View No. 14 (2025)

No. 14 (2025)

ISSN:
2545-3424

eISSN:
2299-890X
Section: Studia

“Class Enemy and Warmonger” – Repression Against People Considered “Kulaks” During the Collectivisation of the Countryside in Central Pomerania in 1948–1956

Adam Czarnecki

https://orcid.org/0000-0001-7516-2264

Wyższa Szkoła Straży Granicznej, Państwowa Akademia Nauk Stosowanych w Koszalinie

ADAM CZARNECKI – Dr. of Humanities in History, academic lecturer at the Wyższa Szkoła Straży Granicznej (Border Guard Academy) and the Department of National Security at the Państwowa Akademia Nauk Stosowanych (State University of Applied Sciences) in Koszalin. Winner of the Zbigniew Pustuła Award granted by the Association of Polish Archivists for the best doctoral thesis in the field of economic history; awarded by the National Cooperative Council in a competition for the best research work in the field of cooperatives. His research interests include the activities of the post-war security apparatus in Poland and the socio-economic history of Poland in the 20th century, including military history, nationality policy, and international relations, analyzed mainly through the prism of Poland’s international security during that period.

Komunizm: system-ludzie-dokumentacja, No. 14 (2025), pages: 303-336

Publication date: 2025-12-31

https://doi.org/10.48261/2299.890X.14.2025.12

Abstract

In 1948, under pressure from the USSR and contrary to earlier declarations, the Communist authorities in Poland decided to implement the collectivization of agriculture. The new agricultural policy was met with social resistance, which the Communists sought to suppress through state fiscalism, the security apparatus, and the courts. The greatest opponents of the planned transformations were identified as the so-called ‘kulaks,’ i.e. wealthy farmers profiting from the labor of hired workers. Since there was no legal definition of the term ‘kulak,’ it could be applied arbitrarily to almost anyone who opposed the changes, resulting in their marginalization and exclusion from the socio-economic life of the countryside. The aim of this study is to present the course and nature of the repression used against this social group during the collectivization of agriculture in 1948–1956, on the example of Central Pomerania — a region with a specific ethnic composition compared to the rest of the country (settlers from the former Eastern Borderlands of the Second Polish Republic and numerous representatives of the Ukrainian and German minorities).


Archiwum Akt Nowych, Ministerstwo Rolnictwa i Reform Rolnych, 1417; Polska Partia Robotnicza. Komitet Centralny w Warszawie, 295/VII/248; Polska Zjednoczona Partia Robotnicza. Komitet Centralny w Warszawie, 237/V/31, 237/V/61, 237/V/313, 237/V/315.

Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Oddział w Szczecinie, Wojewódzki Urząd Spraw Wewnętrznych w Koszalinie [1950] 1983–1990, 00103/27, 00103/101, 01265/14, 2801, t. 16; Wojewódzki Urząd Spraw Wewnętrznych w Szczecinie [1945] 1983–1990, 008/34, t. 4.

Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej, Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego w Warszawie [1944] 1945–1954, 01206/6, t. 1, 1572/21, 1572/204, 1572/548, 1572/778.

Archiwum Państwowe w Koszalinie, Komitet Wojewódzki Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej w Koszalinie, 75, 93; Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Koszalinie, 4321, 4322.

Archiwum Państwowe w Szczecinie, Komitet Wojewódzki Polskiej Partii Robotniczej w Szczecinie, 1/VII/7, 1/VII/336; Komitet Wojewódzki Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej w Szczecinie, 3734; Komitet Powiatowy Polskiej Partii Robotniczej w Białogardzie, 1/VI/11; Komitet Powiatowy Polskiej Partii Robotniczej w Bytowie, 1/VI/27; Komitet Powiatowy Polskiej Partii Robotniczej w Człuchowie, 1/VI/37; Komitet Powiatowy Polskiej Partii Robotniczej w Drawsku, 1/VI/81; Komitet Powiatowy Polskiej Partii Robotniczej w Koszalinie, 1/VI/53; Komitet Powiatowy Polskiej Partii Robotniczej w Słupsku, 1/VI/291.

