Język Polski
English
Русский
Italiano
Français (France)
Deutsch
Українська
Čeština
Kubańczycy w Angoli na tle kubańskiej obecności w Afryce. Od Ernesta „Che” Guevary do Arnalda Ochoi Sancheza
Krzysztof Kubiak
https://orcid.org/0000-0002-9623-923X
Uniwersytet Jana Kochanowskiego w Kielcach
BiogramKRZYSZTOF KUBIAK – absolwent Akademii Marynarki Wojennej (1989) oraz Uniwersytetu Gdańskiego (1992), profesor doktor habilitowany (komandor porucznik rezerwy), przez niemal dwie dekady związany z wyższym szkolnictwem wojskowym (Akademia Marynarki Wojennej w Gdyni, Akademia Obrony Narodowej w Warszawie). Obecnie jest kierownikiem Zakładu Bezpieczeństwa Międzynarodowego na Uniwersytecie Jana Kochanowskiego w Kielcach. Zajmuje się problematyką przemocy militarnej w stosunkach międzynarodowych, ze szczególnym uwzględnieniem okresu po II wojnie światowej, przemianami w obrębie sztuki wojennej, architekturą bezpieczeństwa obszarów polarnych, a także szeroko rozumianą nautyką.
Komunizm: System - Ludzie - Dokumentacja, Nr 14 (2025), strony: 192-222
Data publikacji: 2025-12-31
https://doi.org/10.48261/2299.890X.14.2025.08
PDF
Abstrakt
W artykule omówiono kubańskie zaangażowanie militarne w Afryce w latach 1965–2002. Autor prezentuje dotychczasowe ustalenia poczynione przez badaczy i opisane w literaturze światowej, uwzględniając kluczowy fakt, iż archiwalia kubańskie są nadal niedostępne, a dostęp do materiałów sowieckich nawet w okresie jelcynowskiej odwilży pozostawał selektywny i ograniczony. Omawia ideologiczne oraz polityczne źródła decyzji o skierowaniu wojsk najpierw do Algierii, a następnie do innych państw afrykańskich. Największą skalę przyjęła interwencja w Angoli, która rozpoczęła się w roku 1975, a zakończyła w 2022. W artykule przybliżono międzynarodowy kontekst wydarzeń, zwłaszcza zaś relacje w trójkącie Angola – Kuba – Związek Sowiecki, ich uwarunkowania wewnętrzne, a także ogólną chronologię kubańskich wojen afrykańskich. Autor stawia tezę, że opisywane wydarzenia stanowią kliniczny wręcz przypadek „ideologicznego szaleństwa” charakterystycznego dla kręgów kierowniczych wielu komunistycznych dyktatur, a w przypadku Kuby jego wymiar był dodatkowo spotęgowany przez wyjątkowe uwarunkowania historyczne, w tym szczególny sposób sprawowania przywództwa – tzw. caudillismo, oraz cechy osobowościowe lidera.
Słowa kluczowe
Kuba • Angola • wojna • rewolucja • interwencja Cuba • Angola • war • revolution • intervention
Bibliografia
„Journaal Vir Eietydes Geskiednis / Journal for Contemporary History” 2009, nr 1 (34): Grensoorlog 1966–1989 / Border War 1966–1989.
Afrika w wospominanijach wietieranow dipłomaticzeskoj służby [Африка в воспоминаниях ветеранов дипломатической службы], t. 5, Moskwa [Москва] 2019.
Anderson J.L., Che Guevara, tłum. G. Waluga, Warszawa 2008.
Bailey Miller H., Nasatir A.P., Dzieje Ameryki Łacińskiej, tłum. K. Szerer, Warszawa 1965.
Benedict R., The Chrysanthemum and the Sword. Patterns of Japanese Culture, Boston 1946.
Biełusz W.F. [Белуш В.Ф.], 30 let w odnom stroju so wriemieniem. (Wospominanija i razmyszlenija) [30 лет в одном строю со временем. (Воспоминания и размышления)], red. W.G. Szubin [В.Г. Шубин, Moskwa [Москва] 2014.
