Pokaż  Tom 45 Nr 1 (2025)

Tom 45 Nr 1 (2025)

ISSN:
1427-7476

eISSN:
2957-1723
Dział: Studia

Represje wobec Polaków i obywateli polskich w ZSRR w latach 1939 –1941. Stan wiedzy i perspektywy badawcze

Pamięć i Sprawiedliwość, Tom 45 Nr 1 (2025), strony: 251-291

Data publikacji: 2025-10-15

https://doi.org/10.48261/PIS254510

Abstrakt

Do lat osiemdziesiątych XX w. problematyka represji stosowanych przez władze sowieckie wobec Polaków i obywateli polskich w okresie międzywojennym, podczas II wojny światowej oraz po jej zakończeniu pozostawała, ze względów politycznych, poza zainteresowaniem historyków polskich w kraju. Względnie skromny był również dorobek badaczy z diaspory. Wynikało to nie tylko z instytucjonalnej słabości polskiej nauki na emigracji, lecz także z utrudnionego dostępu do zbiorów archiwalnych, w tym do bogatego materiału zebranego w latach 1941–1945, przechowywanego w Instytucie Hoovera w Stanford. Przełom nastąpił w latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych XX w., po przemianach demokratycznych w Polsce i innych krajach bloku wschodniego. Zniesienie ograniczeń cenzuralnych i możliwość skorzystania ze znacznej części utajnionej i niedostępnej wcześniej dokumentacji sowieckiego aparatu bezpieczeństwa, a także szerokie sięgnięcie po źródła autobiograficzne – wspomnienia i relacje – pozwoliło na podjęcie badań nad zagadnieniami do tej pory nieeksplorowanymi oraz na pojawienie się nowych tematów badawczych. Najcenniejsze opracowania powstały dzięki wysiłkom historyków polskich oraz badaczy rosyjskich należących do kręgu Stowarzyszenia „Memoriał”. Problematyka represji sowieckich budziła i budzi znaczne zainteresowanie także wśród naukowców z Litwy, Ukrainy i Białorusi. Osiągnięcia innych historiografii na tym polu są mniej znaczące lub co najwyżej wtórne. Mimo poważnego dorobku naukowego i znacznej liczby publikacji źródłowych, dostrzec można zagadnienia nie tylko mniej eksplorowane, ale wręcz wciąż pozostające poza obszarem badań historyków. Nowe perspektywy poznawcze wynikają zarówno z – na razie teoretycznej – możliwości wprowadzenia do obiegu naukowego wielu jeszcze niewykorzystanych źródeł, lecz także użycia nowych narzędzi analitycznych, podejścia interdyscyplinarnego oraz spojrzenia makro- i mikrohistorycznego. Warunkiem sine qua non w większości przypadków jest jednak udostępnienie archiwaliów przechowywanych Rosji i na Białorusi, pozostających nadal poza zasięgiem naukowców.


Adamuszko W.I., Iwanowa N.W., Litości… Represje w obwodzie wilejskim w dokumentach 1939–1941, Warszawa 1996.

Agresja sowiecka na Polskę w świetle dokumentów 17 września1939, t. 1: Geneza i skutki agresji, red. E. Kozłowski, Warszawa 1994.

Agresja sowiecka na Polskę w świetle dokumentów 17 września 1939, t. 2: Działania wojsk Frontu Ukraińskiego, red. S. Jaczyński, Warszawa 1996.

Agresja sowiecka na Polskę w świetle dokumentów 17 września 1939, t. 3: Działania wojsk Frontu Białoruskiego, red. C. Grzelak, Warszawa 1995.

Amtliches Material zum Massenmord von Katyn. Im Auftrag des Auswärtigen Amtes auf Grund urkundlichen Beweismaterial, Berlin 1943.

Archiwum Ringelbluma, t. 3: Relacje z Kresów, oprac. A. Żbikowski, Warszawa 2000.

Armia Krajowa w dokumentach 1939–1945, t. 1: Wrzesień 1939 – czerwiec 1941, wyd. J. Żmigrodzki, Londyn 1970.

Armia Krajowa w dokumentach 1939–1945, t. 2: Czerwiec 1941 – kwiecień 1943, wyd. J. Tokarski, Londyn 1973.

Armia Krajowa w dokumentach 1939–1945, t. 6: Uzupełnienia, Londyn 1989.

Deportacje obywateli polskich z Zachodniej Ukrainy i Zachodniej Białorusi w 1940 roku, oprac. W. Christoforow, W. Majewski, J. Tucholski, Warszawa–Moskwa 2003.

Deportacje Polaków i obywateli polskich do Kazachstanu w latach 1936–1941. Dokumenty ze zbiorów Archiwum Prezydenta Republiki Kazachstanu, oprac. D. Panto, Gdańsk 2019.

Documents on Polish-Soviet Relations 1939–1945, t. 1: 1939–1943, London 1963; t. 2: 1944–1945, London 1967.

