformizm czy relatywizm moralny środowisk prawniczych?, red. M. Grosicka, D. Palacz, Kielce–Warszawa 2020.

Czarnecki A., Metody łamania przez aparat bezpieczeństwa oporu chłopów wobec kolektywizacji na Pomorzu Środkowym w latach 1948–1956 [w:] Piony śledcze aparatu bezpieczeństwa publicznego 1944–1990, red. M. Dźwigał, P. Skubisz, Szczecin–Warszawa 2017.

Czarnecki A., Postawy chłopów Pomorza Środkowego w początkowej fazie polityki kolektywizacji wsi [w:] Oblicza utopii, obłudy i zakłamania, red. W. Łysiak, Poznań 2015. Czarnecki A., Przystosowanie czy opór? Postawy społeczności mniejszości narodowych Pomorza Środkowego wobec polityki kolektywizacji w latach 1948–1956 [w:] My z Pomorza. Transformacje lokalnych i regionalnych tożsamości pomorskich.

Materiały z XV Konferencji Kaszubsko-Pomorskiej, red. A.W. Brzezińska, A. Drożdż, M. Filip, Słupsk–Gdańsk 2024.

Czarnecki A., Udział młodzieży w realizacji polityki kolektywizacji w Polsce na przy-kładzie Związku Młodzieży Polskiej, „Edukacja w Dyskursie” 2014, nr 2.

Dobieszewski A., Kolektywizacja wsi polskiej 1948–1956, Warszawa 1993.

Drozd R., Polityka władz wobec ludności ukraińskiej w Polsce w latach 1944–1989, Warszawa 2001.

Drozd R., Sąsiedzi. Polacy i Ukraińcy w Polsce po akcji „Wisła” [w:] Polacy i Ukraińcy. Historia, która łączy i dzieli, red. J. Karbarz-Wilińska, M. Nowak, T. Sucharski, Słupsk–Gdańsk 2015.

Fajst M., Komisja Specjalna na tle innych instytucji quasi-sądowych [w:] Przestępstwa sędziów i prokuratorów w Polsce 1944–1956, red. W. Kulesza, A. Rzepliński, Warszawa 2001.

Fengler B., Fałszywe oskarżenia chłopów w ramach procesu socjalizacji wsi polskiej w latach 1945–1956 [w:] Przestępstwa sędziów i prokuratorów w Polsce lat 1944–1956, red. W. Kulesza, A. Rzepliński, Warszawa 2000.

Fiedorczyk P., Komisja Specjalna do Walki z Nadużyciami i Szkodnictwem Gospodarczym 1945–1954. Studium historycznoprawne, Białystok 2002.

Friszke A., Opozycja polityczna w PRL 1945–1980, Londyn 1994. Garlicki L., Polskie prawo konstytucyjne. Zarys wykładu, Warszawa 2019.

Gasztold T., Przesiedleńcy z Kresów Północno-Wschodnich Drugiej Rzeczypospolitej na Pomorzu w latach 1945–1948 [w:] Pomorze – trudna Ojczyzna? Kształtowanie się nowej tożsamości 1945–1995, red. A. Sakson, Poznań 1996.

Gospodarka Polski Ludowej. Wybór dokumentów, cz. 1: 1944–1956, oprac. J. Kaliński, I. Kostrowicka, Z. Landau, Warszawa 1973.

Góra W., Niektóre problemy przeobrażeń agrarnych w Polsce i Bułgarii w latach 1944–1948 (I) (Studium porównawcze), „Wieś Współczesna” 1969, nr 10.

Gryciuk F., Kolektywizacja wsi polskiej [w:] Represje wobec wsi i ruchu ludowego, t. 1: (1944–1956), red. J. Gmitruk, Z. Nawrocki, Warszawa 2003.

Hejger M., Przekształcenia narodowościowe na Ziemiach Zachodnich i Północnych Polski w latach 1945–1989, Słupsk 2008.

Hinc M., Kułak – synonim zła. Polityka „klasowania wsi” w prasie pomorskiej w okresie kolektywizacji, „Acta Cassubiana” 2011, t. 13.

Jankowiak S., Wielkopolski kułak wrogiem socjalistycznego państwa, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” 2002, nr 1.

