Język Polski
English
Русский
Italiano
Français (France)
Deutsch
Українська
Čeština
The Network of Illegal Agents of the Polish People’s Republic Military Intelligence “in the French Section” during the Cold War
Anna Jackowska
https://orcid.org/0009-0002-2674-9119
Bio
ANNA MARIA JACKOWSKA – Dr., independent researcher, author of over twenty academic and popular science texts, including the book Sowiety na ławie oskarżonych. Polskie uczestnictwo w propagandowej zimnej wojnie we Francji w latach 1947–1952 [Soviet Union in the Court Dock. Polish Participation in the Propaganda Cold War in France 1947–1952], Warsaw: Instytut Pamięci Narodowej, 2018, which was awarded the Wojciech Sikora Award of the “Kultura” Literary Institute (2019), and the Władysław Pobóg-Malinowski Award for the Best Historical Debut of the Year (2014). Her research interests focus on the history of the Cold War, the history of espionage, and the fate of Polish political émigrés after 1945.
Komunizm: system-ludzie-dokumentacja, No. 14 (2025), pages: 158-191
Publication date: 2025-12-31
https://doi.org/10.48261/2299.890X.14.2025.07
PDF (Język Polski)
Abstract
The aim of this study is to present the functioning of a key ‘illegal’ (i.e. working without diplomatic cover) agent network of the military intelligence of the Polish People’s Republic in France during the Cold War. Its origins date back to 1945, when its most important member (both an agent and a resident), Hermann Bertelé, was recruited. After a few years, Bertelé himself began recruiting officers of the French army. The foundation of the new and most important agent network was a group of officers recruited in 1953. When Bertelé was arrested in 1959 as a result of being compromised, a decision was taken to suspend cooperation with the remaining agents, and when an attempt was made to resume it in the first half of the 1960s, it turned out that several members of the network had in the meantime been taken over by the Soviet GRU. This caused tensions between the leadership of the Polish Army General Staff Second Directorate and the Main Intelligence Directorate (GRU) command. After joint consultations and deliberations, a compromise was reached in 1966, which enabled Polish Communist military intelligence to regain access to the agents and their information. Cooperation was suspended again in 1977, this time due to the exposure of the Main Intelligence Directorate agent network led by Georges Beaufils. The activities of the former network were never fully resumed, but the case was not formally closed until 1990.
Keywords
Zimna Wojna • agentura • szpiegostwo • wywiad wojskowy • wpadka • Hermann Bertelé • Georges Beaufils • GRU • Francja • Zarząd II Sztabu Generalnego WP Cold War • agency • espionage • military intelligence • exposure • Hermann Bertelé • Georges Beaufils • Main Intelligence Directorate (GRU) • GRU • France • Polish Army General Staff Second Directorate
References
Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej, Zarząd II Sztabu Generalnego Wojska Polskiego w Warszawie [1945] 1951–1990 [1991], 2602/28201, 2602/11446, 2602/11447, 2602/11492, 2602/11606, 2602/11608, 2602/11609, 2602/11613, 2602/11617, t. 1, 2602/11642, 2602/11644, cz. 1–2, 2602/12839, 2602/12955, t. 1, 2602/17806, 2602/17807, 2602/17808, 2602/17882, 2602/20021, 2602/28077, 2602/28078, 2602/28081, 2602/28082, 2602/28084, 2602/28086, 2602/28181, 2602/28285, 2602/28287, 2602/28288, 2602/28289, 2602/5061, 2602/7267, 2602/8913. Archiwum Ministerstwa Spraw Zagranicznych, zespół 17, wiązka 14, teczka 127.
Attaché i przedstawiciele polskich misji wojskowych w Wojsku Polskim II RP i Siłach Zbrojnych PRL, red. B. Kapuściak, Katowice–Warszawa 2021.
Bagieński W., Dwa słowniki wywiadu wojskowego PRL z 1970 i 1978 r. [w:] Studia nad wywiadem i kontrwywiadem Polski w XX wieku, red. W. Skóra, P. Skubisz, Szczecin 2012.
Bagieński W., Wywiad cywilny Polski Ludowej w latach 1945–1961, t. 1–2, Warszawa 2017.