Gdy nieme groby przemawiają… Archiwum dr. Jana Zygmunta Robla, cz. 1–4, red. D. Jastrzębska-Golonka, E. Kowalska, Warszawa 2023.

Gdy nieme groby przemawiają… Spuścizna katyńska, red, D. Jastrzębska-Golonka, E. Kowalska,Warszawa 2023.

House Report No 2505. The Katyn Forrest Massacre. Final Report, Washington 1952.

Jasiewicz K., Rzeczywistość sowiecka 1939–1941 w świadectwach polskich Żydów, Warszawa 2009.

Katyń. Dokumenty ludobójstwa, oprac. W. Materski, Warszawa 1992.

Katyń. Dokumenty zbrodni, t.1: Jeńcy nie wypowiedzianej wojny sierpień 1939 – marzec 1940, red. W. Materski, Warszawa 1995.

Katyń. Dokumenty zbrodni, t. 2: Zagłada, marzec – czerwiec 1940, red. W. Materski, Warszawa 1998.

Katyń. Dokumenty zbrodni, t. 3: Losy ocalałych, lipiec 1940 – marzec 1943, red. W. Materski et al., Warszawa 2001.

Katyń. Dokumenty zbrodni, t. 4: Echa Katynia, kwiecień 1943 – marzec 2005, red. W. Materski et al., Warszawa 2006.

Katyn. Dispatches of sir Owen O’Malley to the British Governement, London 1972.

Kot S., Listy z Rosji do gen. Sikorskiego, Londyn 1955.

Kot. S., Rozmowy z Kremlem, Londyn 1959.

Lietuvos gyventojų trėmimai 1941, 1945–1952 M. Dokumentu rinkinys, red. G. Rudis, Vilnius 1994.

Lietuvių archyvas. Bolševizmo metai, t. 1–3, Kaunas 1942; t. 4, Vilnius 1943.

Mord w Lesie Katyńskim. Przesłuchania przed amerykańską Komisją Maddena w latach 1951–1952, wstęp, wybór i oprac. W. Wasilewski, t. 1–3, Warszawa 2017–2020.

L’Occupation allemande et soviétique de la Pologne. Note adressée le 3 Mai aux Puissances alliées et neutres, Londres 1941.

Polacy na Ukrainie. Zbiór dokumentów, cz. 2: Lata 1939–1945, red. S. Stępień, t. 1–4, Przemyśl 2015–2023.

Polish-Soviet Relations 1918–1943. Official Documents, Washington 1943.

Polska i Ukraina w latach trzydziestych i czterdziestych XX wieku. Nieznane dokumenty z archiwów służb specjalnych, t. 3: Polskie podziemie 1939–1941, t. 1–2, red. J. Szapował, J. Tucholski, Warszawa–Kijów 2004.

Polska i Ukraina w latach trzydziestych i czterdziestych XX wieku. Nieznane dokumenty z archiwów służb specjalnych, t. 10: Rozkaz nr 001353. Operacja proskrypcyjna NKWD 1939–1941, red. J. Antoniuk et al., Warszawa–Kijów 2020.

Polska i Ukraina w latach trzydziestych i czterdziestych XX wieku. Nieznane dokumenty z archiwów służb specjalnych, t. 11: Operacje deportacyjne NKWD 1939–1941, red. J. Antoniuk et al., Warszawa–Kijów 2024.

Polskie podziemie na terenach Zachodniej Ukrainy i Zachodniej Białorusi w latach 1939–1941, t. 1–2, oprac. Z. Gajowniczek, Warszawa–Moskwa 2001.

Raporty Komisji Specjalnej Kongresu Stanów Zjednoczonych do Zbadania Sprawy Mordu w Katyniu, cz. 1–2, Warszawa 1980.

Stalin and the Poles. An indictment of the Soviet Leaders, red. B. Kuśnierz, London 1949.

Widziałem anioła śmierci… Losy deportowanych Żydów polskich w ZSRR w latach II wojny światowej, świadectwa zebrane przez Ministerstwo Informacji i Dokumentacji Rządu Polskiego na uchodźstwie w latach 1942–1943, oprac. M. Siekierski, F. Tych, Warszawa 2006.

Wołyń za „pierwszych Sowietów”. Losy ludności polskiej i polskiego dziedzictwa kulturowego.

Zbiór dokumentów. Lata 1939–1941, t. 1–4, red. S. Stępień, Przemyśl 2019–2024.

Z dziejów Polaków w Kazachstanie 1936–1956. Zbiór dokumentów z Archiwum Prezydenta Republiki Kazachstanu, red. B.Ż Abyłhożyn et al., tłum. Z. Landowski, Warszawa 2006.

Za pierwszych Sowietów. Polsko-białoruskie pogranicze 1939–1941 w relacjach mówionych mieszkańców Białorusi, red A. Smalianczuk, Warszawa 2021.

