Pokaż  Tom 18 (2025)

Tom 18 (2025)

ISSN:
1899-1254

eISSN:
2957-1731
Dział: Historia

Oficerowie Wojska Polskiego pochodzenia żydowskiego polegli w wojnie z Niemcami w 1939 r. Z zagadnienia problematyki strat osobowych elit społeczeństwa polskiego w czasie II wojny światowej

Marek Gałęzowski

https://orcid.org/0000-0001-8948-1194

Instytut Pamięci Narodowej w Warszawie

Przegląd Archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej, Tom 18 (2025), strony: 321-368

Data publikacji: 2025-12-30

https://doi.org/10.48261/PAIPN251813

Abstrakt

Prezentowane studium dotyczy liczby oficerów Wojska Polskiego pochodzenia żydowskiego, którzy zginęli w wojnie z Niemcami we wrześniu i w pierwszych dniach października 1939 r., w kontekście problematyki strat osobowych, jakie poniosły elity wielonarodowościowego i wielowyznaniowego społeczeństwa II Rzeczypospolitej. W tekście poddano analizie informacje obecnie funkcjonujące w polskiej historiografii na temat poległych oficerów i zwrócono uwagę na poważne błędy w występujących dotychczas szacunkach, udowadniając, że są one nieuzasadnione. Następnie dokonano krytycznej oceny zestawienia Beniamina Meirtchaka, który podjął pierwszą próbę nazwania z imienia i nazwiska oficerów WP pochodzenia żydowskiego poległych we wrześniu 1939 r. Wykazała ona konieczność odrzucenia większości informacji zamieszczonych w tym opracowaniu i przedstawienia nowych ustaleń w badanym przedmiocie. W aneksie do artykułu zamieszczono noty biograficzne poległych oficerów – przedstawicieli polskiej elity inteligenckiej. Skorygowano błędne informacje, m.in. dotyczące okoliczności śmierci niektórych spośród nich, sporadycznie również w pisowni nazwisk. Artykuł powstał na podstawie obszernej bazy źródłowej, przede wszystkim z wykorzystaniem nieuwzględnionych dotychczas w polskim piśmiennictwie akt osobowych wymienionych w tekście oficerów, pochodzących z zasobu Wojskowego Biura Historycznego im. gen. broni Kazimierza Sosnkowskiego, a także z innych, m.in. z Archiwum Uniwersytetu Warszawskiego, Głównej Biblioteki Lekarskiej im. Stanisława Konopki i Polskiego Czerwonego Krzyża.


Apt Chawa, https://collections.yadvashem.org/en/names/search-results/APT%20chawa?page=1https://collections.yadvashem.org/en/names/search-results/APT%20chawa?page=1, ChawaApt, dostęp 14 X 2024 r.

Apt Moisze i Apt Moshe, https://collections.yadvashem.org/en/names/search-results/APT%20Mosze?page=1https://collections.yadvashem.org/en/names/search-results/APT%20Mosze?page=1,MoiszeApt i MosheApt (oba rekordy dotyczą tej samej osoby), dostęp 14 X 2024 r.

Apt Samuel, https://collections.yadvashem.org/en/names/10502628, Samuel Apt, dostęp 14 X 2024 r.

Archiwum Centralne Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego: Akta studenckie Alfreda Sachsa, nr alb. 2894, sygn. 2671/S.

Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Oddział w Krakowie: 1/1339, Wykaz spraw Sądu Grodzkiego w Krakowie (sygn. I Zg) o uznanie za zmarłego i stwierdzenie zgonu z 1948 r.

Archiwum Uniwersytetu Warszawskiego: Józef Birkenmajer, 12099; Krzysztof Friedman-Mieczysławski, RP 30288; Markus Adam Lewiński, RP 20756; Alfred Putzman, RP 14623; Ludwik Szerman, RP 10768; Maurycy Bernard Starkopf RP 12060.

Bajer M., Birkenmajerowie, „Forum Akademickie” 1999, nr 9, www.https://forumakademickie.pl/fa-archiwum/archiwum/99/9/artykuly/21-rody_uczone.htm, dostęp 2 V 2024 r.

Bartoszewski W., Warszawski pierścień śmierci 1939–1944, Warszawa 1970.

