The Image of the Polish Anti-Communist Underground in the Wiadomości Mazurskie, 1945–1947
Komunizm: system-ludzie-dokumentacja, No. 14 (2025), pages: 248-280
Publication date: 2025-12-31
https://doi.org/10.48261/2299.890X.14.2025.10
Abstract
The study analyzes press propaganda in Warmia and Mazury (Masuria) and the image of the anti-Communist underground as presented in Wiadomości Mazurskie between 1945 and 1947. The newspaper was the official daily of the Voivodeship Office of Information and Propaganda in Olsztyn and, after the closure of the agrarian movement’s newspaper Głos Ziemi, became virtually the only regional periodical. Among its contributors were persons associated with the wartime underground movement (1939–1945) as well as those active in the underground structures of the “Wolność i Niezawisłość” movement in Olsztyn. The image of the anti-Communist underground constructed in the newspaper was distinctly negative, with particular emphasis placed on the black legend of the National Armed Forces (Narodowe Siły Zbrojne, NSZ). The article discusses the language of press propaganda at the time and presents specific examples of manipulation and falsehoods. A considerable part of the material on the underground movement published in the periodical was based on official messages passed on from Warsaw.
References
Archiwum Akt Nowych, Ministerstwo Informacji i Propagandy w Warszawie, 5.1/686. Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Oddział w Białymstoku, Wojewódzki Urząd Spraw Wewnętrznych w Białymstoku [1944] 1983–1990, 015/293; Zrzeszenie Wolność i Niezawisłość (WiN). Okręg Białystok, 033/48.
Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Oddział w Łodzi, Wojskowy Sąd Rejonowy w Łodzi 1946–1955, 6/1491, t. 1–2.
Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej, Sąd Warszawskiego Okręgu Wojskowego w Warszawie 1945–1998, 932/1401–1410, 932/1380; Ministerstwo Spraw Wewnętrznych w Warszawie [1944] 1954–1990, 0330/23, t. 1–9, 01236/444, 2911/1.
Archiwum Państwowe w Olsztynie, Wojewódzki Urząd Informacji i Propagandy w Olsztynie, 500/2, 500/19.
Instytut Północny w Olsztynie, R-537, R-822.
„Gazeta Ludowa” 1946.
„Wiadomości Mazurskie” 1945–1947.
„Trybuna Robotnicza” 1946.
Bralczyk J., Poza prawdą i fałszem, „Teksty. Teoria literatury, krytyka, interpretacja” 1981, nr 6.
Brenda W., Konspiracja poakowska na północnym Mazowszu 1945–1947, „Zeszyty Historyczne WiN-u” 2002, nr 17.
Brenda W., Struktury DSZ i Zrzeszenia WiN na Warmii i Mazurach podległe Obszarowi Zachodniemu DSZ/WiN [w:] Obszar Zachodni Zrzeszenia WiN 1945, red. K. Krajewski, Warszawa 2019.
Brenda W., Zrzeszenie WiN na Warmii i Mazurach 1946–1947 [w:] Obszar Centralny Zrzeszenia WiN 1945–1947, red. T. Łabuszewski, Warszawa 2018.
Brenda W., Życie społeczno-polityczne mazurskiego powiatu w latach 1945–1947 na przykładzie Giżycka, „Znad Pisy” 2012/2013, nr 21–22.
Cenzura na Warmii i Mazurach w latach 1945–1956. Sprawozdania Wojewódzkiego Urzędu Informacji i Propagandy w Olsztynie (1945–1947), t. 1, red. E. Kossewska, Warszawa 2005.
Chłosta J., „Głos Ziemi” (1945–1948), „Komunikaty Mazursko-Warmińskie” 1976, nr 2.
Czyżewski A., Obraz wroga – Stanisław Sojczyński „Warszyc” w prasie, literaturze i filmie PRL, „Studia Historica Gedanensia” 2018, t. 9.
Dąbkowska R., Zarys działalności oddziału Henryka Siwonia „Ruczaja” [w:] Wąbrzeźno i powiat wąbrzeski w latach 1945–1956. Szkice z dziejów politycznych, red. R. Ławniczak, Wąbrzeźno 2021.
Dziuba A., Scena polityczna Zabrza w latach 1945–1948 [w:] Zabrze 1933–1989. Szkice z dziejów politycznych miasta, red. S. Rosenbaum, Katowice 2011.
Głowiński M., Nowomowa i ciągi dalsze. Szkice dawne i nowe, Warszawa 2009.
Gozdawa-Gołębiowski J., Obszar Warszawski Armii Krajowej. Studium wojskowe, Lublin 1992.
Handke W., Podziemie niepodległościowe i Polskie Stronnictwo Ludowe w Wielkopolsce na łamach „Woli Ludu” [w:] Zmagania ze społeczeństwem. Aparat bezpieczeństwa wobec Wielkopolan w latach 1945–1956, red. A. Łuczak, A. Pietrowicz, Poznań 2008.