Jarosz D., Funkcjonowanie stalinowskiego systemu represji wobec chłopów w latach 1950–1956 [w:] Przestępstwa sędziów i prokuratorów w Polsce lat 1944–1956, red. W. Kulesza, A. Rzepliński, Warszawa 2000.

Jarosz D., Funkcjonowanie systemu represji wobec chłopów za niewykonanie obowiązkowych dostaw w Polsce w latach 1951–1955, „Pamięć i Sprawiedliwość” 1998, t. 40.

Jarosz D., Konflikty chłopów z władzą w okresie „planowego skupu zboża”, „Polska 1944/45–1989. Studia i materiały” 1995, t. 1.

Jarosz D., Pasztor M., W krzywym zwierciadle. Polityka władz komunistycznych w Polsce w świetle plotek i pogłosek z lat 1949–1956, Warszawa 1995.

Jarosz D., Pogłoski jako wyraz świadomości potocznej chłopów w Polsce w latach 1949–1956, „Dzieje Najnowsze” 1993, nr 3.

Jarosz D., Polityka władz komunistycznych w Polsce w latach 1948–1956 a chłopi, Warszawa 1998.

Jarosz D., Stalinizm polski 1948–1956. Strategie przystosowawcze [w:] Polacy wobec PRL. Strategie przystosowawcze, red. G. Miernik, Kielce 2003.

Jarosz D., Wyobrażenia potoczne Polaków w świetle analizy pogłosek z lat 1949–1953, „Przegląd Historyczny” 1995, t. 86, nr 2.

Jastrzębski R., Reforma rolna po drugiej wojnie światowej. Ustawodawstwo państwa polskiego, „Czasopismo Prawno-Historyczne” 2018, t. 70, z. 1.

Jezierski A., Petz B., Historia gospodarcza Polski Ludowej 1944–1975, Warszawa 1982.

Kaliński B., Forsowna kolektywizacja rolnictwa (1948–1956), „Kwartalnik Historyczny” 1984, nr 1.

Kaliński B., Polityka gospodarcza Polski w latach 1948–1956, Warszawa 1987.

Kaliński B., Przetrącić grzbiet kułakowi… Terenowy aparat PZPR wobec kolektywizacji rolnictwa, „Przegląd Powszechny” 2000, nr 6 (946).

Kochanowicz J., ZMP w terenie. Stalinowska próba modernizacji opornej rzeczywistości, Warszawa 2000.

Komisja Specjalna do Walki z Nadużyciami i Szkodnictwem Gospodarczym 1945–1954, wstęp i oprac. D. Jarosz, T. Wolsza, Warszawa 1995.

Kostrowicka I., Rozwój rolnictwa w latach 1947–1955 [w:] Gospodarka Polski Ludowej 1944–1955, red. J. Kaliński, Z. Landau, Warszawa 1974.

Kozłowski K., Między racją stanu a stalinizmem. Pierwsze dziesięć lat władzy politycznej na Pomorzu Zachodnim 1945–1955, Warszawa–Szczecin 2000.

Kura A., Aparat bezpieczeństwa i wymiar sprawiedliwości wobec kolektywizacji wsi polskiej 1948–1956, Warszawa 2006.

Kura A., Stanowisko aparatu bezpieczeństwa i wymiaru sprawiedliwości wobec kolektywizacji wsi w świetle dokumentów, „Studia Historyczne” 1999, R. 42, z. 3 (166). Kuśnierz R., Ukraina w latach kolektywizacji i Wielkiego Głodu (1929–1932), Toruń 2005.

Łach S., Osadnictwo na gospodarstwach indywidualnych Pomorza Zachodniego w latach 1945–1950, „Rocznik Koszaliński” 1979, nr 15.

Łach S., Osadnictwo polskie na Ziemiach Zachodnich i Północnych Polski w badaniach naukowych i literaturze krajowej po 1945 r. [w:] Osadnictwo polskie na Pomorzu Zachodnim 1945–1950. Mity i rzeczywistość, cz. 1, red. K. Kozłowski, Szczecin 2002.

Łach S., Osadnictwo wiejskie na Ziemiach Zachodnich i Północnych Polski w latach 1945–1950, Słupsk 1984.