Kształtowanie się podstaw programowych PPR w latach 1942–1945. Wybór materiałów i dokumentów, oprac. W. Góra et al., Warszawa 1958.

„O co walczymy?” Deklaracja programowa Polskiej Partii Robotniczej [w:] Polska Partia Robotnicza. Dokumenty programowe 1942–1948, oprac. M. Malinowski et al., Warszawa 1984.

Ochab E., Wieś polska na nowych drogach. Referat wygłoszony na I Zjeździe PPR, Warszawa 1946.

Reformy agrarne w socjalistycznych państwach Europy (1944–1948). Zbiór dokumentów i materiałów, red. W. Góra, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk–Łódź 1987.

Dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o prze-prowadzeniu reformy rolnej, DzU 1944, nr 4, poz. 17.

Dekret z dnia 13 czerwca 1946 r. o przestępstwach szczególnie niebezpiecznych w okresie odbudowy Państwa, DzU 1946, nr 30, poz. 192.

Dekret z dnia 28 stycznia 1947 r. o egzekucji administracyjnej świadczeń pieniężnych, DzU 1947, nr 21, poz. 84.

Rozporządzenie Ministra Finansów z dnia 7 kwietnia 1950 r. w sprawie sprzedaży ruchomości zajętych w trybie egzekucji administracyjnej świadczeń pieniężnych, DzU 1950, nr 17, poz. 151.

Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 11 czerwca 1955 r. w sprawie wykonania nie-których przepisów dekretu z dnia 28 stycznia 1947 r. o egzekucji administracyjnej świadczeń pieniężnych i trybu postępowania przy egzekucji świadczeń pieniężnych od rolników, DzU 1955, nr 26, poz. 155.

Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 11 sierpnia 1954 r. w sprawie utworzenia powiatu świdwińskiego w województwie koszalińskim, DzU 1954, nr 49, poz. 238. Ustawa z dnia 28 czerwca 1950 r. o zmianach podziału administracyjnego Państwa, DzU 1950, nr 28, poz. 255.

Gomułka W., W walce o demokrację ludową, t. 2, Warszawa 1947.

Aparat bezpieczeństwa w Polsce. Kadra kierownicza, t. 1: 1944–1956, red. K. Szwagrzyk, Warszawa 2005.

Basta J., Od reformy rolnej do kolektywizacji. Problemy społeczno-gospodarcze wsi polskiej (1944–1956) [w:] Chłopi, naród, kultura, t. 5: Chłopi a państwo, red. W. Bonusiak, Rzeszów 1998.

Benken P., Wypadki gryfickie 1951, Szczecin 2014.

Bereza T., Metody „Gryfickie”, „Tygodnik Powszechny” 2011, nr 34.

Bereza T., Represje wobec przeciwników kolektywizacji w województwie rzeszowskim [w:] Opór chłopów przeciw kolektywizacji wsi polskiej 1948–1956, red. F. Gryciuk, Siedlce 1997.

Białecki T., Przesiedlenie ludności niemieckiej z Pomorza Zachodniego po II wojnie światowej, Poznań 1969.

Czaja G., Kolektywizacja rolnictwa w powiecie bytowskim, „Przegląd Zachodniopomorski” 2010, z. 4.

Czarnecki A., Działania organów wymiaru sprawiedliwości wobec chłopów w okresie kolektywizacji wsi na Pomorzu Środkowym w latach 1948–1956 [w:] Zbrodnie sądowe w latach 1944–1989. Konformizm czy relatywizm moralny środowisk prawniczych?, red. M. Grosicka, D. Palacz, Kielce–Warszawa 2020.

Czarnecki A., Metody łamania przez aparat bezpieczeństwa oporu chłopów wobec kolektywizacji na Pomorzu Środkowym w latach 1948–1956 [w:] Piony śledcze aparatu bezpieczeństwa publicznego 1944–1990, red. M. Dźwigał, P. Skubisz, Szczecin–Warszawa 2017.