Bauer P., Polak B., Armia Poznań w wojnie obronnej 1939, Poznań 1983.

Berendt G., Straty osobowe polskich Żydów w okresie II wojny światowej [w:] Straty osobowe i ofiary represji pod dwiema okupacjami, red. W. Materski, T. Szarota, Warszawa 2009.

Centralne Archiwum Wojskowe Wojskowego Biura Historycznego im. gen. broni Kazimierza Sosnkowskiego: Kolekcja Akt Personalnych i Odznaczeniowych: Herman Adler, KAP I.481.A.713; Rafael Apt, KAP I.481.A.2047; Józef Birkenmajer, KAP I.481.B.7691; Stanisław Cajzner, KAP I.481.C.61; Leon Fisch, AP 1521; Oskar Fogt vel Focht, AP 141; Krzysztof Friedman-Mieczysławski, AP 783; Joel Goldschmied, AP 2783; Henryk Hamersztajn, AP 1495; Ignacy Hirszel, AP 84; Leopold Hulles, AP 77; Norbert Juchtman, AP 6181+753; Bernard Kierstein, AP 12707; Kazimierz Kirsztensztejn, AP 593; Leonard Marian Klawitter, AP 10250; Jerzy Marceli Kluczyński, AP 1704; Stanisław Ignacy Knobloch, AP 21863; Szmul Kowalski, AP 7820; Jerzy Krygier, AP 9902; Chaim Zelman Kurc, AP 12868; Adam Kurtz, AP 7731; Markus Adam Lewiński, AP 1619; Beniamin Lisiecki, AP 1999+4502; Efraim Murmelstein, AP 279; Rudolf Pariserberg, AP 3968; Alfred Putzman, AP 394; Aleksander Rak, AP 472; Mejer Rapoport, AP 3770; Herman Cyryl Rauch, AP 324; Bertold Ludwik Rosenberg, AP 301; Michał Rozental, AP 3363+6148+10287; Alfred Sachs, AP 10527; Moses Schapira, AP 8193; Józef Franciszek Schwarzinger, AP 9206; Józef Spira, AP 11065; Filip Stern, AP 5402; Ludwik Szerman, AP 20563+8564; Leon Szewajle, AP 8835; Maurycy Bernard Sztarkkopf, AP 8392 i AP 24955; Antoni Tittenbrun, AP 3061 i AP 4110. Kolekcja akt z archiwów litewskich: VIII.807.3.5, Obóz dla internowanych nr 1 w Kalwarii – imienne wykazy i ankiety internowanych żołnierzy polskich zbiegłych z obozu. Kolekcja akt żołnierzy zarejestrowanych w rejonowych komendach uzupełnień: Efraim Murmelstein, II.56.15593. Kolekcja Wojskowej Komisji Archiwalnej: Filip Stern, VIII.805.29.384.

Ciesielska M., Lekarze getta warszawskiego, Warszawa 2017.

Ciesielska M., The Doctors of the Warsaw Ghetto, Boston 2022.

Corpus studiosorum Universitatis Iagellonicae in saeculis XVIII–XX. K–Ł, red. K. Stopka, Kraków 2009.

Corpus studiosorum Universitatis Iagellonicae in saeculis XVIII–XX. M–N, red. K. Stopka, Kraków 2011.

Corpus studiosorum Universitatis Iagellonicae in saeculis XVIII–XX. R, red. K. Stopka, Kraków 2013.

Corpus studiosorum Universitatis Iagellonicae in saeculis XVIII–XX. S–Ś, red. K. Stopka, Kraków 2014.

Cumft O., Kujawa H.K., Księga lotników polskich poległych, zmarłych i zaginionych 1939–1946, Warszawa 1989.

Czapski J. [Jan Holcman] [w:] idem, Rozproszone. Teksty z lat 1923–1988, t. 1, oprac. P. Kądziela, Warszawa 2021.

Datner S., Udział Żydów w walkach zbrojnych o wolność i niepodległość Polski (1800–1945) [w:] Z dziejów Żydów w Polsce, red. W. Tyloch, Warszawa 1983.

Dobroński A., Filipow K., „Dziesiątacy” z Białegostoku. 10 Pułk Ułanów Litewskich, Białystok 1992.