„Zachodnia Białoruś” 17 IX 1939 – 22 VI 1941, t. 2: Deportacje Polaków z północno-wschodnich ziem II Rzeczypospolitej 1940–1941, red. B. Gronek, Z. Jakubowski, Warszawa 2001.

Zbrodnia katyńska w świetle dokumentów, Londyn 1948.

Zesłańcy polscy w ZSRR, Tokio 1941.

Депортації. Західні землі України кінця 30-х – початку 50-х рр. Документи, матеріали, спогади: у 3-х томах, ред. Я. Сливка та ін., Львів 1998–2002.

История сталинского ГУЛАГа. Конец 1920-х – первая половина 1950-х годов. Собрание документов в семи томах, т. 1–7, Москва 2004–2005.

Ліквідація УГКЦ (1939–1946). Документи радянських органів державної безпеки, ред. В. Сергійчук, т. 1, Київ 2006.

Лубянка. Сталин и НКВД–НКГБ–ГУКР «Смерш» 1939 – март 1946, сост. В.Н. Капустин, В.П. Наумов, Н.С. Плотникова, Москва 2006.

Митрополит Андрей Шептицький у документах радянських органів державної безпеки (1939–1944), ред. С. Богунов, В. Сергійчук та ін., Київ 2005.

НКВД в Западной Белоруссии. Сентябрь – декабрь 1939 г. Документы и материалы, Минск–Москва 2019.

Органы государственной безопасности в Великой Отечественной войне. Сборник документов, т. 1: Накануне, кн. 1: :ноябрь 1938 г. – декабрь 1940 г.; кн. 2: 1 января –21 июня 1941 г., ред. В.П. Ямпольский и др., Москва 1995.

Радянські органи державної безпеки у 1939 – червні 1941 р.: документи ГДА СБ України, ред. В. Даниленко, С. Кокін, Київ 2009.

Роман Шухевич у документах радянських органів державної безпеки (1940–1950), ред. В. Сергійчук, т. 1, Київ 2007.

Anders W., Bez ostatniego rozdziału, Londyn 1949.

Czapski J., Wspomnienia starobielskie, b.m.w. 1944.

Czapski J., Na nieludzkiej ziemi, Paryż 1949.

Herling-Grudziński G., Inny świat. Zapiski sowieckie, Londyn 1953.

Hort W. (H. Ordonówna), Tułacze dzieci, Bejrut 1948.

Klotz A., Zapiski konspiratora 1939–1945, oprac. G. Mazur, Kraków 2001.

Krakowiecki A., Książka o Kołymie, Londyn 1950.

Naglerowa H., Ludzie sponiewierani, Rzym 1945.

Obertyńska B., W domu niewoli, Rzym 1946.

Swianiewicz S., W cieniu Katynia, Paryż 1976.

Sztuka przetrwania. Deportacja z powiatu bielskiego 1940–1941. Relacje zesłańców, red. i wstęp W. Konończuk, Warszawa 2019.

„W czterdziestym nas matko na Sybir zesłali…”. Polska a Rosja 1939–1942, wybór i oprac. J.T. Gross, I. Grudzińska-Gross, Londyn 1983.

Wańkowicz M., Dzieje rodziny Korzeniewskich, New York 1944.

Wasilewska I., Za winy niepopełnione, Rzym 1945.

Abarinow W., The murderers of Katyn, New York 1993.

Adler E., Survival on the Margins. Polish Jewish Refugees in the Wartime Soviet Union, Cambridge–London 2020.

Allen P., Katyń: Stalin’s massacre and the seeds of Polish Resurrection, Annapolis 1996.

Allen P., Katyn: The Untold Story of Stalin’s Polish Massacre, New York 1991.

Allen P., Katyń: Stalin’s Massacre and the Triumph of Truth, DeKalb 2010.

Anušauskas A., Lietuvių tautos sovietinis naikinimas 1940–1958 metais, Vilnius 1995.

B.P., Polska Wschodnia 1939–1941, Rzym 1945.

Białe plamy – czarne plamy. Sprawy trudne w relacjach polsko-rosyjskich (1918–2008), red. A.D. Rotfeld, A.W. Torkunow, Warszawa 2010.

Blum I., Żołnierze Armii Polskiej w ZSRR (stan osobowy, skład socjalny, czynniki integrujące), Warszawa 1967.

Boćkowski D., Czas nadziei. Obywatele Rzeczypospolitej Polskiej w ZSRR i opieka nad nimi placówek polskich w latach 1940–1943, Warszawa 1999.

Bubnys A., Pasipriešinimo judėjimai Lietuvoje Antrojo pasaulinio Karo metais lenkų pogrindis 1939–1945 m., Vilnius 2015.

Bugaj T., Dzieci polskie w ZSRR i ich repatriacja 1939–1952, Jelenia Góra 1982.

Chackiewicz A.F., Aresztowania i deportacje ludności zachodnich obszarów Białorusi (1939–1941) [w:] Polska – Białoruś 1918–1945, red. W. Balcerak, Warszawa 1994.