Cooper T., Weinert P., Hinz F., Lepko M., African MiGs. MiGs and Sukhois in Service in Sub-Saharan Africa, Houston 2010.
Cooper T., Wings over Ogaden. The Ethiopian-Somali War 1978–79, Warwick 2015. Czerniecow J.P. [Чернецов Е.П.], Samyje pamiatnyje dni [Самые памятные дни], Moskwa [Москва] 2012.
Druga Deklaracja Hawańska, „Zbiór Dokumentów” (PISM) 1962, nr 8. Gawrycki M.F., Kuba i rewolucja w Ameryce Łacińskiej, Toruń 2004.
Gawrycki M.F., Kurowska J., Internacjonalistyczne misje Hawany [w:] Kuba i Afryka. Sojusz dla rewolucji, red. M.F. Gawrycki, W. Lizak, Warszawa 2006.
Gawrycki M.F., Latynoamerykańskie koncepcje stosunków międzynarodowych, t. 6: Wybrane kraje Ameryki Łacińskiej i Karaibów, Warszawa 2015.
Gawrycki M.F., Lizak W., Przesłanki i uwarunkowania stosunków Kuby z państwa-mi Afryki [w:] Kuba i Afryka. Sojusz dla rewolucji, red. M.F. Gawrycki, W. Lizak, Warszawa 2006.
George E., The Cuban Intervention in Angola, 1965–1991. From Che Guevara to Cuito Cuanavale, London – New York 2005.
Gleijeses P., Conflicting Missions. Havana, Washington and Africa, 1959–1976, Chapel Hill 2002.
Gleijeses P., Cuba’s First Venture in Africa. Algeria, 1961–1965, „Journal of Latin American Studies” 1996, t. 28, nr 1.
Gleijeses P., Moscow’s Proxy? Cuba and Africa 1975–1989, „Journal of Cold War Studies” 2006, nr 2 (8).
Gleijeses P., Vision of Freedom. Havana, Washington, Pretoria and the Struggle for Southern Africa 1971–1991, Chapel Chill 2013.
Harmse K., Dunstan S., South African Armour of the Border War 1975–89, Oxford 2017.
Heitman H.R., South African War Machine, Winnipeg 1985.
Ingrams W.H., Zanzibar. Its History and Its People, Abingdon 1967.
Jackson S.F., China’s Third World Foreign Policy. The Case of Angola and Mozambique, 1961–93, „The China Quarterly” 1995, t. 142.
Kalley J.A., Schoeman E., Andor L.E., Southern African Political History. A Chronology of Key Political Events from Independence to Mid-1997, Greenwood 1999.
Kapuściński R., Jeszcze dzień życia, Warszawa 1976.
Kołomnin S. [Коломнин C.], My swoj dołg wypołnili! Angoła: 1975–1992 [Мы свой долг выполнили! Ангола: 1975–1992], Moskwa [Москва] 2018.
Konowałow I.P. [Коновалов И.П.], Wojny Afrikanskogo Roga [Войны Африканского Рога], Puszkino [Пушкино] 2014.
Kowtun N.G. [Ковтун Н.Г.], Angoła w sierdce mojom. Putiewyje zamietki-wospominanija wojennogo sowietnika [Ангола в сердце моем. Путевые заметки-воспоминания военного советника], Moskwa [Москва] 2010.
Kubiak K., Wojna graniczna w Angoli 1975–1989, Zabrze 2020.
Kubiak K., Zamorskie wojny Portugalczyków, t. 1–2, Warszawa 2021–2022.
Kuper L., Theories of Revolution and Race Relations, „Comparative Studies in Society and History” 1971, nr 13 (1).
Lofchie M.F., Was Okello’s Revolution a Conspiracy?, „Transition. A Journal of the Arts, Culture and Society” 1967, nr 33.