Łach S., Rolnictwo na Pomorzu Zachodnim w latach 1945–1949, Słupsk 1985.

Łach S., Zasady osiedlania i nabywania przez osadników gospodarstw rolnych na Pomorzu Zachodnim w latach 1945–1948, „Materiały i Studia do Dziejów Wielkopolski i Pomorza” 1999, nr 17.

Łach S., Zasiedlenia Ziem Odzyskanych w teorii i praktyce osiedleńczej, „Słupskie Studia Historyczne” 1999, nr 3.

Łysko M., Orzecznictwo karno-administracyjne w zakresie dostaw obowiązkowych płodów rolnych w Polsce Ludowej, „Miscellanea Historico-Iuridica” 2009, t. 8.

Machałek M., Polityka rolna państwa wobec Pomorza Zachodniego w latach 1945–1949 i jej konsekwencje [w:] Poznań, Szczecin, Wrocław. Trzy uniwersytety, trzy miasta, trzy regiony, red. W. Łazuga, S. Paczos, Szczecin 2006.

Machałek M., Przemiany wsi zachodniopomorskiej w latach 1945–1956, Szczecin 2012.

Maciejewski T., Historia ustroju Polski, Koszalin 1998.

Majer P., Aparat bezpieczeństwa w konfrontacji z chłopami w 1953 roku – w świetle własnych dokumentów, „Rocznik Historyczny Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego” 2000, nr 16.

Majer P., Instrukcja specjalna nr 1 MBP z września 1948 roku o zadaniach organów bezpieczeństwa w walce klasowej na wsi, „Roczniki Dziejów Ruchu Ludowego” 1998, nr 30.

Makowski A., Pomorze Zachodnie w polityce gospodarczej Polski w latach 1950–1960, Szczecin 2006.

Markiewicz M., Kolektywizacja rolnictwa w powiatach mazurskich województwa białostockiego w latach 1948–1956, „Komunikaty Mazursko-Warmińskie” 2005, nr 1.

Markiewicz M., Kolektywizacja wsi białostockiej w latach 1948–1956 [w:] Polska północno-wschodnia w okresie stalinizmu. Spojrzenie z perspektywy półwiecza, red. K. Sychowicz, E. Świętochowska-Bobowik, W.F. Wilczewski, Białystok–Warszawa 2009.

Markiewicz M., Kolektywizacja wsi w województwie białostockim 1948–1956, Białystok 2010.

Miernik G., Chłopi wobec kolektywizacji wsi w województwie kieleckim 1948–1949, „Studia Kieleckie” 1992, nr 2 (74).

Miernik G., Opór chłopów wobec kolektywizacji w województwie kieleckim 1948–1956, Kielce 1999.

Miernik G., Represje wobec chłopów w okresie kolektywizacji na przykładzie województwa kieleckiego [w:] Opór chłopów przeciw kolektywizacji wsi polskiej 1948–1956, red. F. Gryciuk, Siedlce 1997.

Mołdawa T., Ludzie władzy 1944–1991. Władze państwowe i polityczne Polski według stanu na dzień 28 II 1991, Warszawa 1991.

Nadolski M., Komuniści wobec chłopów w Polsce 1941–1956. Mity i rzeczywistość, Warszawa 1993.

Nadolski M., O perspektywach indywidualnego gospodarstwa chłopskiego w Polsce w latach 1944–1948, „Roczniki Dziejów Ruchu Ludowego” 1985.

Polak B., Cena wygranej. O problemie wsi PRL z Tomaszem Berezą, Leszkiem Próchniakiem, Ryszardem Śmietanką-Kruszelnickim rozmawia Barbara Polak, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” 2002, nr 1.

Rajca C., Kolektywizacja wsi na Ukrainie [w:] Opór chłopów przeciw kolektywizacji wsi polskiej 1948–1956, red. F. Gryciuk, Siedlce 1997.

Represje wobec wsi i ruchu ludowego (1944–1956). Materiały z konferencji naukowej 5–6 grudnia 2002 r. w Rzeszowie, t. 1, red. J. Gmitruk, Z. Nawrocki, Warszawa 2003.