Charków. Księga Cmentarna Polskiego Cmentarza Wojskowego, red. J. Tucholski, W.K. Roman, Warszawa 2003.

Cienciala A., Lebedeva N., Materski W., Katyn: A Crime without Punishment. Annals of Communism Series, Yale 2008.

Ciesielski S., Polacy w Kazachstanie 1940–1946. Zesłańcy lat wojny, Wrocław 1996.

Ciesielski S., Wróg jest wszędzie. Stalinowska polityka represyjna w latach 1928–1941, Toruń 2013.

Ciesielski S., Hryciuk G., Srebrakowski A., Masowe deportacje ludności w Związku Radzieckim, Toruń 2003.

Ciesielski S., Hryciuk G., Srebrakowski A., Masowe deportacje radzieckie w okresie II wojny światowej, Wrocław 1993.

Ciesielski S., Materski W., Paczkowski A., Represje sowieckie wobec Polaków i obywateli polskich, Warszawa 2002.

Cygan W.K., Kresy w ogniu. Wojna polsko-sowiecka 1939, Warszawa 1990.

Cygan W.K., Zbrodnie sowieckie na jeńcach wojennych we wrześniu–październiku 1939 r., „Wojskowy Przegląd Historyczny”1992, nr 3.

Czop E., Obwód lwowski pod okupacją ZSRR w latach 1939–1941, Rzeszów 2004.

Danilewicz-Zielińska M., Szkice o literaturze emigracyjnej, Paryż 1978.

Deportacje i przemieszczenia ludności polskiej w głąb ZSRR 1939–1945. Przegląd piśmiennictwa, red. T. Walichnowski, Warszawa 1989.

Erinnerungsorte für die Opfer von Katyn, wyd. A. Kaminsky, Leipzig 2013.

Fałdowska M., Obóz polskich jeńców wojennych w Kozielsku (wrzesień 1939 – maj 1940), Siedlce 2013.

Fałdowski M., Zagłada polskich policjantów więzionych w obozie specjalnym NKWD w Ostaszkowie (wrzesień 1939 – maj 1940), Szczytno 2016.

FitzGibbon L., Katyn – A Crime without Parallel, London 1971.

FitzGibbon L., Katyn – Triumph of Evil, Dun Laoghaire 1975.

FitzGibbon L., The Katyn Cover Up, London 1972.

FitzGibbon L., The Katyn Massacre, London 1977.

FitzGibbon L., The Katyn Memorial, London 1977.

Fitz Gibbon L., Unpitied and Unknown. Katyn – Bologoye – Dergachi, London 1975.

Gałek B., Starobielsk. Obóz jeniecki NKWD wrzesień 1939 – maj 1940, Warszawa 2014.

Głowacki A., Deportowani w latach 1940–1941 [w:] Polska 1939–1945. Straty osobowe i ofiary represji pod dwiema okupacjami, red. W. Materski, T. Szarota, Warszawa 2009.

Głowacki A., Jeńcy polscy w rówieńskim i lwowskim obozie pracy NKWD (wrzesień 1939 – kwiecień 1941 r.), „Pamięć i Sprawiedliwość”, Biuletyn GKBZpNP – IPN, t. 38, 1995.

Głowacki A., Organizacja i funkcjonowanie więziennictwa NKWD na Kresach Wschodnich II Rzeczypospolitej w latach 1939–1941 [w:] Zbrodnicza ewakuacja więzień i aresztów

NKWD na Kresach Wschodnich II Rzeczypospolitej w czerwcu–lipcu 1941 roku. Materiały z sesji naukowej w 55. rocznicę ewakuacji więźniów NKWD w głąb ZSRR, Łódź, 10 czerwca 1996 r., red. J. Mikoda, Warszawa 1997.

Głowacki A., Sowieci wobec Polaków na ziemiach wschodnich II Rzeczypospolitej 1939–1941,Łódź 1997.

Głowacki A., Z badań nad dziejami jenieckiego obozu pracy NKWD w Równem (1939–1941), „Przegląd Historyczny” 1993, nr 3.

Gnatowski M., Niepokorna Białostocczyzna. Opór społeczny i polskie podziemie niepodległościowe w regionie białostockim w latach 1939–1941 w radzieckich źródłach, Białystok 2001.

Gnatowski M., Nowe radzieckie dokumenty o postawach ludności i polskim podziemiu niepodległościowym w regionie łomżyńskim w 1941 r., „Studia Łomżyńskie” 2006, t. 16.

Gnatowski M., Problemy SZP-ZWZ w regionie białostockim w latach 1939–1941 w świetle dokumentów NKWD (NKGB), „Studia Podlaskie” 1998, t. VIII.

Gorelik J., Kuropaty – polski ślad, Warszawa 1996.

The Great West Ukrainian Prison Massacre of 1941. A Sourcebook, ed. K. Kiebuzinski, A. Motyl, Amsterdam 2017.

