Język Polski
English
16. Dywizja Piechoty „ludowego” Wojska Polskiego w walce z 5. Brygadą Wileńską AK na Pomorzu Gdańskim w pierwszej połowie maja 1946 r.
Przegląd Archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej, Tom 18 (2025), strony: 425-470
Data publikacji: 2025-12-30
https://doi.org/10.48261/PAIPN251815
PDF
Abstrakt
Po zakończeniu działań zbrojnych przeciwko III Rzeszy Niemieckiej w maju 1945 r. terytorium Polski znalazło się pod okupacją Armii Czerwonej. Jej obecność była konieczna do wprowadzenia nowych rządów i przeprowadzenia sowietyzacji ziem polskich. W tych działaniach Sowieci byli wspierani przez rodzimych komunistów, którzy stworzyli aparat represji mający zdusić sprzeciw polskiego społeczeństwa. Obok Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego, Milicji Obywatelskiej i Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego wiodącą rolę w łamaniu polskiego oporu odgrywało „ludowe” Wojsko Polskie, którego jednostki były na szeroką skalę wykorzystywane do zwalczania polskiego podziemia niepodległościowego. Całością operacji antypartyzanckich kierowała powołana w pierwszych tygodniach 1946 r. Państwowa Komisja Bezpieczeństwa, a poszczególnymi oddziałami walczącymi z partyzantką dowodzili w przeważającej mierze oficerowie przeniesieni z Armii Czerwonej, niecieszący się zaufaniem żołnierzy. W działania przeciwko operującej na Pomorzu 5. Brygadzie Wileńskiej AK wiosną 1946 r. została zaangażowana także 16. Dywizja Piechoty z Gdańska. Do starć z jej udziałem doszło już w pierwszej połowie maja w okolicach osady leśnej Bartel Mały na Pomorzu. Zakończyły się one porażką sił komunistycznych, mimo ich wielokrotnej przewagi liczebnej. Artykuł omawia udział 16. DP w walkach z podziemiem niepodległościowym na Pomorzu Gdańskim, ukazuje skalę tego zaangażowania, poddaje analizie system dowodzenia i walki w polu. Ponadto omawia przyczyny porażki i przedstawia konsekwencje wyciągnięte wobec tych sowieckich dowódców, których obwiniono o niepowodzenie przeprowadzonej operacji.
Słowa kluczowe
podziemie niepodległościowe • 5. Brygada Wileńska AK • Pomorze Gdańskie • „ludowe” Wojsko Polskie • Państwowa Komisja Bezpieczeństwa • sowietyzacja independence underground • 5th Vilnius Brigade of the Home Army • Gdańsk Pomorze • the “People’s” Polish Army • State Security Commission • Sovietisation
Bibliografia
Aparat bezpieczeństwa w województwie gdańskim w latach 1945–1990. Obsada stanowisk kierowniczych. Informator, wstęp i oprac. M. Węgliński, Gdańsk 2010.
Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Warszawie: 0193/4519; 0193/7001; 0194/1777; 0259/436, t. 1; 0329/93, t. 1; 0957/19; 01439/57, t. 3–4, 6; 419/1; 578/200; 578/209; 644/3374; 709/515, t. 1; 873/71; 873/265; 944/291; 1855/394; 1855/656; 1855/855; 1855/927; 2449/1; 2459/1; 2460/1; 2911/1; 3426/6, t. 1.
Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Delegatura w Bydgoszczy: 049/33; 061/2; 070/359, t. 1.
Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Oddział w Gdańsku: 0046/3, t. 3; 112/77, t. 1; 130/1707; 130/1246, t. 4; 146/33; 214/284; 214/513; 214/616; 214/685; 250/882, t. 1–2; 538/833; 538/1293; 538/1388; 538/1394–1397; 538/1405.
Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Oddział w Szczecinie: 0116/546; 187/98–99.
Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Oddział we Wrocławiu: 21/3092.
Archiwum Państwowe w Gdańsku: Akta więzienne Małgorzaty Ordowskiej: 10/2376/779.
Atlas polskiego podziemia niepodległościowego 1944–1956, red. S. Poleszak et al., Warszawa – Lublin 2020.