Domańska R., Pawiak – więzienie gestapo. Kronika 1939–1944, Warszawa 1978.

Duraczyński E., Polska 1939–1945. Dzieje polityczne, Warszawa 1999.

Dymek P., 18 pułk piechoty, Pruszków 2024.

Dymek P., 29 Pułk Strzelców Kaniowskich, Pruszków 2013.

Dymek P., 80 pułk piechoty, Pruszków 2023.

Działania bojowe II batalionu 18. Pułku Piechoty w 1939 r. we wspomnieniach kpt. Antoniego Sygnarka, dowódcy 5. kompanii 18. Pułku Piechoty [w:] Reminiscencje września 1939. W 70. rocznicę Kampanii Wrześniowej, red. nauk. W.B. Moś, Bytom 2009.

Epstein T., Wstęp [w:] Archiwum Ringelbluma, t. XV: Wrzesień 1939. Listy kaliskie. Listy płockie, oprac. T. Epstein, J. Majewska, A. Bańkowska, Warszawa 2014.

Fieldorf M., Zachuta L., Generał Fieldorf „Nil”. Fakty, dokumenty, relacje, Warszawa 2006.

Frazik W., Jan Freisler „Ksawery”. Relacja o działalności w czasie wojny, „Zeszyty Historyczne WiN-u” 2013, nr 38.

Fuks M., Z dziejów wielkiej katastrofy narodu żydowskiego, Poznań 1999.

Gąsowski T., Pod sztandarami Orła Białego. Kwestia żydowska w Polskich Siłach Zbrojnych w czasie II wojny światowej, Kraków 2002.

Gałęzowski M., Na wzór Berka Joselewicza. Żołnierze i oficerowie pochodzenia żydowskiego w Legionach Polskich, przedmowa R. Pipes, Warszawa 2010.

Gałęzowski M., „Pilnujcie honoru sztandaru pułkowego”. Oficerowie Legionów Polskich polegli w wojnie polsko-bolszewickiej, Warszawa 2024.

Gałęzowski M., „Tam, gdzie największe niebezpieczeństwo, szedł pierwszy”. Sylwetki Żydów – uczestników walk o niepodległość i granice Polski w latach 1914–1921, Warszawa 2024.

Gałęzowski M., Wierni Polsce. Ludzie konspiracji piłsudczykowskiej 1939−1947, Warszawa 2005.

Gałęzowski M., Żydzi walczący o Polskę. Zapomniani obrońcy Rzeczypospolitej, Kraków 2021.

Gliński J.B., Słownik biograficzny lekarzy i farmaceutów – ofiar drugiej wojny światowej, t. 1,Wrocław 1997; t. 2, Warszawa 1999; t. 3, Warszawa 2003; t. 4, Warszawa 2011; t. 6, Warszawa 2018.

Głowacki L., Obrona Warszawy i Modlina na tle kampanii wrześniowej, Warszawa 1985.

Główna Biblioteka Lekarska im. Stanisława Konopki: Materiały Jana B. Glińskiego, List Jana Mauerbergera do Jana B. Glińskiego z 31 VIII 1990 r. Zbiory Specjalne: Hieronim Grodziński, PL32711690; Beniamin Openheim, PL32714065; Ludwik Szerman, PL32715525.

Godzemba-Wysocki W.S. (hr.), Domagała-Zamorski M., Na szlaku walk Kaniowszczyków. Z dziejów 30 Pułku Piechoty Strzelców Kaniowskich, Warszawa 2006.

Grzybowski J., 40 pułk piechoty „Dzieci Lwowskich” w obronie Warszawy, Warszawa 1990.

Herbert Z., Pan Cogito o potrzebie ścisłości [w:] idem, Wiersze zebrane, oprac. Edytorskie R. Krynicki, Kraków 2008.

Hamersztajn Henryk, https://www.auschwitz.org/muzeum/informacja-o-wiezniachhttps://www.auschwitz.org/muzeum/informacja-o-wiezniach, dostęp 2 V 2024 r.

Hertz P., Polskość jako wspólnota otwarta [w:] Gra tego świata, Warszawa 1997.

