Język Polski
English
Deutsch
Français (France)
Italiano
Русский
Konflikt czy koegzystencja? Kulturowe i obyczajowe odmienności Polaków i Kazachów w świetle świadectw Polaków deportowanych w latach 1940–1941 r. z ziem polskich okupowanych przez Związek Sowiecki do Kazachstanu
Sławomir Kalbarczyk
https://orcid.org/0000-0001-9916-5953
Biuro Badań Historycznych IPN w Warszawie
BioSŁAWOMIR KALBARCZYK– doktor habilitowany, pracownik Biura Badań Historycznych Instytutu Pamięci Narodowej. Redaktor naczelny czasopisma naukowego IPN „Pamięć i Sprawiedliwość”. Autor monografii, m.in. Kazimierz Bartel (1882–1941). Uczony w świecie polityki (2015); Jak Feniks z popiołów... Armia Polska w ZSRS 1941–1942 (2025).
Pamięć i Sprawiedliwość, Bd. 46 Nr. 2 (2025), pages: 121-140
Publication date: 2026-03-31
https://doi.org/10.48261/PIS254605
PDF (Język Polski)
Abstract
Agresja Związku Sowieckiego na Polskę, dokonana 17 września 1939 r., przyniosła nie tylko aneksję połowy terytorium napadniętego państwa przez agresora ze Wschodu. Wywołała również falę represji skierowanych przeciwko tym obywatelom Rzeczypospolitej, których władze ZSRS uznały za element wrogi. Najbardziej masową formą represji stały się deportacje, które w latach 1940–1941 objęły od 315 do 330 tys. osób. Około 70 tys. z nich – głównie kobiety i dzieci – trafiła do Kazachstanu. Ten kraj, odległy o kilka tysięcy kilometrów od ich ojczyzny, był im zupełnie obcy. Także oni byli obcy miejscowej ludności, dla której przybycie Polaków było czymś nieoczekiwanym, a może i niepożądanym. W artykule podjęto próbę odpowiedzi na pytanie, czy wymuszone przez stalinowską politykę represyjną spotkanie Polaków – mieszkańców Europy, i Kazachów – mieszkańców Azji, miało charakter konfliktowy. Analizując polskie źródła, autor dochodzi do wniosku, że chociaż Polacy i Kazachowie należeli do różnych kultur, dzieliła ich religia, a także obyczaje, współżycie obu nacji ułożyło się nadspodziewanie dobrze. Przyczyną tego stanu rzeczy była wzajemna tolerancja i szacunek, a także świadomość bycia ofiarą tego samego zbrodniczego systemu politycznego. W tekście nie pominięto negatywnych zjawisk w relacjach między ludnością polską i kazachską, dowodząc jednocześnie, że miały one charakter marginalny.
Literaturhinweise
Archiwum Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego we Wrocławiu, 155/s, Naspińska-Osiecka J., Moje wspomnienia z Kazachstanu, 160/s, Barańska J., Wspomnienia z Kazachstanu. Bajan-Auł 1940–46, 382/s, Jaworska I., Syberyjskie dzieciństwo, 697/s, Krajewski A., Tam, gdzie było dobrze, 849/s, Siuzdak I., Pięć lat w raju. Wspomnienia z lat 1939–1945. Kazachstan i Ukraina.
Biblioteka Narodowa. Zakład Rękopisów, 10858 II, Rogalina Z., Dziennik 1940, akc. 13101, Rdułtowska J., Wspomnienia z Kazachstanu.
Ośrodek „Karta”, Archiwum Wschodnie, II/689, Kisielewski E., Wspomnienia zesłańca, II/1096, Bezrąk-Mączyńska A., Zesłanie do Kazachstanu, II/1514/1k Bober A., beletryzowane wspomnienia bez tytułu, II/3114, Niedźwiecki T., Pozostały ślady dawnych dni… 1940–1947, II/1704/1K, Dzierżanowska-Kasprzycka W., Pamiętnik z Sybiru l. 1940–44, II/12433, Listy do Julii.
Adamczyk W., Kiedy Bóg odwrócił wzrok, Poznań 2010.
Andruczyk K., Z Polski do Polski, Sejny 2013.
Bugajska T., W oczach dziecka [w:] Sybiracy Podkarpacia. Praca zbiorowa, Krosno 1998.
Bujalska J., Tak było (wojenne przeżycia zwykłej kresowej rodziny), Warszawa 2008.
Bystrzycki P., Wiatr Kuszmurunu, Warszawa 2009.
Cieńska-Fedorowicz E., Wędrówki niezamierzone, Łomianki [b.d.w.].