Borodziej W., Od Poczdamu do Szklarskiej Poręby. Polska w stosunkach międzynarodowych 1945–1947, Londyn 1990.
Bułhak W., Wywiad PRL a Watykan 1962–1978, Warszawa 2019.
Cenckiewicz S., Długie ramię Moskwy. Wywiad wojskowy Polski Ludowej 1943–1991 (wprowadzenie do syntezy), Warszawa 2011.
Chace J., Dzień, w którym zaczęła się zimna wojna [w:] Zimna wojna, red. R. Cowley, tłum. M. Urbański, Warszawa 2009.
Faligot R., Guisnel J., Kauffer R., Francuskie służby specjalne, tłum. J. Wachowski, J. Rak, Kraków 2019.
Falligot R., Krop P., DST. Police secrète, Paris 1999.
Gasztold-Seń P., Zabójcze układy. Służby PRL i międzynarodowy terroryzm, Warszawa 2017.
Goetschel P., Toucheboeuf B., La IVe République. La France de la Libération à 1958, Paris 2004.
Jackowska A.M., Afera Roseline Gadek „Rose” – przykład działalności polskiego wywiadu wojskowego we Francji w dobie odprężenia, „Dzieje Najnowsze” 2024, t. 56, nr 2.
Kowalski L., Jaruzelski. Generał ze skazą, Poznań 2012.
Larecki W., Wielki leksykon tajnych służb świata. Organizacje wywiadu, kontrwywiadu i policji politycznych, terminologia profesjonalna i żargon operacyjny, Warszawa 2017.
Le Carré J., Z przejmującego zimna, tłum. J. Kraśko, Kraków 2018.
Merlen E., Ploquin F., Carnets intimes de la DST. 30 ans du contre-espionnage fran-çais, Paris 2003.
Paczkowski A., Łukasiewicz S., Wywiad Polski Ludowej w 1948 r., „Aparat Represji w Polsce Ludowej 1944–1989” 2011, nr 1 (8–9). https://czasopisma.ipn.gov.pl/index.php/arpl/article/view/1403.
Pasztor M., „Gry wywiadów” a stosunki polsko-francuskie w latach 1956–1968 [w:] Europa Środkowa i Wschodnia w XX wieku. Studia ofiarowane Wiesławowi Balcerakowi w siedemdziesiątą rocznicę urodzin, red. A. Koryn, P. Łossowski, Warszawa–Łowicz 2004.
Pawlikowicz L., Tajny front zimnej wojny. Uciekinierzy z polskich służb specjalnych 1956–1964, Warszawa 2004.
Radomski J.A., Misje wojskowe na Zachodzie z ramienia komunistycznych władz Polski i ich zadania 1945–1948, „Zeszyty Historyczne” (Częstochowa) 2013, t. 12.
Sikora M., Black Box. Wywiad jako instrument transferu technologii i wsparcia decyzji ekonomicznych PRL 1955–1990, Warszawa 2021.
Słoń M., Wójcik S., Tajemnice wywiadu wewnętrznego, Warszawa 2020.
Trahair R.C.S., Czarna księga szpiegów, tłum. S. Kędzierski, Warszawa 2011.
Walker J., Trzecia wojna światowa. Tajny plan wyrwania Polski z rąk Stalina, tłum. Ł. Witczak, Kraków 2014.
Wolton T., Le KGB en France, Paris 1986.
Wywiad polski w roku 1949. Sprawozdanie z działalności, wstęp i oprac. A. Paczkowski, Warszawa 2009.
Zimna wojna, red. R. Cowley, tłum. M. Urbański, Warszawa 2009.
Zychowicz P., Podwójny agent Bryn [w:] P. Zychowicz, Żydzi. Opowieści niepoprawne politycznie, Poznań 2016.
[Mądrzak, M.], André Faulle – marszałkowska buława w plecaku, https://lustratorpolski.wordpress.com/2022/03/11/andre-faulle-marszalkowska-bulawa-w-plecaku/, dostęp 12 XI 2025 r.