Instytut Polski i Muzeum im. gen. Sikorskiego w Londynie: Relacje z kampanii wrześniowej, B.I.21.D., Armia „Modlin”, 20. DP, 80. pp, Relacja Stanisława Warczygłowy.

Iwaszkiewicz J., Portrety na marginesach, oprac. P. Kądziela, Warszawa 2004.

Iwaszkiewiczowie A. i J., Listy 1927–1931, oprac. M. Bojanowska, E. Cieślak, przypisy muzyczne A. Matracka-Kościelny, Warszawa 2012.

Hirschberg A., Legioniści Żydzi, „Kurier Wileński”, 19 VII 1932.

Jakobsche Leopold Jakub, „Straty osobowe i ofiary represji pod okupacją niemiecką 1939–1945”, www.straty.pl, dostęp 10 V 2024 r.

Jakub Szacki in Memoriam, Nowy Jork 1957.

Jaroszek K., Piątkowski S., Martyrologia Żydów w więzieniu radomskim 1939–1944, Radom 1997.

Jurga T., Obrona Polski 1939, Warszawa 1990.

Juszkiewicz R., Pozycja mławska, Mława 1984.

Karczewski L., Pokrowski E., 21 Warszawski Pułk Piechoty „Dzieci Warszawy”, Warszawa 1997.

Katyń. Dokumenty zbrodni. Jeńcy niewypowiedzianej wojny, t. 1, oprac. W. Materski et al., Warszawa 1995.

Kirszak J., 35 pułk piechoty, Pruszków 2000.

Klejn Jerzy, „Straty osobowe i ofiary represji pod okupacją niemiecką 1939–1945”, www.straty.pl, dostęp 3 IV 2024 r.

Kowalski T.A., Mniejszości narodowe w siłach zbrojnych Drugiej Rzeczypospolitej Polskiej (1918–1939), Toruń 1997.

Kralisz A., Na straży wschodnich rubieży. Biografia ostatniego dowódcy KOP gen. bryg. Wilhelma Orlik-Rückemanna (1894–1986), Warszawa 1999.

Kryska-Karski T., Straty korpusu oficerskiego 1939–1945, Londyn 1996.

Księga adresowa miasta Warszawy na rok 1897, zebrał i ułożył J. Wiśniakowski, Warszawa 1897.

Księga pamiątkowa ku czci Żydów Bojowników sprawy polskiej. Żydostwo polskie swym braciom, którzy walczyli o niepodległość i wolność kraju 1905–1918, Warszawa 1936.

Księga pochowanych żołnierzy polskich poległych w II wojnie światowej, t. 1, cz. 1: Żołnierze września A–M, Pruszków 1993.

Księga pochowanych żołnierzy polskich poległych w II wojnie światowej, t. 1, cz. 2: Żołnierze września N–Z, Pruszków 1993.

Księga pochowanych żołnierzy polskich poległych w II wojnie światowej, t. 5: Polscy jeńcy wojenni i internowani, Pruszków 1996.

List Natalii Dec z Zakładu Gospodarki Komunalnej i Mieszkaniowej w Koronowie Sp. z o.o. do Marka Gałęzowskiego z 23 IX 2023 r.

Lustiger A., Czerwona księga. Stalin i Żydzi. Tragiczna historia Żydowskiego Komitetu Antyfaszystowskiego i radzieckich Żydów, tłum. E. Kaźmierczak, W. Leder, Warszawa 2004.

Meirtchak B., Żydzi – żołnierze wojsk polskich polegli na frontach II wojny światowej, Warszawa 2001.

Meldunek sytuacyjny dowódcy zgrupowania ppłk. L. Okulickiego z nocy 23 na 24 września [w:] Obrona Warszawy w 1939 r. Wybór dokumentów wojskowych, zebrał i oprac. M. Cieplewicz, Warszawa 1968.

Pelc-Piastowski J., Zagłada batalionu, Częstochowa 2013.

Pietrzak J., Żydzi w formacjach Wojska Polskiego podczas drugiej wojny światowej. Zarys problematyki [w:] Żydzi w walce z Niemcami 1939–1945, red. K. Persak, Warszawa 2023.

Piłka nożna, „Stadion”, 15 X 1923.