Czepczak-Górecki B., Na szachownicy losu. Wspomnienia skoczka, Warszawa 2017.
Dubanowiczowie E. i A., Na placówce w Ajaguz. Wspomnienia z zesłania do Kazakstanu 1940–1942 spisane w 1942–1945, London b.d.w.
Filipowicz K., Smaki życia. Z Polesia przez Kazachstan do Kłodzka, Kłodzko 2020.
[Forkum H.], My childhood memories. The story of deportee by Helena Forkum, Izabelin [b.d.w.].
Fudali S., Osiemdziesiąt miesięcy w kleszczach sierpa i młota, Szczecin 2004.
Gliniak-Kościelniak B., „Tak bardzo chciałabym zapomnieć” [w:] Wspomnienia Sybiraków, t. 9, Warszawa b.d.w.
Gonet-Grabowska Z., Z syberyjskiej tajgi przez pustynię Kyzył-Kum [w:] Wspomnienia Sybiraków. Zbiór tekstów źródłowych, cz. 3, red. J. Kobryń, J. Kobryń, Bystrzyca Kłodzka 2013.
Górski J.W., Głodne stepy, Londyn 1989.
Huntington E., Nie wyrównany rachunek. Wspomnienia, Warszawa 1994.
Husar H., Osokarovka, Gdańsk 2011.
Janocha O.A. OFM Cap., Pod opieką Matki Bożej. Wspomnienia Sybiraka 1939–1956, Wrocław 1993.
Jonkajtys-Luba G. (Maria Januszkiewicz), „… was na to zdies’ priwiezli, sztob wy podochli”. Kazachstan 1940–1946, Lublin 2002.
Kanikuła H., Kurhan Polki, Lublin 2013.
Kawecka Z., Do Anglii przez Syberię, Wrocław 1994.
Kołaczek A., Czyśmy znali to cierpienie? Wspomnienia z gehenny z lat 1939–1947, Łomianki 2012.
Kołpak E., Piętnaście lat tułaczki, J. Mielżyńska, Syberyjskie notatki, Kraków 1990.
Kołt J., Śmierć zesłańców była tam na porządku dziennym [w:] Wspomnienia Sybiraków. Zbiór tekstów źródłowych, red. J. Kobryń, Bystrzyca Kłodzka 2008.
Kostiuk J., Czy tak być musiało? Wspomnienia z zesłania do sowieckiego Kazachstanu i służby w 2. Korpusie (1939–1947), Rzeszów 2010.
Koszyk A., Kazachstańskie wspomnienia [w:] Sybiracy Podkarpacia. Praca zbiorowa, oprac. red. K. Wojewoda, Krosno 1998.
Kurlandzki S. MIC, Danilecka L., Doświadczenie Kazachstanu, Warszawa 2002.
Lachocki E., No Return, Kearney 1996.
Listy z Kazachstanu, wybór i oprac. A. Borowicz, „Arka” 1985, nr 10.
Łęczycka M.J., Zsyłka. Lata 1940–1946 w Kazachstanie, Wrocław 1989.
Macudzińska K., Pamiętaj, że jesteś Polką [w:] „Na bocznicy czekały nas bydlęce wagony…”. Wspomnienia Sybiraków, oprac. G. Jenczelewska-Stolarczyk, Wrocław 2007.
Mazur-Górska M., Z pustyni do Polski. Wspomnienia zesłańca, Szczecin 1995.
Muskus U., Długi most. Moje przeżycia w Związku Sowieckim 1939–1956, Londyn 1975.
Na Wschód z NKWD. Lwów – Tas-Bułak 1940–1946. Wspomnienia i zapiski deportowanych Marii, Heleny i Łucji Nuckowskich, Kraków 2011.
Naspińska-Osiecka J., Moje przeżycia w Kazachstanie, cz. 1, „Okruchy Wspomnień z lat Walki i Martyrologii AK” 1995, nr 14.
Niezgoda-Górska W., Dosyć mam Sybiru, dosyć Kazachstanu, Wrocław 1994.
Pamiętniki emigrantów. Zesłańczym szlakiem. Fragmenty pamiętników emigrantów nadesłanych na konkurs IGS SGH, Warszawa 1994.
Pasierb B., Listy z Kazachstanu. Ze spuścizny profesora Eugeniusza Romera [w:] Polacy w Kazachstanie. Historia i współczesność, red. S. Ciesielski, A. Kuczyński, Wrocław 1996.
Pawłowska W., Ucieczka z Sybiru, [b.d.m.w.].
Pieńkowski A., Pamiętnik drozdowiaka. Pamięć o zwykłych-niezwykłych bohaterach, Łomża 2016.