[Mądrzak, M.], André Olivry – terapia i motorower, https://lustratorpolski.wordpress.com/2023/01/05/andre-olivry-terapia-i-motorower/, dostęp 12 XI 2025 r.
[Mądrzak, M.], André Pelisson – do i z GRU, https://lustratorpolski.wordpress.com/2022/03/15/andre-pelisson-do-i-z-gru/, dostęp 12 XI 2025 r.
[Mądrzak, M.], Charles Dubois – finanse, https://lustratorpolski.wordpress.com/2022/06/08/charles-dubois-finanse/, dostęp 12 XI 2025 r.
[Mądrzak, M.], Charles Dubois i kosmiczne zadania, https://lustratorpolski.wordpress.com/2022/06/01/charles-dubois-i-kosmiczne-zadania/, dostęp 12 XI 2025 r.
[Mądrzak, M.], Emigracja do Ciechocinka, https://lustratorpolski.wordpress.com/2023/04/18/emigracja-do-ciechocinka/, dostęp 12 XI 2025. r.
Errata do biografii: Kazimierz Wierzyński, https://vod.tvp.pl/programy,88/errata-do-biografii-odcinki,318765/odcinek-39,S01E39,340091, dostęp 16 VII 2025 r.
[Mądrzak, M.], Eugène Thiémé – Polskę kocham więcej niż Francję, https://lustratorpolski.wordpress.com/2022/04/04/eugene-thieme-polske-kocham-wiecej-niz-francje/, dostęp 12 XI 2025 r.
[Mądrzak, M.], Frajga Garbarz – tymczasowa łączniczka, https://lustratorpolski.wordpress.com/2024/07/24/frajga-garbarz-tymczasowa-laczniczka/, dostęp 12 XI 2025 r.
[Mądrzak, M.], François Menduni – w starej siatce i w nowej siatce, https://lustratorpolski.wordpress.com/2023/01/13/francois-menduni-w-starej-siatce-i-w-nowej-siatce/, dostęp 12 XI 2025 r.
Frantisek „François” Vojtasek, l’espion qui aimait la France – 1 ére partie, https://francais.radio.cz/frantisek-francois-vojtasek-lespion-qui-aimait-la-france-1ere-partie-8624383, dostęp 17 VII 2025 r.
[Mądrzak, M.], Gabriel Faure – niedoceniony, https://lustratorpolski.wordpress.com/2022/07/11/gabriel-faure-niedoceniony/, dostęp 12 XI 2025 r.
[Mądrzak, M.], Georges Foubert – kandydat L-3, https://lustratorpolski.wordpress.com/2022/04/11/georges-foubert-kandydat-l-3/, dostęp 12 XI 2025 r.
[Mądrzak, M.], Guy Le Blevennec – donos spoza teczki pracy, https://lustratorpolski.wordpress.com/2023/02/28/guy-le-blevenec-donos-spoza-teczki-pracy/ dostęp 16 VII 2025 r.
[Mądrzak, M.], Guy Le Blevennec – milioner, https://lustratorpolski.wordpress.com/2023/02/27/guy-le-blevenec-milioner/, dostęp 12 XI 2025 r.
[Mądrzak, M.], Guy Le Blevennec – najcenniejszy, https://lustratorpolski.wordpress.com/2022/07/07/guy-le-blevenec-najcenniejszy/, dostęp 16 VII 2025 r.
[Mądrzak, M.], Guy Le Blevennec – ostatnie lata współpracy, https://lustratorpolski.wordpress.com/2023/02/23/guy-le-blevenec-ostatnie-lata-wspolpracy/, dostęp 12 XI 2025 r.
[Mądrzak, M.], Guy Le Blevennec – współpraca do 1954 r. włącznie, https://lustratorpolski.wordpress.com/2023/02/22/guy-le-blevenec-wspolpraca-do-1954-r-wlacznie/, dostęp 16 VII 2025 r.
[Mądrzak, M.], Guy Le Blevennec – zarys przebiegu współpracy, https://lustratorpolski.wordpress.com/2023/02/24/guy-le-blevenec-zarys-przebiegu-wspolpracy/, dostęp 12 XI 2025 r.