Czarnecki A., Postawy chłopów Pomorza Środkowego w początkowej fazie polityki kolektywizacji wsi [w:] Oblicza utopii, obłudy i zakłamania, red. W. Łysiak, Poznań 2015. Czarnecki A., Przystosowanie czy opór? Postawy społeczności mniejszości narodowych Pomorza Środkowego wobec polityki kolektywizacji w latach 1948–1956 [w:] My z Pomorza. Transformacje lokalnych i regionalnych tożsamości pomorskich.

Materiały z XV Konferencji Kaszubsko-Pomorskiej, red. A.W. Brzezińska, A. Drożdż, M. Filip, Słupsk–Gdańsk 2024.

Czarnecki A., Udział młodzieży w realizacji polityki kolektywizacji w Polsce na przy-kładzie Związku Młodzieży Polskiej, „Edukacja w Dyskursie” 2014, nr 2.

Dobieszewski A., Kolektywizacja wsi polskiej 1948–1956, Warszawa 1993.

Drozd R., Polityka władz wobec ludności ukraińskiej w Polsce w latach 1944–1989, Warszawa 2001.

Drozd R., Sąsiedzi. Polacy i Ukraińcy w Polsce po akcji „Wisła” [w:] Polacy i Ukraińcy. Historia, która łączy i dzieli, red. J. Karbarz-Wilińska, M. Nowak, T. Sucharski, Słupsk–Gdańsk 2015.

Fajst M., Komisja Specjalna na tle innych instytucji quasi-sądowych [w:] Przestępstwa sędziów i prokuratorów w Polsce 1944–1956, red. W. Kulesza, A. Rzepliński, Warszawa 2001.

Fengler B., Fałszywe oskarżenia chłopów w ramach procesu socjalizacji wsi polskiej w latach 1945–1956 [w:] Przestępstwa sędziów i prokuratorów w Polsce lat 1944–1956, red. W. Kulesza, A. Rzepliński, Warszawa 2000.

Fiedorczyk P., Komisja Specjalna do Walki z Nadużyciami i Szkodnictwem Gospodarczym 1945–1954. Studium historycznoprawne, Białystok 2002.

Friszke A., Opozycja polityczna w PRL 1945–1980, Londyn 1994. Garlicki L., Polskie prawo konstytucyjne. Zarys wykładu, Warszawa 2019.

Gasztold T., Przesiedleńcy z Kresów Północno-Wschodnich Drugiej Rzeczypospolitej na Pomorzu w latach 1945–1948 [w:] Pomorze – trudna Ojczyzna? Kształtowanie się nowej tożsamości 1945–1995, red. A. Sakson, Poznań 1996.

Gospodarka Polski Ludowej. Wybór dokumentów, cz. 1: 1944–1956, oprac. J. Kaliński, I. Kostrowicka, Z. Landau, Warszawa 1973.

Góra W., Niektóre problemy przeobrażeń agrarnych w Polsce i Bułgarii w latach 1944–1948 (I) (Studium porównawcze), „Wieś Współczesna” 1969, nr 10.

Gryciuk F., Kolektywizacja wsi polskiej [w:] Represje wobec wsi i ruchu ludowego, t. 1: (1944–1956), red. J. Gmitruk, Z. Nawrocki, Warszawa 2003.

Hejger M., Przekształcenia narodowościowe na Ziemiach Zachodnich i Północnych Polski w latach 1945–1989, Słupsk 2008.

Hinc M., Kułak – synonim zła. Polityka „klasowania wsi” w prasie pomorskiej w okresie kolektywizacji, „Acta Cassubiana” 2011, t. 13.

Jankowiak S., Wielkopolski kułak wrogiem socjalistycznego państwa, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” 2002, nr 1.

Jarosz D., Funkcjonowanie stalinowskiego systemu represji wobec chłopów w latach 1950–1956 [w:] Przestępstwa sędziów i prokuratorów w Polsce lat 1944–1956, red. W. Kulesza, A. Rzepliński, Warszawa 2000.

