Język Polski
English
Deutsch
Français (France)
Italiano
Русский
Organizacja polskiego osiedla uchodźczego w Koji w Ugandzie w latach 1942–1945 – w świetle sprawozdań prasowych i wspomnień mieszkańców
Hubert Chudzio
https://orcid.org/0000-0002-9715-8351
Uniwersytet Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie
BiogramHUBERT CHUDZIO – doktor habilitowany, profesor Uniwersytetu Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie (UKEN),pracownik Instytutu Historii i Archiwistyki tej uczelni. Współpracuje z Biblioteką Polską w Paryżu oraz placówkami naukowymi i kulturalnymi w Londynie i Nowym Jorku. Zainteresowania naukowe: Księstwo Warszawskie, powsta-nie listopadowe, Wielka Emigracja, peregrynacje Polaków na Bliskim Wschodzie, przy-musowe migracje, Polacy w Afryce Wschodniej i Południowej. Jako dyrektor Centrum Dokumentacji Zsyłek, Wypędzeń i Przesiedleń UKEN prowadził ponad 20 zagranicznych ekspedycji naukowych do Afryki Wschodniej i Południowej, USA, Australii, Kanady, Izraela, Kazachstanu, Rumunii, Serbii i Wielkiej Brytanii. Reżyseruje filmy o tematyce historycznej i archeologicznej. Wielokrotnie nagradzany za swą działalność naukową i filmową. Członek prestiżowego The Explorers Club w Nowym Jorku.
Pamięć i Sprawiedliwość, Tom 46 Nr 2 (2025), strony: 171-193
Data publikacji: 2026-03-31
https://doi.org/10.48261/PIS254607
PDF
Abstrakt
W latach 1942–1952 funkcjonowały polskie osiedla w Afryce, zamieszkane przez uchodźców cywilnych. W okresie 1940–1941 padli oni ofiarą deportacji przez NKWD w głąb Związku Sowieckiego (tzw. sybiracy). Po ataku III Rzeszy na ZSRS w 1941 r. Józef Stalin, poszukując koalicjantów, 30 lipca 1941 r. zawarł porozumienie z władzami polskimi na uchodźstwie (układ Sikorski–Majski), na mocy którego władze w Moskwie ogłosiły amnestię dla Polaków, którzy mogli formować armię. Tysiące obywateli Rzeczypospolitej dotarło z więzień, łagrów i posiołków na południe ZSRS, gdzie tworzono wojsko. W 1942 r. ewakuowano do Iranu ok. 80 tys. żołnierzy, a wraz z nimi ok. 40 tys. cywili – kobiet, dzieci i mężczyzn niezdolnych do służby wojskowej. Po przeszkoleniu żołnierze walczyli w kampanii włoskiej, a cywile trafili do osiedli uchodźczych w Afryce – w Kenii, Tanganice (obecnie Tanzania), Ugandzie, Rodezji Północnej (obecnie Zambia), Rodezji Południowej (obecnie Zimbabwe) i Związku Południowej Afryki (obecnie RPA) – a ponadto w Indiach, Meksyku i Nowej Zelandii. Na Czarnym Lądzie w 22 obozach znalazło się ok. 20 tys. Polaków. Najdłużej, bo do 1952 r., działało największe, liczące ponad 4 tys. mieszkańców Tengeru w Tanganice. Do 1951 r. funkcjonowało także osiedle Koja w Ugandzie, w którym przebywało ok. 3 tys. uchodźców. Niniejszy artykuł przedstawia rozwój tego osiedla w latach 1942–1945 jako przykład organizacji życia polskich uchodźców w Afryce Wschodniej i Południowej. Oparty jest na polskiej prasie („Polak w Afryce”) oraz wspomnieniach byłych mieszkańców, zebranych w ramach projektów naukowych Centrum Dokumentacji Zsyłek, Wypędzeń i Przesiedleń Uniwersytetu Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie, prowadzonych w Polsce i za granicą.
Słowa kluczowe
deportations • Polish settlements in Africa • Koja • Uganda • Sybiraks deportacje • polskie osiedla w Afryce • Koja • Uganda • sybiracy
Bibliografia
Archiwum Centrum Dokumentacji Zsyłek, Wypędzeń i Przesiedleń Uniwersytetu Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie, Sygn. 10, Wywiad z Genowefą Czepiel z d. Lezgold, przeprowadzony w Birmingham przez A. Śmigielską i M. Solarza, 11 X 2013 r., Sygn. 12, Wywiad z Leontyną Filio z d. Niechwiadowicz, przeprowadzony w Bradford przez H. Chudzio i A. Śmigielską, 10 IV 2013 r., Sygn. 19, Wywiad z Zofią Michalską z d. Ślimak, przeprowadzony w Birmingham przez K. Odrzywołek i M. Solarza, 15 X 2013 r., Sygn. 23, Wywiad z Edwardem Merkisem, przeprowadzony w Leicester przez A. Hejczyk i H. Chudzio, 27 X 2010 r., Sygn. 94, Wywiad z Antoniną Skoczeń z d. Sądaj, przeprowadzony w Nottingham przez H. Chudzio i A. Śmigielską, 12 X 2012 r., Sygn.109, Wywiad z Marią Polkowską, przeprowadzony w Nottingham przez H. Chudzio, A. Śmigielską i A. Szopę, 5 X 2012 r.