Polski Czerwony Krzyż, Biuro Informacji i Poszukiwań: Listy strat PCK: 5371, 6954, 7396, 7397, 7399, 7539, 19185, 20398.

Porwit M., Komentarze do historii polskich działań obronnych w 1939 r., t. 1–3, Warszawa 1983.

Potkaj T., Przekrój Eilego. Biografia całego tego zamieszania z uwzględnieniem psa Fafika, Kraków 2019.

Praga 1939 w dokumentach i wspomnieniach, cz. 2, red. A. Wesołowski, Warszawa 2015.

Prekerowa T., Wojna i okupacja [w:] Najnowsze dzieje Żydów w Polsce w zarysie, red. J. Tomaszewski, Warszawa 1983.

Przybyszewski S.M., 72 pp im. pułkownika D. Czachowskiego, Pruszków 2003.

Radziejowski A., Drugie pranie, „Tygodnik Polski” (dodatek do „Dziennika Polskiego i Dziennika Żołnierza”) 1969, nr 48.

Rezmer W., Armia „Poznań” 1939, Poznań 1983.

Rezmer W., Służba wojskowa Żydów w siłach zbrojnych Drugiej Rzeczypospolitej [w:] Mniejszości narodowe i wyznaniowe w siłach zbrojnych Drugiej Rzeczypospolitej 1918–1939, red. Z. Karpus, W. Rezmer, Toruń 2001.

Rocznik lekarski Rzeczypospolitej Polskiej na rok 1948, Warszawa 1949.

Rybka R., Stepan K., Awanse oficerskie w Wojsku Polskim 1935–1939, Kraków 2003.

Rybka R., Stepan K., Rocznik oficerski 1939, Kraków 2006.

Sadzewicz M., Na szańcach Woli i Ochoty, Warszawa 1972.

Schochet S., Zawodny J.K., Próby identyfikacji oficerów Wojska Polskiego narodowości żydowskiej zamordowanych w Katyniu [w:] Świat niepożegnany. Żydzi na dawnych ziemiach wschodnich Rzeczypospolitej w XVIII–XX wieku, red. K. Jasiewicz, Warszawa 2004.

Sętowski J., Ajzyk Adam Wolberg [w:] Żydzi częstochowscy. Słownik biograficzny, red. J. Sętowski, Częstochowa 2020.

SGO „Polesie” w dokumentach i wspomnieniach, cz. 5/1: Podlaska Brygada Kawalerii, red. nauk. A. Wesołowski, Warszawa 2015.

Sikora M., 2. pułk artylerii lekkiej Legionów (1919–1939), Tarnowskie Góry 2023.

Skręt R., Jan Mieczysław Mieczysławski [w:] Polski słownik biograficzny, t. 20, Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk 1975.

Spira Józef, „Straty osobowe i ofiary represji pod okupacją niemiecką 1939–1945”, www.straty.pl, dostęp 3 IV 2024 r. (na podstawie: AIPN Kr, 1/1339, I Zg. 843/48, Wykaz spraw Sądu Grodzkiego w Krakowie [sygn. I Zg.] o uznanie za zmarłego i stwierdzenie zgonu z 1948 r.).

Spiro Andrzej, https://collections.yadvashem.org/en/names/13834212, dostęp 1 XII 2025 r.

Spiro Andrzej, „Straty osobowe i ofiary represji pod okupacją niemiecką 1939–1945”, www.straty.pl, dostęp 2 XII 2025 r. (na podstawie: AIPN, GK 162/504, Materiały do sporządzenia kartoteki osobowej lekarzy, dentystów, farmaceutów, prawników, inżynierów, pracowników umysłowych z branży technicznej oraz artystów aresztowanych i zmarłych, względnie zamordowanych w więzieniach i obozach hitlerowskich w latach 1939–1945).

Spis poległych, zmarłych, rannych, chorych, wziętych do niewoli wedle „List strat Legionów Polskich”, oprac. K. Króliński [w:] Almanach żydowski, t. 1, wyd. H. Stachel, Lwów – Warszawa – Poznań 1937.

Spółdzielczy Klub Sportowy Warszawianka 1921–1971, red. S. Sieniawski, Poznań 1971.