Mannall D., Battle on the Lomba 1987. The Day a South African Armoured Battalion Shattered Angola’s Last Mechanised Offensive. A Crew Commander’s Account, Solihull 2015.
Márquez G.G., Operation Carlotta, „TRIcontinental Magazine” 1977, nr 1 (9). Muehlenbeck P., Czechoslovakia in Africa, 1945–1968, New York 2016.
Murachowskij W.I. [Мураховский В.И.], Wojna mieżdu Efiopijej i Somali (1977–1978) [Война между Эфиопией и Сомали (1977–1978)], Puszkino [Пушкино] 2016. Polack P., The Last Hot Battle of the Cold War. South Africa vs. Cuba in the Angolan Civil War, Philadelphia–Oxford 2013
Purkitt H.E., Burgess S.F., South Africa’s Weapons of Mass Destruction, Bloomington–Indianapolis 1984.
Rookes P., For God and the CIA. Cuban Exile Forces in the Congo and Beyond, 1959–1967, Warwick 2020.
Samson A., A History of the Soviet-Cuban Alliance (1960–1991), „Politeja” 2008, nr 2/2 (10/2).
Sbornik. Zabytaja grażdanskaja wojna w Angole. Wospominanija oczewidcew [Сборник. Забытая гражданская война в Анголе. Воспоминания очевидцев], red. W.G. Szubin, A.W. Kuzniecowa-Timonowa, I.A. Żdarkin [Г.В. Шубин, А.В. Кузнецова-Тимонова, И.А. Ждаркин], Moskwa [Москва] 2015.
Scholtz L., Ratels on the Lomba. The Story of Charlie Squadron, Solihull 2017.
Scholtz L., The Battle of Cuito Cuanavale. Cold War Angolan Finale, 1987–1988, Solihull 2016.
Shubin V., ANC. A View from Moscow, Cape Town 1999.
Shubin V., The Hot ‘Cold War’. The USSR in Southern Africa, Scottsville 2008.
Shubin V., Tokaryew A., War in Angola. A Soviet Dimension, „Review of African Political Economy” 2001, t. 28, nr 90.
Steenkamp W., Borderstrike! South Africa into Angola 1975–1980, Durban 2006. Stiff P., The Silent War. South African Recce Operations 1969–1994, Alberton 1999. Szubin W.G. [Шубин В.Г.], Ot Kaira do Cape Towna. Afrika głazami russkogo czełowieka [От Каира до Кейптауна. Африка глазами русского человека], Moskwa [Москва] 2022 [edycja angielska: V.G. Shubin, From Cairo to Cape Town. Africa Through the Eyes of a Russian Person, Moscow, 2022).
Taubman W.C., Khrushchev. The Man and His Era, New York 2004.
Telepneva N., Cold War Liberation. The Soviet Union and the Collapse of the Portuguese Empire in Africa, 1961–1975, Chapel Hill 2021.
Valenta J., Soviet-Cuban Intervention in the Horn of Africa. Impact and Lessons, „Journal of International Affairs” 1980/1981, t. 34, nr 2: Soviet-American Competition in the Third World.
Vries R. de, Burger C., Steenkamp W., Mobile Warfare for Africa. On the Successful Conduct of Wars in Africa and Beyond – Lessons Learned from the South African Border War, Solihull 2017.
Wospominanija nieposriedstwiennych uczastnikow i oczewidcew wojny w Angole 1975–2002 gg. Ustnaja istorija zabytych wojn [Воспоминания непосредственных участников и очевидцев войны в Анголе 1975–2002 гг. Устная история забытых войн], red. W.G. Szubin, A.A. Tokariew [В.Г. Шубин, А.А. Токарев], Moskwa [Москва] 2008.
Wospominanija uczastnikow okazanija pomoszczi Narodnoj Riespublikie Angoła (1975–1976 gody) [Воспоминания участников оказания помощи Народной Республике Ангола (1975–1976 годы)], oprac. i red. A.A. Tokariew [А.А. Токарев], Moskwa [Москва] 2019.
