Język Polski
English
Śledztwo Urzędu Ochrony Państwa z 1992 r. w sprawie niszczenia dokumentacji operacyjnej Departamentu I MSW w latach 1989–1990
Przegląd Archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej, Tom 18 (2025), strony: 131-172
Data publikacji: 2025-12-30
https://doi.org/10.48261/PAIPN251805
PDF
Abstrakt
W artykule omówiono problem niszczenia czynnych i archiwalnych spraw operacyjnych Departamentu I MSW w okresie transformacji ustrojowej. Po wyborach do Sejmu kontraktowego i utworzeniu rządu premiera Tadeusza Mazowieckiego we wszystkich jednostkach Służby Bezpieczeństwa, w tym także w wywiadzie cywilnym, rozpoczęto niszczenie akt i innego rodzaju dokumentacji. Proces ten zainicjowano we wrześniu 1989 r. i jego apogeum trwało do drugiej połowy stycznia 1990 r. Wiele dokumentów zniszczono także w późniejszym okresie. Po powstaniu rządu Jana Olszewskiego (grudzień 1991 r.) w Gabinecie Ministra Spraw Wewnętrznych utworzono Wydział Studiów. Jego celem było zbadanie archiwów SB pod kątem przeprowadzenia lustracji władz RP. W trakcie wykonywania tych czynności natrafiono na przypadki fałszowania niektórych protokołów brakowania spraw w Departamencie I MSW. Odkryto też przesłanki wskazujące na przywłaszczenie sobie materiałów archiwalnych przez byłych funkcjonariuszy SB. Śledztwo w tej sprawie prowadził Zarząd Śledczy Urzędu Ochrony Państwa. Po odwołaniu rządu i zmianach w kierownictwie służb postępowanie zostało umorzone. Dostępna współcześnie dokumentacja stanowi ważne uzupełnienie wiedzy o okolicznościach niszczenia dokumentów przez wywiad PRL.
Słowa kluczowe
wywiad • wywiad cywilny • Departament I MSW • akta • brakowanie akt • niszczenie akt • Służba Bezpieczeństwa • Ministerstwo Spraw Wewnętrznych • MSW • Urząd Ochrony Państwa • UOP • Zarząd Śledczy UOP • Zarząd Wywiadu UOP • Wydział Studiów • lustracja intelligence • civilian intelligence • MSW Department I • file • file culling • file destruction • Security Service • Ministry of Internal Affairs (MSW) • Department of State Protection (UOP) • UOP Investigative Office • UOP Intelligence Office • Research Division • vetting
Bibliografia
Akcja IPN i ABW. Odzyskano ponad sto tajnych dokumentów SB, 13 X 2020, https://jedynka.polskieradio.pl/artykul/2600491, Akcja-IPN-i-ABW-Odzyskano-ponad-sto-tajnych-dokument%C3%B3w-SB, dostęp 5 V 2024 r.
Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Warszawie: 00200/696; 001745/1, mf.; 003171/118, t. 2; 003190/8; 003407/1–5; 003420/1–335, mf.; 0449/2, t. 10, 12; 0449/51, t. 32; 01738/41, t. 10, 15; 01746/3–6; 02524/27; 02922/5; 03441/1–2; 3222/1–6; 3246/256, t. 1; 3450/1; 3451/1, mf.; 3484/262, t. 2; 3486/74; 3558/57, t. 2; 4293/1–2.
Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Oddział w Szczecinie: 0170/1.
Archiwum Ministerstwa Spraw Zagranicznych w Warszawie: Departament Kadr i Szkolenia, t. 30533, Akta osobowe Tadeusza Chętki.
Bagieński W., Agent „Regina” i afera z lodówkami, czyli wpadka trójmiejskiej „Solidarności Walczącej” we wrześniu 1987 r. [w:] Solidarność Walcząca 1982–1990: Studia i szkice, red. S. Ligarski, M. Siedziako, Szczecin – Warszawa 2019.
Bagieński W., Cenckiewicz S., Woyciechowski P., Konfidenci, Warszawa 2015.