Hytrek-Hryciuk J., Wróg publiczny? Działania dolnośląskiego Urzędu Bezpieczeństwa wobec „podziemia niemieckiego” na Dolnym Śląsku, „Śląski Kwartalnik Historyczny »Sobótka«” 2010, t. 65, nr 1.
Kasprzak K., Inspektorat Mazowiecki Ruchu Oporu Armii Krajowej [w:] Ruch Oporu Armii Krajowej, red. K. Krajewski, Warszawa 2021.
Kersten K., Polityczny i propagandowy obraz zbrojnego podziemia w latach 1945–1947 w świetle prasy komunistycznej [w:] Wojna domowa czy nowa okupacja? Polska po roku 1944, red. A. Ajnenkiel, Warszawa 2001.
Krajewski K., Łabuszewski T., „Łupaszka”, „Młot”, „Huzar”. Działalność 5 i 6 Brygady Wileńskiej AK (1944–1952), Warszawa 2002.
Krajewski K., Stanisław Rożek „Chmiel”, „Przebój”, „Zych” [w:] Ruch Oporu Armii Krajowej, red. K. Krajewski, Warszawa 2021.
Krajewski K., Wąsowski G., Kapitan Romuald Rajs „Bury” a Białorusini – fakty i mity, „Glaukopis” 2016, nr 33.
Krawczuk A., Pierwsza próba indoktrynacji. Działalność Ministerstwa Informacji i Propagandy w latach 1944–1947, Warszawa 1994.
Krzyżanowski S., Komunistyczne represje wobec ks. Paula Sauera (1892–1946) w świetle dokumentów Instytutu Pamięci Narodowej we Wrocławiu, „Studia Zachodnie” (Zielona Góra) 2012, t. 14.
Ks. Paul Sauer 1892–1946. Materiały konferencji odbytej 14 maja 2004 r. w Bolesławcu, poświęconej pamięci ostatniego proboszcza niemieckiej parafii katolickiej w Bolesławcu, red. G. Strauchold, Bolesławiec 2004.
Kułak J., Rozstrzelany oddział. 3. Wileńska Brygada NZW kapitana Rajsa. Białostocczyzna 1945–1946, Warszawa 2015.
Lepa A., Świat manipulacji, Częstochowa 1995. Lepa A., Świat propagandy, Częstochowa 1994.
Ławniczak R., Rok 1945. Początki komunistycznej propagandy w Bydgoszczy, „Tabularium Historiae” 2022, t. 11.
Łukaszewicz B., Polskie Stronnictwo Ludowe na Warmii i Mazurach, Olsztyn 1990.
Łukaszewicz B., Prasa informacyjno-polityczna Warmii i Mazur 1945–1975. Szkice do monografii, Warszawa 1982.
Mazur M., Propaganda komunistyczna wobec Armii Krajowej w latach 1943–1955, „Dzieje Najnowsze” 2015, nr 1.
Michalik M., Wizerunek Zrzeszenia „Wolność i Niezawisłość” w wybranych tytułach prasy centralnej z lat 1945–1947, cz. 1–2, „Zeszyty Historyczne WiN-u” 1999, nr 12–13.
Moroz A., Konflikt pamięci na pograniczu polsko-białoruskim na przykładzie działalności Romualda Rajsa ps. „Bury”, „Studia z Geografii Politycznej i Historycznej” 2016, t. 5.
Namysło A., Utracone nadzieje. Ludność żydowska w województwie śląskim/katowickim w latach 1945–1970, Katowice 2012.
Ostapiuk M., Komendant „Bury”. Biografia Romualda Rajsa „Burego” 1913–1949, Białystok–Olsztyn–Warszawa 2019.
Semczyszyn M., Pacyfikacja pięciu wsi. O ciemnych kartach biografii kapitana Romualda Rajsa „Burego”, „Kwartalnik Historyczny” 2020, nr 2.
Toborek T., Stanisław Sojczyński i Konspiracyjne Wojsko Polskie, Łódź 2007.
Wierzbicki P., Struktura kłamstwa, Warszawa 2010.
Zajączkowski M., Wierzchowiny 1945. Fakty i mity, współczesne dyskursy historyczne i spory interpretacyjne o sprawstwo zbrodni i Narodowe Siły Zbrojne, Warszawa 2023.
Wróbel J., Sowiecki terror na ziemi łódzkiej, https://archiwum.ipn.gov.pl/pl/armia-czerwona-na-ziemi/97236,Janusz-Wrobel-Sowiecki-terror-na-Ziemi-Lodzkiej.pdf, dostęp 27 IX 2025 r.
License
Copyright (c) 2025 Komunizm: system-ludzie-dokumentacja

This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
Język Polski
English
Русский
Italiano
Français (France)
Deutsch
Українська
Čeština
PDF (Język Polski)