Gross J.T., Revolution from Abroad. The Soviet Conquest of Poland’s Western Ukraine and Western Belorussia, Princeton 1988.

Gross J.T., Und wehe, du hoffs. Die Sowjetisierung Ostpolens nach dem Hitler-Stalin-Pakt. 1939–1941, Breisgau 1988.

Grott W., „Kto oni są?” Propaganda antysowiecka w niemieckich broszurach polskojęzycznych z okresu II wojny światowej, „Dzieje Najnowsze” 2023, nr 1.

Grzelak C., Kresy w czerwieni. Agresja Związku Sowieckiego na Polskę we wrześniu 1939 roku, Warszawa 1998.

Grzelak C., Represje i przestępstwa sowieckie w trakcie działań wojennych na terytorium Polski od 17 września 1939 roku [w:] Polska 1939–1945. Straty osobowe i ofiary represji pod dwiema okupacjami, red. W. Materski, T. Szarota, Warszawa 2009.

Gurjanow A., Sowieckie represje polityczne na ziemiach wschodnich II Rzeczypospolitej w latach 1939–1941 [w:] Exodus. Deportacje i migracje (wątek wschodni). Stan i perspektywy badań, red. M. Zwolski, Warszawa–Białystok 2008.

Hnatiuk O., Odwaga i strach, Wojnowice 2016.

Hryciuk G., „Brygidki” i inne więzienia lwowskie w czerwcu 1941 roku [w:] Od izolacji do resocjalizacji. Sto lat historii więziennictwa w niepodległej Polsce. Wybrane aspekty, red. J. Korczak, R. Nowakowski, B. Perlak, G. Strauchold, Wrocław 2024.

Hryciuk G., „Gazeta Lwowska” 1941–1944, Wrocław 1992.

Hryciuk G., Polityka represyjna pod okupacją sowiecką [w:] Po jednej i drugiej stronie linii Ribbentrop–Mołotow: okupacja niemiecka i sowiecka ziem polskich w latach 1939–1941 w porównaniu, t. 1, red. S. Kalbarczyk, M. Przegiętka, Warszawa 2020.

Hryciuk G., Victims 1939–1941: the Soviet Repression in Eastern Poland [w:] Shared History –divided Memory. Jews and others in Soviet occupied Poland 1939–1941, ed. E. Barkan et al., Leipzig 2007.

Indeks Represjonowanych, t. 1: Rozstrzelani w Katyniu, red. M. Skrzyńska-Pławińska, Warszawa 1995.

Indeks Represjonowanych, t. 2: Rozstrzelani w Charkowie, red. M. Skrzyńska-Pławińska, Warszawa 1996.

Indeks Represjonowanych, t. 3: Rozstrzelani w Twerze, red. M. Skrzyńska-Pławińska, Warszawa 1997.

Indeks Represjonowanych, t. 5: Jeńcy w Griazowcu i Suzdalu, red. E. Rybarska, Warszawa 1998.

Indeks Represjonowanych, t. 6: Aresztowani w rejonie Lwowa i Drohobycza, red. A. Knyt, Warszawa 1998.

Indeks Represjonowanych, t. 9: Jeńcy zmarli i zaginieni, red. E. Rybarska, Warszawa 1999.

Indeks Represjonowanych, t. 10: cz. I–II, Więźniowie łagrów w rejonie Workuty, red. A. Dzienkiewicz, A. Gurjanow, Warszawa 2001.

Indeks Represjonowanych, t. 11: Jeńcy w Juży, red. E. Rybarska, Warszawa 2000.

Indeks Represjonowanych, t. 12: Jeńcy obozu lwowskiego, red. E. Rybarska, Warszawa 2001.

Indeks Represjonowanych, t. 14: Deportowani w obwodzie archangielskim, cz. I–VII, red. E. Rybarska, A. Gurjanow, Warszawa 2003–2007.

Indeks Represjonowanych, t. 15: Aresztowani na Zachodniej Białorusi, red. E. Dzwonkiewicz, Warszawa 2003.

Indeks Represjonowanych, t. 17: Deportowani w obwodzie wołogodzkim, red. A. Dzienkiewicz, Warszawa 2005.

Indeks Represjonowanych, t. 18: Deportowani w Komi ASRR, cz. I–II, red. E. Rybarska, M. Rogaczow, Warszawa 2008–2009.

Indeks Represjonowanych, t. 20: Deportowani w obwodzie mołotowskim, red. E. Kołodziejska, Warszawa 2010.

Indeks Represjonowanych, t. 21: Zabici w Katyniu, red. A. Dzienkiewicz, A. Gurjanow, Warszawa 2013.

Jaczyński S., Ocaleni od zagłady. Losy oficerów polskich ocalałych z masakry katyńskiej, Warszawa 2012.

Jaczyński S., Zagłada oficerów Wojska Polskiego na Wschodzie: wrzesień 1939 – maj 1940, Warszawa 2000.