Sudoł T., Zbrodnie wojenne Wehrmachtu na żołnierzach Wojska Polskiego popełnione od września do grudnia 1939 r., t. 1: Geneza zbrodni. Zbrodnie na polu walki, Warszawa 2025.

Szarejko P., Słownik lekarzy polskich XIX wieku, t. 5, Warszawa 2000.

Szkoła im. Stanisława Staszica w Warszawie 1906–1950, Warszawa 1988.

Szymański S., 27 Pułk Piechoty w kampanii wrześniowej pod Częstochową, Częstochowa 1998.

Tyszkiewicz B., Birkenmajer Józef [w:] Współcześni pisarze polscy i badacze literatury. Słownik biobibliograficzny, oprac. zespół pod kierunkiem J. Czachowskiej i A. Szałagan, Warszawa 1994.

Ukraiński ślad Katynia, red. Z. Gajowniczek, Warszawa 1995.

Urzędowy spis lekarzy, lekarzy dentystów, farmaceutów, felczerów, pielęgniarek, położnych uprawnionych i samodzielnych, techników dentystycznych, Warszawa 1939.

Urzykowski T., Mauzoleum gotowe po 80 latach. Za pieniądze fundacji PKO, „Gazeta Wyborcza”, 9 XI 2019, www.warszawa.wyborcza.pl, dostęp 21 II 2024 r.

Wierzcholska A., Wspomnienia i kamienie. Życie i śmierć polsko-żydowskiego miasta. Tarnów 1918–1956, przekład z j. niem. J. Górny, Kraków – Budapeszt – Syrakuzy 2023.

Witczak K.T., Słownik biograficzny Żydów tomaszowskich, Łódź – Tomaszów Mazowiecki 2010.

Wojna obronna Polski 1939, red. nauk. E. Kozłowski, Warszawa 1979.

Wroniszewski J., Barykada września. Obrona Warszawy w 1939 roku, Warszawa 2009.

Wyrwa M., Nieodnalezione ofiary Katynia? Lista osób zaginionych na obszarze północno-wschodnich województw II RP od 17 września 1939 do czerwca 1940, Warszawa 2015.

Z Izby Lekarskiej w Krakowie. Lista strat, „Przegląd Lekarski” 1945, nr 5.

Zachuta L., 51 Pułk Piechoty Strzelców Kresowych im. Giuseppe Garibaldiego, Pruszków 1992.

Zarzycki P., 1 pułk artylerii ciężkiej, Pruszków 1997.

Zarzycki P., 29 pułk artylerii lekkiej, Pruszków 1999.

Zawilski A., Bitwy polskiego września, t. 1–2, Łódź 1989.

Zwoliński S., Żydzi w polskich regularnych formacjach wojskowych podczas II wojny światowej [w:] Żydzi w obronie Rzeczypospolitej. Materiały konferencji w Warszawie 17 i 18 października 1993 r., Warszawa 1996.

Żbikowski A., Żydzi, Wrocław 1997.

Życie sportowe Warszawy, „Świat” 1923, nr 21.

Żydowski Instytut Historyczny: Alfabetyczny wykaz Żydów polskich ocalałych z II wojny światowej, F, cz.1, Warszawa 1947, mps. Dział Genealogii, Alfred Putzman, https://www.facebook.com/media/set/?set=a.1723679741116453&type=3&_rdr, dostęp 12 IX 2024 r.

Żydzi bojownicy o niepodległość Polski. 1918–1939, red. N. Getter, J. Schall, Z. Schipper, Warszawa 2002 (reprint).

Licencja

Prawa autorskie (c) 2025 Przegląd Archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej

Creative Commons License

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.

https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/legalcode.pl

Gałęzowski, M. (2025). Oficerowie Wojska Polskiego pochodzenia żydowskiego polegli w wojnie z Niemcami w 1939 r. Z zagadnienia problematyki strat osobowych elit społeczeństwa polskiego w czasie II wojny światowej. Przegląd Archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej, 18, 321–368. https://doi.org/10.48261/PAIPN251813

Statystyki

Liczba pobrań PDF

Download data is not yet available.

Udostępnij

                            Pokaż  Tom 18 (2025)

Tom 18 (2025)

ISSN:
1899-1254
eISSN:
2957-1731

Data publikacji:
2025-12-30

Dział: Historia