Jarosz D., Funkcjonowanie systemu represji wobec chłopów za niewykonanie obowiązkowych dostaw w Polsce w latach 1951–1955, „Pamięć i Sprawiedliwość” 1998, t. 40.

Jarosz D., Konflikty chłopów z władzą w okresie „planowego skupu zboża”, „Polska 1944/45–1989. Studia i materiały” 1995, t. 1.

Jarosz D., Pasztor M., W krzywym zwierciadle. Polityka władz komunistycznych w Polsce w świetle plotek i pogłosek z lat 1949–1956, Warszawa 1995.

Jarosz D., Pogłoski jako wyraz świadomości potocznej chłopów w Polsce w latach 1949–1956, „Dzieje Najnowsze” 1993, nr 3.

Jarosz D., Polityka władz komunistycznych w Polsce w latach 1948–1956 a chłopi, Warszawa 1998.

Jarosz D., Stalinizm polski 1948–1956. Strategie przystosowawcze [w:] Polacy wobec PRL. Strategie przystosowawcze, red. G. Miernik, Kielce 2003.

Jarosz D., Wyobrażenia potoczne Polaków w świetle analizy pogłosek z lat 1949–1953, „Przegląd Historyczny” 1995, t. 86, nr 2.

Jastrzębski R., Reforma rolna po drugiej wojnie światowej. Ustawodawstwo państwa polskiego, „Czasopismo Prawno-Historyczne” 2018, t. 70, z. 1.

Jezierski A., Petz B., Historia gospodarcza Polski Ludowej 1944–1975, Warszawa 1982.

Kaliński B., Forsowna kolektywizacja rolnictwa (1948–1956), „Kwartalnik Historyczny” 1984, nr 1.

Kaliński B., Polityka gospodarcza Polski w latach 1948–1956, Warszawa 1987.

Kaliński B., Przetrącić grzbiet kułakowi… Terenowy aparat PZPR wobec kolektywizacji rolnictwa, „Przegląd Powszechny” 2000, nr 6 (946).

Kochanowicz J., ZMP w terenie. Stalinowska próba modernizacji opornej rzeczywistości, Warszawa 2000.

Komisja Specjalna do Walki z Nadużyciami i Szkodnictwem Gospodarczym 1945–1954, wstęp i oprac. D. Jarosz, T. Wolsza, Warszawa 1995.

Kostrowicka I., Rozwój rolnictwa w latach 1947–1955 [w:] Gospodarka Polski Ludowej 1944–1955, red. J. Kaliński, Z. Landau, Warszawa 1974.

Kozłowski K., Między racją stanu a stalinizmem. Pierwsze dziesięć lat władzy politycznej na Pomorzu Zachodnim 1945–1955, Warszawa–Szczecin 2000.

Kura A., Aparat bezpieczeństwa i wymiar sprawiedliwości wobec kolektywizacji wsi polskiej 1948–1956, Warszawa 2006.

Kura A., Stanowisko aparatu bezpieczeństwa i wymiaru sprawiedliwości wobec kolektywizacji wsi w świetle dokumentów, „Studia Historyczne” 1999, R. 42, z. 3 (166). Kuśnierz R., Ukraina w latach kolektywizacji i Wielkiego Głodu (1929–1932), Toruń 2005.

Łach S., Osadnictwo na gospodarstwach indywidualnych Pomorza Zachodniego w latach 1945–1950, „Rocznik Koszaliński” 1979, nr 15.

Łach S., Osadnictwo polskie na Ziemiach Zachodnich i Północnych Polski w badaniach naukowych i literaturze krajowej po 1945 r. [w:] Osadnictwo polskie na Pomorzu Zachodnim 1945–1950. Mity i rzeczywistość, cz. 1, red. K. Kozłowski, Szczecin 2002.

Łach S., Osadnictwo wiejskie na Ziemiach Zachodnich i Północnych Polski w latach 1945–1950, Słupsk 1984.

Łach S., Rolnictwo na Pomorzu Zachodnim w latach 1945–1949, Słupsk 1985.