Romanowska E., Przekształcenia w powszechnym wymiarze sprawiedliwości w latach 1944–1956, „Czasopismo Prawno-Historyczne” 2016, t. 68, z. 2.

Rusiński W., Zarys historii polskiego ruchu spółdzielczego, cz. 1: 1918–1939, Warszawa 1981.

Skobelski R., Ziemie Zachodnie i Północne w okresie realizacji planu sześcioletniego 1950–1955, Zielona Góra 2002.

Skonieczny T., Postawy chłopów wobec koncepcji i poczynań PPR (PZPR) w początkowej fazie kolektywizacji polskiego rolnictwa (1948–1949), Słupsk 2009.

Słabig A., Inwigilacja ludności ukraińskiej na Pomorzu Zachodnim w latach 1947–1989 w świetle dokumentów organów bezpieczeństwa [w:] Aparat bezpieczeństwa Polski Ludowej wobec mniejszości narodowych i etnicznych oraz cudzoziemców. Studia nad zagadnieniem, red. J. Syrnyk, Warszawa 2009.

Sobiecki R., Reforma rolna – czy była przełomowa?, „Kwartalnik Nauk o Przedsiębiorstwie” 2018, nr 3.

Trembicka K., Walka z wrogiem – cecha konstytutywna komunistycznej myśli politycznej, „Humanities and Social Scienes” 2014, t. 19.

Turkowski R., Chłopi wobec kolektywizacji wsi (1944–1957) [w:] Opór chłopów przeciw kolektywizacji wsi polskiej 1948–1956, red. F. Gryciuk, Siedlce 1997.

Wierzbicki M., Związek Młodzieży Polskiej i jego członkowie, Warszawa 2006.

Woźniczka Z., III wojna światowa w koncepcjach emigracji i polskiego podziemia w latach 1945–1947, „Wiadomości Historyczne” 1992, nr 3.

Woźniczka Z., Trzecia wojna światowa w oczekiwaniu emigracji i podziemia w kraju w latach 1944–1953, „Prace Naukowe Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach” 1999, nr 1808.

Wysocki R., Odgłosy Wielkiego Głodu na Ukrainie w prasie polskiej w latach 1932–1933 [w:] Hołodomor. Polska. Polskie ofiary 1932–1933, red. M. Dworczyk, R. Kuśnierz, Warszawa 2019.

Zaćmiński A., Przestępstwa polityczne w orzecznictwie Komisji Specjalnej do Walki z Nadużyciami i Szkodnictwem Gospodarczym 1950–1954, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2008, t. 12.

Zaremba M., Powojenne paniki wojenne: Polska 1945–1980, „Kultura i Społeczeństwo” 2019, nr. 2.

Żukowski M., Działalność i organizacja Delegatury Komisji Specjalnej do Walki z Nadużyciami i Szkodnictwem Gospodarczym w Szczecinie oraz Koszalinie w latach 1946–1954, „Przegląd Zachodniopomorski” 2002, nr 2.

Żukowski M., „Szeptana propaganda” w orzecznictwie Wojskowego Sądu Rejonowego w Koszalinie w latach 1950–1955 [w:] Przestępstwa sędziów i prokuratorów w Polsce 1944–1956, red. W. Kulesza, A. Rzepliński, Warszawa 2001.

Lizenz

Copyright (c) 2025 Komunizm: System - Ludzie - Dokumentacja

Creative-Commons-Lizenz
Dieses Werk steht unter der Lizenz Creative Commons Namensnennung - Nicht-kommerziell - Keine Bearbeitungen 4.0 International.

https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0

Czarnecki, A. (2025). „Wróg klasowy i podżegacz wojenny” – represje wobec osób uznanych za „kułaków” w dobie kolektywizacji wsi na Pomorzu Środkowym w latach 1948–1956. Komunizm: System - Ludzie - Dokumentacja, (14), 303–336. https://doi.org/10.48261/2299.890X.14.2025.12

Statistics

Downloads

Keine Nutzungsdaten vorhanden.

Share it


                            Ansehen Nr. 14 (2025)

Nr. 14 (2025)

ISSN:
2545-3424
eISSN:
2299-890X

Data publikacji:
2026-02-11

Dział: Studia