Jasiewicz K., Aresztowania na Kresach Wschodnich w latach 1939–1941 [w:] Polska 1939–1945. Straty osobowe i ofiary represji pod dwiema okupacjami, red. W. Materski, T. Szarota, Warszawa 2009.

Jasiewicz K., Zagłada polskich Kresów: ziemiaństwo polskie na Kresach Północno-Wschodnich Rzeczypospolitej pod okupacja sowiecką 1939–1941. Studium z dziejów zagłady dawnego narodu politycznego, Warszawa 1997.

Jażborowska I., Jabłokow A., Zoria J., Katyń. Zbrodnia chroniona tajemnicą państwową, Warszawa 1998.

Jerzewski L. [J. Łojek], Dzieje sprawy Katynia, Warszawa 1980.

Jews in Eastern Poland and the USSR 1939–1946, ed. N. Davies, A. Polonsky, London 1991.

Kaiser G., Katyn. Das Staatsverbrechen – das Staatsgeheimnis, Berlin 2002.

Kalbarczyk S., Polscy pracownicy nauki – ofiary zbrodni sowieckich w latach II wojny światowej. Zamordowani, więzieni, deportowani, Warszawa 2001.

Kalbarczyk S., Wykaz łagrów sowieckich, miejsc przymusowej pracy obywateli polskich w latach 1939–1943, t. 1, Warszawa 1993; t. 2, Warszawa 1997.

Kalmbach C., Das Massaker erinnern: Katyń als lieu de mémoire der polnischen Erinnerungskultur, Frankfurt am Main 2015.

Katyn: State-sponsored extermination: Collection of essays, ed. M. Szonert-Binienda, Cleveland 2012.

Katyń. Księga Cmentarna Polskiego Cmentarza Wojskowego, red. J. Snitko-Rzeszut, Warszawa 2000.

Kotarska E., Proces czternastu, Warszawa 1998.

Kowalska E., Przeżyć, aby wrócić! Polscy zesłańcy lat 1940–1941 w ZSRR i ich losy do roku 1946, Warszawa 1998.

Kuczyński A., Syberia. Czterysta lat polskiej diaspory. Antologia historyczno-kulturowa, Wrocław 1993.

Lista katyńska. Jeńcy obozów Kozielsk – Ostaszków – Starobielsk zaginieni w Rosji Sowieckiej, oprac. A. Moszyński, Bruksela 1949.

Liszewski K. [R.Szawłowski], Wojna polsko-sowiecka 1939, Londyn 1986.

Lutyński W., Lista lekarzy weterynarii jeńców obozów w Kozielsku i Starobielsku zamordowanych w Katyniu i Charkowie, Warszawa 1998.

Mackiewicz J., Katyn – ungesühntes Verbrechen, Zürich 1949.

W. Materski, Jeńcy wojenni i internowani w latach 1939–1941 [w:] Polska 1939–1945. Straty osobowe i ofiary represji pod dwiema okupacjami, red. W. Materski, T. Szarota, Warszawa 2009.

Maresch E., Katyn 1940: The documentary evidence of the West’s betrayal, Stroud 2010.

Mędykowski W., W cieniu gigantów. Pogromy Żydów w 1941 roku w byłej sowieckiej strefie okupacyjnej. Kontekst historyczny, społeczny i kulturowy, Warszawa 2012.

Miednoje. Księga Cmentarna Polskiego Cmentarza Wojskowego, t. 1–2, red. Z. Gajowniczek, B. Gronek, Warszawa 2006.

Mora S., Zwierniak P., Sprawiedliwość sowiecka, Włochy 1945.

Musiał B., Rozstrzelać elementy kontrrewolucyjne! Brutalizacja wojny niemiecko-sowieckiej latem 1941 roku, Warszawa 2001.

Nesselrodt M., Dem Holocaust entkommen. Polnische Juden in der Sowjetunion 1939–1946, Berlin 2021.

Obozy jenieckie NKWD IX 1939 – VIII 1941, red. S. Jaczyński, Warszawa 1995.

Pawłow J.S., Represjonowanie polskich osadników w zachodnich obwodach Białorusi [w:] Polska– Białoruś 1918–1945, red. W. Balcerak, Warszawa 1994.

Peszkowski Z.J., Zdrojewski S.Z., Leśnicy w grobach Katynia, Warszawa–Łódź–Orchard Lake 2001.

Pietrow N., Poczet katów katyńskich, Warszawa 2015.

Polskie Siły Zbrojne w drugiej wojnie światowej, t. III: Armia Krajowa, Londyn 1950.

Polski Cmentarz Wojenny Kijów-Bykownia. Księga cmentarna, t. 1: A–B, oprac. P. Libera, R. Rybka, K. Stepan, Warszawa 2015.

Popiński K., Kokurin A., Gurjanow A., Drogi śmierci. Ewakuacja więzień sowieckich z Kresów Wschodnich II Rzeczypospolitej w czerwcu i lipcu 1941, Warszawa 1997.