Balbus T., Henryk Urbanowicz (1926–1949) [w:] Konspiracja i opór społeczny w Polsce 1944–1956. Słownik biograficzny, t. 1, red. J. Żaryn, J.T. Żurek, Kraków – Warszawa – Wrocław 2002.
Borkowski Ł., „Żelazny” od „Łupaszki”. Ppor. Zdzisław Badocha (1925–1946), Katowice – Warszawa 2017.
Cenckiewicz S., Zdzisław Badocha (1923–1946) [w:] Konspiracja i opór społeczny w Polsce 1944–1956. Słownik biograficzny, t. 1, red. J. Żaryn, J.T. Żurek, Kraków – Warszawa – Wrocław 2002.
Centralne Archiwum Wojskowe Wojskowego Biura Historycznego: 13. Warszawska Brygada Artylerii Ciężkiej, 73. pułk artylerii haubic, Meldunki operacyjne dotyczące walki z bandytyzmem, 1 I 1946 r. – 31 XII 1946 r.: 571/1960/1366; 16. Dywizja Piechoty. Rozkazy personalne dowódcy dywizji. Wykazy obsady oficerskiej jednostek 16. DP i alfabetyczny spis oficerów dywizji, charakterystyki służbowe, 27 III – 3 VII 1946 r.: IV.521.16.9; IV.521.16/15. Doniesienia o wypadkach nadzwyczajnych oraz miesięczne wykazy statystyczne wypadków nadzwyczajnych. Wyroki Sądu Honorowego 16. DP oraz charakterystyki służbowe: IV.521.16.32; Grzecznowski W., „Działalność i likwidacja poakowskiego oddziału »Łupaszki« w Polsce północnej w latach 1945–1947”, praca magisterska, Wojskowa Akademia Polityczna im. Feliksa Dzierżyńskiego, 1989, mps: 172.1.2198; Historia 16. Dywizji Piechoty: IV.521.16/95; Kolekcja Akt Personalnych: 32/52/2244; Kolekcja akt ujawnionych członków Armii Krajowej i Batalionów Chłopskich, Arkusz ewidencyjny z ujawnienia Edmunda Kwiatkowskiego: 1777/90/731; Kolekcja Teczek Akt Personalnych: 296/4/32/52; 497/58/1004; 497/58/6606; 578/61/57; 741/61/1386; 1532.73/531; 1599/76/123; 1641/79/4; Książka etatowa 4. zap. pp: III-372/4; Książka rozkazów ogólnych 4. zap. pp, 19 IX 1944 r. – 10 I 1945 r.: III-372/1; Obsada stanowisk oficerskich w 4. zap. pp, 1944–1945: III-372/2; III-372/3; Rozkazy bojowe, organizacyjne DOW II, dowódcy dywizji i Wojewódzkiego Komitetu Bezpieczeństwa oraz wytyczne DOW II dotyczące likwidacji oddziałów zbrojnego podziemia na terenie województwa gdańskiego, okres 1 II – 3 VII 1946 r.: IV.521.16/40; Sztab Generalny Wojska Polskiego, 1945–1950: IV.501.1/A.
Dęga C., Oficerowie XXI wieku, Warszawa 2003.
Dęga C., Z dziejów Zgrupowania Partyzanckiego „Jeszcze Polska nie zginęła”, Warszawa 2008.
Garczyński Przemysław, Katalog funkcjonariuszy aparatu bezpieczeństwa, https://katalog.bip.ipn.gov.pl/informacje/78676, dostęp 30 III 2023 r.
Gąsiorowska A., Materiały archiwalne jednostek zapasowych piechoty z okresu 1943–1945, https://caw.wp.mil.pl/plik/file/biuletyn/b5/b_5_12.pdf, dostęp 30 III 2023 r.
Historia utworzenia 16 Pomorskiej Dywizji Zmechanizowanej, https://www.wojsko-polskie.pl/16dz/tradycje/, dostęp 20 III 2023 r.
Jarno W., Samodzielne jednostki artylerii Wojska Polskiego w latach 1945–1949 – organizacja, dyslokacja i wyposażenie, „Piotrkowskie Zeszyty Historyczne” 2014, nr 15.
Konspiracja i opór społeczny w Polsce 1944–1956. Słownik biograficzny, t. 1, red. J. Żaryn, J.T. Żurek, Kraków – Warszawa – Wrocław 2002.