Pieńkowski Z., Wspomnienia, Drozdowo 2010.
Piotrowska-Dubik B., Kwiaty na stepie. Pamiętnik z zesłania, Warszawa 1997.
Piotrowski Z., Smak kazachstańskiego piołunu, Warszawa 1991.
Pokolenia odchodzą. Relacje źródłowe polskich sybiraków w Wielkiej Brytanii. Nottingham, red. nauk. R. Chudzio, A. Hejczyk, Kraków 2014.
Rudawiec B., Łupinowicz H., Rzuceni w stepy Kazachstanu, Warszawa 2018.
Serbin A.S., Horman A., Zesłani na Sybir. Wojenne losy lekarskiej rodziny, Bydgoszcz [b.d.w.].
Siemaszko Z.S., Świadkowie przeżyć sowieckich 1939–1946, Londyn 1999.
Sierpińska Z., Anatema, Warszawa 1994.
Skalski O., Zwierzenia młodego zesłańca, wybór, wstęp i oprac. J. Wróbel, Warszawa 2012.
Skirlińska L., Szara opowieść. Wspomnienia z sześcioletniego pobytu na zesłaniu w Północnym Kazachstanie w latach 1940–1946, Lubaczów 2004.
Smereczyńska-Zienkiewicz W.L., Smereczyński W.J., Krajobraz niewoli. Wspomnienia z Kazachstanu, Lublin 2005.
Sobolewski N.T., Dwa światy. Wspomnienia zesłańca, Radom 2004.
Szablowska-Lutyńska R., Z Wołynia do stacji Taincza. Z pamiętnika sybiraczki, lata 1939–1946, Kraków 2003.
Szulakiewicz-Krzemińska J., „… Chociaż dzieci przywiozłam w zdrowiu” [w:] Wspomnienia Sybiraków, t. 5, oprac. J. Przewłocki, Warszawa 1991.
Ślusarz F., Przez Kazachstan do Argentyny. Wspomnienia żołnierza 2. Korpusu, Warszawa 2015.
Świadectwa hańby dwudziestego wieku. Listy z Kazachstanu, cz. 1, [Warszawa, ok. 1943].
Świderski S., Pobyt na Syberii [w:] Polacy w Rosji mówią o sobie, red. E. Walewander, t. 2, Lublin 1994.
Tęczarowska D., Deportacja w nieznane. Wspomnienia 1939–1942, Londyn 1981.
Tryptyk kazachstański. Wspomnienia z zesłania – Marian Papiński, rodzina Małachowskich, Lesława Domańska, wybór i oprac. W. Śliwowska, M. Giżejewska, J. Ankudowicz, Warszawa 1992.
Watowa O., Wszystko co najważniejsze…, Warszawa 2000.
Wiciak-Suchnicka A., Drewniane motyle. Wspomnienia (wojna, wygnanie, osiedlenie), London
Wojewoda K., Pamiętam. Wspomnienia z Kazachstanu 1941–1946, Łomża 2000.
Wołczański J. ks., Listy zesłańców z Kazachstanu do ks. Franciszka Koniecznego we Lwowie 1940–1941, „Rocznik Przemyski” 2017, z. 1 (20).
Worosz (Miluk) B., Matka Boska powiedziała ojcu: Nie martw się, do Polski wrócisz [w:] Wspomnienia Sybiraków. Zbiór tekstów źródłowych, cz. 2, red. J. Kobryń, J. Kobryń, Bystrzyca Kłodzka 2010.
Wspomnienia pisane głodem… Relacje członków Związku Sybiraków w Starogardzie zesłanych w czasie II wojny światowej do ZSRR, Starogard 2011.
Wśród śniegów i bagien tajgi. Relacje leśników deportowanych w 1940 roku z ziem wschodnich II Rzeczypospolitej w głąb Związku Radzieckiego, oprac. J. Broda, Poznań 2004.
Z dalekiego Sybiru, Dębica 2009.
Zapisy terroru, t. 10: Losy Polaków w Kazachstanie w świetle relacji żołnierzy Armii Andersa, Warszawa 2021.
Lizenz
Dieses Werk steht unter der Lizenz Creative Commons Namensnennung - Nicht-kommerziell - Keine Bearbeitungen 4.0 International.
https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
Am häufigsten gelesenen Artikel dieser/dieses Autor/in
- Sławomir Kalbarczyk, Sowieckie represje wobec polskiego podziemia niepodległościowego w Warszawie i okolicach na przełomie 1944 i 1945 roku , Pamięć i Sprawiedliwość: Bd. 2 Nr. 2 (2002)