Przewoźnik A., Adamska J., Zbrodnia katyńska. Mord, kłamstwo, pamięć, Kraków 2010.

Remembering Katyn, ed. A. Etkind et al., Cambridge 2012.

Rogoyska J., Surviving Katyn. Stalin’s Polish Massacre and the Search for Truth, London 2021.

Rokicki P., Obiekt „Kazilas”. Inwigilacja komendanta Okręgu Wileńskiego ZWZ płk. Nikodema Sulika przez NKWD-NKGB w latach 1940–1941, „Studia z Dziejów Rosji i Europy Środkowej” 2020, nr 2.

Roman W., Działalność niepodległościowa żołnierzy polskich na Litwie i Wileńszczyźnie: wrzesień 1939 – czerwiec 1941, Toruń 2001.

Roman W., Konspiracja polska na Litwie i Wileńszczyźnie: wrzesień 1939 – czerwiec 1941. Lista aresztowanych, Toruń 2001.

Roman W., Za Polskę do celi śmierci: śledztwo i proces Nikodema Sulika, Toruń 2001.

Rubas M.J., Katyńska lista strat formacji granicznych. Żołnierze Korpusu Ochrony Pogranicza i funkcjonariusze Straży Granicznej pomordowani i zaginieni na wschodzie na przełomie lat 1939/1940, Warszawa 2000.

Ruchniewicz M., Kolekcja sybiracka Archiwum Naukowego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego we Wrocławiu. Bibliografia komentowana, Wrocław 2020.

Sanford G., Katyn and the Soviet massacre of 1940: Truth, justice and memory, London 2005.

Siedlecki J., Losy Polaków w ZSRR w latach 1939–1986, Londyn 1987.

Siemaszko Z.S., W sowieckim osaczeniu 1939–1943, Londyn 1991.

Struve K., Deutsche Herrschaft, ukrainischer Nationalismus, antijüdische Gewalt. Der Sommer 1941 in der Westukraine, München 2015.

Strzembosz T., Wnuk R., Czerwone bagno: konspiracja i partyzantka antysowiecka w Augustowskiem: wrzesień 1939 – czerwiec 1941, Gdańsk 2009.

Studnicki W., Polska za linią Curzona, Londyn 1953.

Studnicki W., Rządy Rosji Sowieckiej we wschodniej Polsce 1939–1941, Warszawa 1943.

Śladem zbrodni katyńskiej, oprac. Z. Gajowniczek, Warszawa 1998.

Tomkiewicz M., Więzienie na Łukiszkach w Wilnie 1939–1953, Warszawa 2018.

Trela E., Edukacja dzieci polskich w Związku Radzieckim w latach 1941–1946, Warszawa 1983.

Truska L., Anušauskas A., Petravičiūte I., Sovietinis saugumas Lietuvoje 1940–1953 metais.

MVD-MGB organizacinė struktūra, personalas ir veikla, Vilnius 1999.

Turlejska M., Prawdy i fikcje. Wrzesień 1939 – grudzień 1941, Warszawa 1968.

Ukraiński ślad Katynia, oprac. Z. Gajowniczek, Warszawa 1995.

Urban T., Katyn 1940. Geschichte eines Verbrechens, München 2015.

Wańkowicz M., Monte Cassino, Warszawa 1958.

Wańkowicz M., Szkice spod Monte Cassino, Warszawa 1969.

Weber C., Krieg der Täter. Die Massenerschießungen von Katyń, Hamburg 2015.

Wielhorski W., Los Polaków w niewoli sowieckiej (1939–1956), Londyn 1956.

Wierzbicki M., Olechowski P., Okupacja przez ZSRR ziem polskich w latach 1939–1941 [w:] Raport o stratach poniesionych przez Polskę w wyniku agresji i okupacji niemieckiej w czasie II wojny światowej 1939–1945, t. 1, Warszawa 2022.

Wnuk R., „Za pierwszego Sowieta”. Polska konspiracja na Kresach Wschodnich II Rzeczypospolitej (wrzesień 1939 – czerwiec 1941), Warszawa 2007.

Wyrwa M., Nieodnalezione ofiary Katynia? Lista osób zaginionych na obszarze północno-wschodnich województw II RP od 17 września 1939 do czerwca 1940 r., Warszawa 2015.

Zamorski K., Dwa tajne biura 2 Korpusu, Londyn 1990.

Zapalec A., Ziemia tarnopolska w okresie pierwszej okupacji sowieckiej (1939–1941), Kraków 2006.

Zaslawsky V., Klassensäuberung. Das Massaker von Katyn, Berlin 2007.

Zawodny J.K., Death in the Forest. The Story of the Katyn Forest Massacre, Notre Dame (Indiana) 1962.

Zawodny J.K., Katyń, Paris 1989.

Zbrodnia katyńska. Nowe aspekty, red. S. Kalbarczyk, W. Wasilewski, Warszawa 2025.