Łach S., Zasady osiedlania i nabywania przez osadników gospodarstw rolnych na Pomorzu Zachodnim w latach 1945–1948, „Materiały i Studia do Dziejów Wielkopolski i Pomorza” 1999, nr 17.

Łach S., Zasiedlenia Ziem Odzyskanych w teorii i praktyce osiedleńczej, „Słupskie Studia Historyczne” 1999, nr 3.

Łysko M., Orzecznictwo karno-administracyjne w zakresie dostaw obowiązkowych płodów rolnych w Polsce Ludowej, „Miscellanea Historico-Iuridica” 2009, t. 8.

Machałek M., Polityka rolna państwa wobec Pomorza Zachodniego w latach 1945–1949 i jej konsekwencje [w:] Poznań, Szczecin, Wrocław. Trzy uniwersytety, trzy miasta, trzy regiony, red. W. Łazuga, S. Paczos, Szczecin 2006.

Machałek M., Przemiany wsi zachodniopomorskiej w latach 1945–1956, Szczecin 2012.

Maciejewski T., Historia ustroju Polski, Koszalin 1998.

Majer P., Aparat bezpieczeństwa w konfrontacji z chłopami w 1953 roku – w świetle własnych dokumentów, „Rocznik Historyczny Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego” 2000, nr 16.

Majer P., Instrukcja specjalna nr 1 MBP z września 1948 roku o zadaniach organów bezpieczeństwa w walce klasowej na wsi, „Roczniki Dziejów Ruchu Ludowego” 1998, nr 30.

Makowski A., Pomorze Zachodnie w polityce gospodarczej Polski w latach 1950–1960, Szczecin 2006.

Markiewicz M., Kolektywizacja rolnictwa w powiatach mazurskich województwa białostockiego w latach 1948–1956, „Komunikaty Mazursko-Warmińskie” 2005, nr 1.

Markiewicz M., Kolektywizacja wsi białostockiej w latach 1948–1956 [w:] Polska północno-wschodnia w okresie stalinizmu. Spojrzenie z perspektywy półwiecza, red. K. Sychowicz, E. Świętochowska-Bobowik, W.F. Wilczewski, Białystok–Warszawa 2009.

Markiewicz M., Kolektywizacja wsi w województwie białostockim 1948–1956, Białystok 2010.

Miernik G., Chłopi wobec kolektywizacji wsi w województwie kieleckim 1948–1949, „Studia Kieleckie” 1992, nr 2 (74).

Miernik G., Opór chłopów wobec kolektywizacji w województwie kieleckim 1948–1956, Kielce 1999.

Miernik G., Represje wobec chłopów w okresie kolektywizacji na przykładzie województwa kieleckiego [w:] Opór chłopów przeciw kolektywizacji wsi polskiej 1948–1956, red. F. Gryciuk, Siedlce 1997.

Mołdawa T., Ludzie władzy 1944–1991. Władze państwowe i polityczne Polski według stanu na dzień 28 II 1991, Warszawa 1991.

Nadolski M., Komuniści wobec chłopów w Polsce 1941–1956. Mity i rzeczywistość, Warszawa 1993.

Nadolski M., O perspektywach indywidualnego gospodarstwa chłopskiego w Polsce w latach 1944–1948, „Roczniki Dziejów Ruchu Ludowego” 1985.

Polak B., Cena wygranej. O problemie wsi PRL z Tomaszem Berezą, Leszkiem Próchniakiem, Ryszardem Śmietanką-Kruszelnickim rozmawia Barbara Polak, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” 2002, nr 1.

Rajca C., Kolektywizacja wsi na Ukrainie [w:] Opór chłopów przeciw kolektywizacji wsi polskiej 1948–1956, red. F. Gryciuk, Siedlce 1997.

Represje wobec wsi i ruchu ludowego (1944–1956). Materiały z konferencji naukowej 5–6 grudnia 2002 r. w Rzeszowie, t. 1, red. J. Gmitruk, Z. Nawrocki, Warszawa 2003.