Zídek P., Sieber K., Československo a subsaharská Afrika v letech 1947–1989, Prague 2007. Zubok V., A Failed Empire. The Soviet Union in the Cold War from Stalin to Gorbachev, Chapel Hill 2007.
Agreement among the People’s Republic of Angola, the Republic of Cuba, and the Republic of South Africa (Tripartite Agreement), https://peacemaker.un.org/node/9609 , dostęp 2 XI 2024 r.
Algeria and suspicions about child recruitment, https://www.atalayar.com/en/articulo/politics/algeria-and-suspicions-about-child-recruitment/20230925120802191370.html, dostęp 30 XII 2014 r.
Ben Bella A., Ainsi Etait Le Che, https://cubacoop.org/Ahmed-BEN-BELLA-AINSI-ETAIT-LE-CHE?lang=fr, dostęp 10 X 2024 r.
Blot O., The unexpected and little-known figures of Cuba-Africa relations, https://lemag.ird.fr/en/unexpected-and-little-known-figures-cuba-africa-relations, dostęp 7 X 2024 r.
Canada. Fate of Sahrawi Children Kidnapped from Tindouf to Cuban Camps Highlighted, https://www.mapnews.ma/en/actualites/politics/canada-fate-sahrawi-children-kidnapped-tindouf-cuban-camps-highlighted, dostęp 30 X 2024 r.
Castañeda J.G., La Vida en Rojo. Una biografia del Che Guevara, Mardrid 1997, https://ia801409.us.archive.org/21/items/guevara_202203/Castañeda%2C%20La%20Vida%20en%20Rojo.pdf, dostęp 7 IX 2024 r.
Cuba y los becarios de la Isla de la Juventud: ¿emancipación o explotación de meno-res?, https://observacuba.org/cuba-y-los-becarios-de-la-isla-de-la-juventud-emancipacion-o-explotacion-de-menores/, dostęp 16 IX 2024 r.
Enfants sahraouis déportés à Cuba. Non à l’oubli, https://maglor.fr/maroc/enfants-sahraouis-deportes-cuba-non-loubli, dostęp 11 IX 2024 r.
Hershberg J.G., New Russian Evidence on Soviet-Cuban Relations, 1960–61. When Nikita Met Fidel, the Bay of Pigs, and Assassination Plotting, Cold War International History Project, Working Paper 90, February 2019, https://www.wilsoncenter.org/publication/new-russian-evidence-soviet-cuban-relations-1960-61-when-nikita-met-fidel-the-bay-pigs, dostęp 28 X 2024 r.
Intelligence Memorandum. Cuban Subversive Activities in Africa, 28 July 1966, https://www.cia.gov/readingroom/docs/CIA-RDP79T00826A001000010067-1.pdf , dostęp 27 VII 2025 r.
Kimble N., The Ogaden War. The Lasting Impact of the Cold War Conflict, https://realistreview.org/2023/06/01/the-ogaden-war-the-lasting-impact-of-the-cold-war-battle-in-east-africa/, dostęp 22 IX 2024 r.
Maruf H., Fidel Castro Left Mark on Somalia, Horn of Africa, https://www.voanews.com/a/fidel-castro-left-mark-on-somalia-horn-africa/3612803.html, dostęp 7 IX 2024 r.
Operação Ametista Real, a resposta, https://antoniogoncalves20.wixsite.com/veteranos-ultramar/single-post/2017/01/03/comandos-opera%C3%A7%C3%A3o-ametista-real-guin%C3%A9-1973, dostęp 25 VI 2025 r.
Transcript of Meeting between East German leader Erich Honecker and Cuban leader Fidel Castro, East Berlin, 3 April 1977 (excerpts), https://africacommons.net/artifacts/2682990/transcript-of-meeting-between-east-german-leader-erich-honecker-and-cuban-leader-fidel-castro-east-berlin-excerpts/, dostęp 8 X 2024 r.
Licencja
Prawa autorskie (c) 2025 Komunizm: System - Ludzie - Dokumentacja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