Żaroń P., Agresja Związku Radzieckiego na Polskę 17 września 1939. Los jeńców polskich, Toruń 1998.

Żaroń P., Obozy jeńców polskich w ZSRR w latach 1939–1941, Warszawa 1994.

Życie codzienne polskich zesłańców w ZSRR w latach 1940–1946, red. S. Ciesielski, Wrocław 1997.

Баран В., Токарський В., „Зачистка”. Політичні репресії в західних областях України 1939–1941, Львів 2014.

Білас І., Репресивно-каральна система в Україні 1917–1953. Суспільно-політичний та історико-правовий аналіз, т. 1–2, Київ 1994.

Бугай М., Депортація населення з України (30–50-ті роки), „Український історичний журнал” 1990, № 10, 11.

Винниченко І.І., Україна 1920–1980-х: депортації, заслання, вислання, Київ 1994.

Вронська Т.В., Заручники тоталітарного режиму: репресії проти родин ворогів народу в Україні (1917–1953), Київ 2009.

„З архівів ВУЧК-ГПУ-НКВД-КГБ” 1997, № 1–2; 1998, № 1–2.

Горланов О.А., Рогинский А.Б., Об арестах в западных областях Белоруссии и Украины в 1939-1941 гг. [w:] Репрессии против поляков и польских граждан, Москва 1997.

ГУЛАГ (Главное управление лагерей) 1917–1960, сост. А.И. Какурин, Н.В. Петров, Москва 2000.

Земсков В., Спецпоселенцы (по документации НКВД-МВД СССР), „Социологические исследования” 1990, № 11.

Илюшин І., Пшенников О., Діяльність оперативно-чекістських груп НКВД у західних областях України (вересень – жовтень 1939 р.), „З архівів ВУЧК-ГПУ-НКВД-КГБ” 2000, № 2–4.

Кучерепа М., Історія Волині 1939–1941 рр., Луцьк 2006.

Лебедева Н., Катынь: преступление против человечества, Москва 1996.

Лубянка. Органы ВЧК–ОГПУ–НКВД–НКГБ–МГБ–МВД–КГБ 1917–1991. Справочник, Москва 2003.

Мозохин О., Репрессии в цифрах и документах. Деятельность органов ВЧК–ОГПУ–НКВД–МГБ (1918–1953 гг.), Москва 2018.

Парсаданова В., Депортация населения из Западной Украины и Западной Белоруссии в 1939–1941 гг., „Новая и новейшая история” 1989, № 2.

Петров Н.В., Награждены за расстрел 1940, Москва 2016.

Петров Н.В., Скоркин К.В., Кто руководил НКВД 1934–1941, Москва 1999.

Репрессии против поляков и польских граждан, ред. А. Гурьянов, Москва 1997.

Романів О., Федущак І., Західноукраїнська трагедія 1941, Львів–Нью-Йорк 2002.

Рубльов О.С., Черченко Ю.А., Сталінщина і доля західноукраїнської інтелігенції (20–50-ті роки ХХ ст.), Київ 1994.

Система исправительно-трудовых лагерей в СССР 1923–1960. Справочник, сост. М.В. Смирнов, Москва 1998.

Убиты в Катыни. Книга памяти польских военнопленных-узников Козельского лагеря НКВД, расстрелянных по решению Политбюро ЦК ВКП(б) от 5 марта 1940 года, отв. сост. А. Гурьянов, Москва 2015.

Убиты в Калинине. Захоронены в Медном. Книга памяти польских военноплен-ныхузников Осташковского лагеря НКВД СССР, расстрелянных по решению Политбюро ЦК ВКП(б) от 5 марта 1940 года, т. 1: Биограммы военнопленных А–Л, отв. сост. А. Гурьянов, Москва 2019.

Убиты в Калинине. Захоронены в Медном. Книга памяти польских военнопленных – узников Осташковского лагеря НКВД СССР, расстрелянных по решению Политбюро

ЦК ВКП(б) от 5 марта 1940 года; т. 2: Биограммы военнопленных M–Я, отв. сост.

А. Гурьянов, Москва 2019.

Убиты в Калинине. Захоронены в Медном. Книга памяти польских военнопленныхузников Осташковского лагеря НКВД СССР, расстрелянных по решению Политбюро ЦК ВКП(б) от 5 марта 1940 года; т. 3: Что мы знаем о Медном, отв. сост. А. Гурьянов, Москва 2019.

Яжборовская И., Яблоков А., Парсаданова В., Катынский синдром в советско-польских и российско-польских отношениях, Москва 2001.

https://wbh.wp.mil.pl/pl/pages/kolekcja-akt-z-archiwow-rosyjskich-grupa-zespolow-2020-

-01-17-b2pv/, dostęp 28 II 2025 r.

                            Pokaż  Tom 45 Nr 1 (2025)

Tom 45 Nr 1 (2025)

ISSN:
1427-7476
eISSN:
2957-1723

Data publikacji:
2025-10-15

Dział: Studia