Romanowska E., Przekształcenia w powszechnym wymiarze sprawiedliwości w latach 1944–1956, „Czasopismo Prawno-Historyczne” 2016, t. 68, z. 2.

Rusiński W., Zarys historii polskiego ruchu spółdzielczego, cz. 1: 1918–1939, Warszawa 1981.

Skobelski R., Ziemie Zachodnie i Północne w okresie realizacji planu sześcioletniego 1950–1955, Zielona Góra 2002.

Skonieczny T., Postawy chłopów wobec koncepcji i poczynań PPR (PZPR) w początkowej fazie kolektywizacji polskiego rolnictwa (1948–1949), Słupsk 2009.

Słabig A., Inwigilacja ludności ukraińskiej na Pomorzu Zachodnim w latach 1947–1989 w świetle dokumentów organów bezpieczeństwa [w:] Aparat bezpieczeństwa Polski Ludowej wobec mniejszości narodowych i etnicznych oraz cudzoziemców. Studia nad zagadnieniem, red. J. Syrnyk, Warszawa 2009.

Sobiecki R., Reforma rolna – czy była przełomowa?, „Kwartalnik Nauk o Przedsiębiorstwie” 2018, nr 3.

Trembicka K., Walka z wrogiem – cecha konstytutywna komunistycznej myśli politycznej, „Humanities and Social Scienes” 2014, t. 19.

Turkowski R., Chłopi wobec kolektywizacji wsi (1944–1957) [w:] Opór chłopów przeciw kolektywizacji wsi polskiej 1948–1956, red. F. Gryciuk, Siedlce 1997.

Wierzbicki M., Związek Młodzieży Polskiej i jego członkowie, Warszawa 2006.

Woźniczka Z., III wojna światowa w koncepcjach emigracji i polskiego podziemia w latach 1945–1947, „Wiadomości Historyczne” 1992, nr 3.

Woźniczka Z., Trzecia wojna światowa w oczekiwaniu emigracji i podziemia w kraju w latach 1944–1953, „Prace Naukowe Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach” 1999, nr 1808.

Wysocki R., Odgłosy Wielkiego Głodu na Ukrainie w prasie polskiej w latach 1932–1933 [w:] Hołodomor. Polska. Polskie ofiary 1932–1933, red. M. Dworczyk, R. Kuśnierz, Warszawa 2019.

Zaćmiński A., Przestępstwa polityczne w orzecznictwie Komisji Specjalnej do Walki z Nadużyciami i Szkodnictwem Gospodarczym 1950–1954, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2008, t. 12.

Zaremba M., Powojenne paniki wojenne: Polska 1945–1980, „Kultura i Społeczeństwo” 2019, nr. 2.

Żukowski M., Działalność i organizacja Delegatury Komisji Specjalnej do Walki z Nadużyciami i Szkodnictwem Gospodarczym w Szczecinie oraz Koszalinie w latach 1946–1954, „Przegląd Zachodniopomorski” 2002, nr 2.

Żukowski M., „Szeptana propaganda” w orzecznictwie Wojskowego Sądu Rejonowego w Koszalinie w latach 1950–1955 [w:] Przestępstwa sędziów i prokuratorów w Polsce 1944–1956, red. W. Kulesza, A. Rzepliński, Warszawa 2001.

License

Copyright (c) 2025 Komunizm: system-ludzie-dokumentacja

Creative Commons License

This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.

https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0

Czarnecki, A. (2025). “Class Enemy and Warmonger” – Repression Against People Considered “Kulaks” During the Collectivisation of the Countryside in Central Pomerania in 1948–1956. Komunizm: System-Ludzie-Dokumentacja, (14), 303–336. https://doi.org/10.48261/2299.890X.14.2025.12

Statistics

Downloads

Download data is not yet available.

Share it


                            View No. 14 (2025)

No. 14 (2025)

ISSN:
2545-3424
eISSN:
2299-890X

Data publikacji:
2026-02-11

Dział: Studia