[Mądrzak, M.], Guy Le Blevennec cz. 2, https://lustratorpolski.wordpress.com/2023/02/20/guy-le-blevenec-cz-2/, dostęp 12 XI 2025 r.
[Mądrzak, M.], Henri Rolly – zatrudnienie w budownictwie, https://lustratorpolski.wordpress.com/2023/01/16/henri-rolly-zatrudnienie-w-budownictwie/, dostęp 12 XI 2025 r.
[Mądrzak, M.], Imigracja w 1967 r., https://lustratorpolski.wordpress.com/2023/04/17/imigracja-w-1967-r/, dostęp 12 XI 2025 r.
[Mądrzak, M.], Joseph Dobrusky – zapomniany artysta fotografii, https://lustratorpolski.wordpress.com/2023/01/11/joseph-dobrusky-zapomniany-artysta-fotografii/, dostęp 12 XI 2025 r.
[Mądrzak, M.], Kierunek romański – półmetek, https://lustratorpolski.wordpress.com/2022/06/30/kierunek-romanski-polmetek/, dostęp 12 XI 2025 r.
[Mądrzak, M.], Lucien Thiémé – wycofał się, https://lustratorpolski.wordpress.com/2022/04/21/lucien-thieme-wycofal-sie/, dostęp 12 XI 2025 r.
[Mądrzak, M.], Małżeństwo Felicji i Aleksandra Lewandowskich na Wólce Węglowej, https://lustratorpolski.wordpress.com/2023/03/27/malzenstwo-felicji-i-aleksandra-lewandowskich-na-wolce-weglowej/, dostęp 12 XI 2025 r.
Mileszko T., Leduc 022 – jeden z najdziwniejszych samolotów w historii lotnictwa, „Komputer. Świat”, 1 IV 2022 r., https://www.komputerswiat.pl/artykuly/redakcyjne/leduc-022-jeden-z-najdziwniejszych-samolotow-w-historii-lotnictwa/t57hr9d, dostęp 7 X 2024 r.
[Mądrzak, M.], Nowy polski obywatel, https://lustratorpolski.wordpress.com/2023/04/13/nowy-polski-obywatel/, dostęp 12 XI 2025 r.
[Mądrzak, M.], Słoneczny patrol, https://lustratorpolski.wordpress.com/2023/04/15/sloneczny-patrol/, dostęp 12 XI 2025 r.
[Mądrzak, M.], Gérard Meier – eliminacja, https://lustratorpolski.wordpress.com/2022/08/12/gerard-meier-eliminacja/, dostęp 12 XI 2025 r.
[Mądrzak, M.], Gérard Meier – polewa benzynę i inne, https://lustratorpolski.wordpress.com/2022/08/19/gerard-meier-polewa-benzyne-i-inne/, dostęp 12 XI 2025 r.
[Mądrzak, M.], Gérard Meier – późniejsze pokolenie, https://lustratorpolski.wordpress.com/2022/08/03/gerard-meier-pozniejsze-pokolenie/, dostęp 12 XI 2025 r.
[Mądrzak, M.], Gérard Meier – typowanie, https://lustratorpolski.wordpress.com/2022/08/13/gerard-meier-typowanie/, dostęp 12 XI 2025 r.
[Mądrzak, M.], Gérard Meier – zadania, wypracowania i podarunki, https://lustratorpolski.wordpress.com/2022/08/16/gerard-meier-zadania-wypracowania-i-podarunki/, dostęp 12 XI 2025 r.
[Mądrzak, M.], Gryps i prowokator DST, https://lustratorpolski.wordpress.com/2023/04/14/gryps-i-prowokator-dst/, dostęp 12 XI 2025 r.
[Mądrzak, M.], Szantaż i łapówki, czyli siatka Marcelego Kota, https://lustratorpolski.wordpress.com/2023/05/01/szantaz-i-lapowki-czyli-siatka-marcela-kota/, dostęp 12 XI 2025 r.
Witold Leder, https://katalog.bip.ipn.gov.pl/informacje/56748, dostęp 16 VII 2025 r.
License
Copyright (c) 2025 Komunizm: system-ludzie-dokumentacja
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