Bagieński W., Wydział XI Departamentu I MSW i kierunki działania wywiadu w walce z opozycją w latach osiemdziesiątych [w:] Bagieński W., Cenckiewicz S., Woyciechowski P., Konfidenci, Warszawa 2015.
Barański M., Bunt janczarów. Kulisy tajnych służb Trzeciej Rzeczpospolitej, Warszawa 2001.
Białek S., Brakowanie i niszczenie dokumentacji SB w województwie opolskim w latach 1987–1990. Ustalenia wstępne, „Przegląd Archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej” 2009, t. 2.
Cenckiewicz S., Chmielecki A., Kowalski J., Piekarska A.K., Lech Kaczyński. Biografia polityczna 1949–2005, Poznań 2013.
Cenckiewicz S., Gontarczyk P., SB a Lech Wałęsa. Przyczynek do biografii, Warszawa 2008.
Cenckiewicz S., Od „Emila” do „Pertexa”. Wiesław Chrzanowski (1923–2012) w aktach bezpieki [w:] Bagieński W., Cenckiewicz S., Woyciechowski P., Konfidenci, Warszawa 2015.
Cenckiewicz S., Pod kontrolą SB. Prawda o Zdzisławie Pietkunie [w:] Cenckiewicz S., Agentura. Wałęsa, Skubiszewski, Kieżun, Hermaszewski, Rotfeld i inni, Dziekanów Leśny 2022.
Cenckiewicz S., Uwikłania Wiesława Chrzanowskiego (próba podsumowania) [w:] Niepodległość ma jeden kształt. Antoniemu Macierewiczowi w 70. rocznicę urodzin, red. S. Cenckiewicz et al., Łomianki 2018.
Chętko T., Czerwona róża. Aktor – szpieg – dyplomata, Warszawa 2016.
Długajczyk E., Sprawa karna o niszczenie akt w Wojewódzkim Urzędzie Spraw Wewnętrznych w Katowicach w latach 1989–1990 [w:] Archiwa i archiwalia górnośląskie, t. 1, red. E. Długajczyk, W. Gojniczek, B. Kalinowska-Wójcik, Katowice 2008.
Dudek A., Historia polityczna Polski 1989–2015, Kraków 2016.
Friszke A., Tymczasowa Komisja Koordynacyjna NSZZ „Solidarność” (1982–1987) [w:] Solidarność podziemna 1981–1989, red. A. Friszke, Warszawa 2006.
Grocki M. [Tywonek Tomasz], Konfidenci są wśród nas..., Warszawa 1992.
Knoch K., Regionalna Komisja Koordynacyjna w Gdańsku w latach 1982–1989 [w:] Solidarność podziemna 1981–1989, red. A. Friszke, Warszawa 2006.
Kocuń D., Kilka uwag do 1992 roku [w:] Niepodległość ma jeden kształt. Antoniemu Macierewiczowi w 70. rocznicę urodzin, red. S. Cenckiewicz et al., Łomianki 2018.
Koller S., Brakowanie i niszczenie akt pionu SB do walki z Kościołem – zarys problematyki, „Zeszyty Historyczne WiN-u” 2013, nr 38.
Koller S., Brakowanie i niszczenie dokumentacji operacyjnej Służby Bezpieczeństwa w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych (1956–1990), „Przegląd Archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej” 2011, t. 4.
Koller S., Ostatnia zbrodnia komunizmu – zacieranie pamięci. Stan badań nad brakowaniem i niszczeniem materiałów organów bezpieczeństwa PRL w latach 1944–1990 [w:] Transformacja i archiwa. Od tajnych do jawnych akt komunistycznych służb bezpieczeństwa, red. J. Bednarek, P. Perzyna, Warszawa 2025.
Kościański R., Leśkiewicz R., Brakowanie i niszczenie dokumentów Wojewódzkiego Urzędu Spraw Wewnętrznych w Poznaniu w latach 1989–1990. Wybrane zagadnienia, „Przegląd Archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej” 2011, t. 4.
Kozłowski T., Koniec imperium MSW. Transformacja organów bezpieczeństwa państwa 1989–1990, Warszawa 2019.