Archiwum Instytutu Polskiego i Muzeum im. gen. Sikorskiego w Londynie, Sygn. A. 19. II/6., Wykaz nauczycieli przedszkoli, szkół powszechnych, średn., ogólnokszt. i zawod. oraz personelu administracyjnego wg stanu z dnia 1 września 1944 r. podległych Delegaturze Ministerstwa W.R. i O.P. w Nairobi.
Archiwum Polskiej Misji Katolickiej w Londynie, Sygn. nr 312, Księga zgonów z polskiego osiedla Koja, Uganda.
The National Archives w Londynie, Sygn. ED 128/102, Wykaz szkół, nauczycieli/ek i uczniów/nic w szkołach polskich w Afryce Wschodniej i obu Rodezjach oraz Unii Południowo-Afrykańskiej wg stanu z dnia 1 XI 1946 r.
Chyży-Ostrowska K., Widziałam i pisałam… Pamiętnik niesłyszącej sybiraczki, oprac. i wprowadzenie H. Chudzio, Kraków 2016.
Diaspora polskich sybiraków w świecie. Leicester – Wielka Brytania. Relacje źródłowe, oprac. H. Chudzio, A. Hejczyk-Gołąb, Kraków 2024.
Duraczyński E., Układ Sikorski–Majski. Wybór dokumentów, Warszawa 1990.
Pokolenia odchodzą. Relacje źródłowe polskich sybiraków z Wielkiej Brytanii. Birmingham, red. H. Chudzio, A. Śmigielska, M. Solarz, Kraków 2016.
Pokolenia odchodzą. Relacje źródłowe polskich sybiraków z Wielkiej Brytanii. Bradford, red. H. Chudzio, A. Hejczyk, A. Szopa, Kraków 2015.
Pokolenia odchodzą. Relacje źródłowe polskich sybiraków z Wielkiej Brytanii. Nottingham, red. H. Chudzio, A. Hejczyk, Kraków 2014.
Spis uchodźców polskich przebywających na terenach Afryki Wschodniej i Rhodesii, PCK, Nairobi 1944.
„Polak w Afryce. Tygodnik poświęcony sprawom uchodźctwa polskiego w Afryce wydawany przez Delegaturę Min. P. & O. S. w Nairobi” 1943–1945, nr 1–96.
Antosiewicz M. et al., Polska szkoła na tułaczych szlakach, Warszawa 2004.
Boćkowski D., Czas nadziei. Obywatele Rzeczypospolitej Polskiej w ZSRR i opieka nad nimi placówek polskich w latach 1940–1943, Warszawa 1999.
Chudzio H., Hejczyk A., Harcerstwo polskie w Afryce Wschodniej i Południowej w latach 1942–1952 [w:] Ideały wychowawcze i myśl polityczna harcerstwa polskiego, red. G. Baziur, Oświęcim 2011.
Chudzio H., Na harcerskim szlaku w dżungli i sawannie. Skauting polski w Afryce w latach 1941–1948, „Krakowski Rocznik Historii Harcerstwa” 2011, t. 7.
Chudzio H., Solarz M., Zmarli Polacy w drodze do Ojczyzny. Polskie cmentarze w Afryce Wschodniej i Południowej 1942–1952, Kraków 2020.
Dybkowska A., Żaryn J., Żaryn M., Polska szkoła na tułaczych szlakach, Warszawa 2004.
Kliszewicz L., Związek Harcerstwa Polskiego na Wschodzie 1940–1948, Londyn 1992.
Murkociński M., To Govern a Community of Refugees: Some Insights into the History of the
Polish Refugee Administration in East Africa, 1942–1945, „Studia Migracyjne – Przegląd Polonijny” 2018, nr 4 (170).
Pancewicz B., Harcerstwo w Afryce 1941–1949, Londyn 1985.
Przewoźnik A., Polskie cmentarze wojenne w Iranie, Warszawa 2012.
Solarz M., Działalność duszpasterska wśród ludności ewakuowanej z ZSRS w polskich osiedlach uchodźczych w Afryce Wschodniej i Południowej, Indiach, Meksyku i Nowej Zelandii (1942–1952), Kraków 2023.
Truchanowicz T., Związek Harcerstwa Polskiego na Wschodzie. Z dziejów harcerstwa na obczyźnie 1940–1946, Kraków 1987.
Wysiedlenia, wypędzenia i ucieczki 1939–1959. Atlas ziem Polski. Polacy, Żydzi, Niemcy, Ukraińcy, red. W. Sienkiewicz, G. Hryciuk, Warszawa 2008.
Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