Kruk M., Niszczenie materiałów archiwalnych w Wojewódzkim Urzędzie Spraw Wewnętrznych w Gdańsku w latach 1989–1990, „Przegląd Archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej” 2011, t. 4.
Larecki J.H., Wielki leksykon tajnych służb świata. Organizacje wywiadu, kontrwywiadu i policji politycznych, terminologia profesjonalna i żargon operacyjny, Warszawa 2017.
My w wywiadzie. Gromosław Czempiński w rozmowie z Agnieszką Kublik, „Gazeta Wyborcza”, 30 XI – 1 XII 1996.
Nowotnik N., Funkcjonariusz wywiadu PRL przetrzymywał dane kilkuset agentów, między innymi Gestapo i Abwehry, 3 X 2021, https://www.pap.pl/aktualnosci/news%2C830552%2Cfunkcjonariusz-wywiadu-prl-przetrzymywal-dane-kilkuset-agentow-miedzy, dostęp 5 V 2024 r.
Nyzio A., Rakowiecka w remoncie. Transformacja polityki bezpieczeństwa wewnętrznego Polski w latach 1989–1993, Kraków 2020.
Ostrowska K., Żuławnik M., Niszczenie kartotek Biura „C” MSW w latach 1989–1990, „Przegląd Archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej” 2011, t. 4.
Peterman R., Proces brakowania i niszczenia akt organów bezpieczeństwa państwa w latach 1954–1990 na przykładzie województwa łódzkiego [w:] Wokół teczek bezpieki. Zagadnienia metodologiczno-źródłoznawcze, red. F. Musiał, Kraków 2006.
Piecuch H., Pożoga. W. Jaruzelski tego nigdy nie powie, Warszawa 1996.
Piecuch H., Służby specjalne atakują. Od Jaruzelskiego do Kwaśniewskiego, Warszawa 1996.
Piecuch H., Syndrom tajnych służb. Czas prania mózgów i łamania kości, Warszawa 1999.
Sprawozdanie Komisji do badania wykonywania przez ministra spraw wewnętrznych uchwały Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 28 V 1992 r., druk nr 363, 4 VII 1992 r., https://orka.sejm.gov.pl/Druki1ka.nsf?OpenDatabase, dostęp 23 XII 2025 r.
Szczesiak E., Borusewicz. Jak runął mur. Rozmowy z liderem opozycji demokratycznej, legendą Sierpnia ’80 oraz podziemia „Solidarności”, pierwowzorem „Człowieka z żelaza”, Warszawa 2005.
Szymowski L., Śmierć ściśle tajna. Jak ginęli polscy szpiedzy, 7 V 2010, https://wiadomosci.onet.pl/kraj/smierc-scisle-tajna-jak-gineli-polscy-szpiedzy/2ymlf, dostęp 3 V 2024 r.
Ustawa z dnia 19 IV 1969 r. – Kodeks karny (Dz.U. nr 13, poz. 94 ze zm.), https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU19690130094, dostęp 9 I 2026 r.
Wilczak D., Ponad stan. Solidarność – historie podziemne, Warszawa 2006.
Woyciechowski P., Służby specjalne, Łomianki 2025.
Wroński P., Spowiedź życia. U wrót czyśćca. W rozmowie z Przemysławem Wojciechowskim, Warszawa 2016.
Wroński P., Weryfikacja. Historia manipulacji i zdrady, Warszawa 2015.
Zagubione dyskietki z agenturą wywiadu cywilnego – Tajemnice bezpieki, 21 V 2024, https://www.youtube.com/watch?v=BGj-h6wXXKc, dostęp 21 V 2024 r.
Zbiory Witolda Bagieńskiego: Relacja Piotra Woyciechowskiego z 2 XI 2025 r.
Zyzak P., Efekt domina. Czy Ameryka obaliła komunizm w Polsce?, t. 2, Warszawa 2016.
Licencja
Prawa autorskie (c) 2025 Przegląd Archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/legalcode.pl
Inne teksty tego samego autora
- Witold Bagieński, Projektowanie struktury organizacyjnej Urzędu Ochrony Państwa przez oficerów Służby Bezpieczeństwa w pierwszych miesiącach 1990 r. , Przegląd Archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej: Nr 15 (2022)