Kowalski L., Korpus Bezpieczeństwa Wewnętrznego a żołnierze wyklęci. Walka z podziemiem antykomunistycznym w latach 1944–1956, Poznań 2016.
Kozłowski P., Zygmunt Szendzielarz „Łupaszko” 1910–1951, Warszawa 2011.
Krajewski K., Łabuszewski T., „Łupaszka”, „Młot”, „Huzar”. Działalność 5 i 6 Brygady Wileńskiej AK (1944–1952), Warszawa 2002.
Krajewski K., Łabuszewski T., Henryk Wieliczko (1922–1949) [w:] Konspiracja i opór społeczny w Polsce 1944–1956. Słownik biograficzny, t. 1, red. J. Żaryn, J.T. Żurek, Kraków – Warszawa – Wrocław 2002.
Krajewski K., Łabuszewski T., Zygmunt Szendzielarz (1910–1951) [w:] Konspiracja i opór społeczny w Polsce 1944–1956. Słownik biograficzny, t. 1, red. J. Żaryn, J.T. Żurek, Kraków – Warszawa – Wrocław 2002.
Kruk M., Księdza Sylwestra Kończala potyczki z bezpieką. Przyczynek do badań nad zagadnieniem stosunku ludności pomorskiej do „władzy ludowej” [w:] Żołnierzowi Niepodległej. Księga dedykowana śp. gen. Mieczysławowi Huchli, red. T. Balbus et al., Rzeszów 2012.
Kruk M., Potyczka pod Lipinkami 3 czerwca 1946 r., Gdańsk 2013.
Łabuszewski T., 5. Brygada Wileńska AK na Pomorzu, Warmii i Mazurach 1945–1947, Warszawa 2017.
Motyka G., Akcja „Wisła”. Komunistyczna czystka etniczna, Kraków 2023.
Niwiński P., Antoni Olechnowicz (1905–1951) [w:] Konspiracja i opór społeczny w Polsce 1944–1956. Słownik biograficzny, t. 1, red. J. Żaryn, J.T. Żurek, Kraków – Warszawa – Wrocław 2002.
Paczoska A., „Dul”, „Głowiak” i inni. Podziemie zbrojne w powiecie sępoleńskim w latach 1945–1947, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” 2005, nr 9–10.
Pałka J., Ludowe Wojsko Polskie w walce ze zbrojnym podziemiem niepodległościowym (lata 1946 i 1947), „Pamięć i Sprawiedliwość” 2013, nr 1.
Płońska A., Egzekucja majora. Śmierć Zygmunta Szendzielarza „Łupaszki”, https://przystanekhistoria.pl/pa2/teksty/98617,Egzekucja-majora-Smierc-Zygmunta-Szendzielarza-Lupaszki.html, dostęp 10 III 2023 r.
Poksiński J., „Działalność społeczno-polityczna Pomorskiego Okręgu Wojskowego w latach 1945–1948”, praca doktorska, Wojskowa Akademia Polityczna im. Feliksa Dzierżyńskiego, 1980, mps., w zbiorach Karola Polejowskiego
Poksiński J., Pomorski Okręg Wojskowy 1945–1949, „Wojskowy Przegląd Historyczny” 1983, nr 2–3: 40 lat Ludowego Wojska Polskiego.
Poksiński J., Świadczenia gospodarcze Pomorskiego Okręgu Wojskowego w latach 1945–1949, „Zeszyty Naukowe WAP” 1984, nr 117.
Poksiński J., Tworzenie podstaw organizacyjnych i funkcjonalnych POW w latach 1945–1949 [w:] Pomorski Okręg Wojskowy 1945–1987. Zarys dziejów, red. A. Karnowski, Bydgoszcz 1989.
Polejowski K., Notes Olgierda Christy ze zbiorów Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku jako źródło do poznania działalności 5 Brygady Wileńskiej Armii Krajowej na Pomorzu Gdańskim w 1946 r., „Wojna i Pamięć. Czasopismo Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku” 2021, nr 3.
Polejowski K., O Polskę wolną i czystą jak łza. Szwadron 5 Brygady Wileńskiej AK ppor. Zdzisława Badochy „Żelaznego” na terenie powiatu kartuskiego w maju 1946 r., Gdańsk 2021.
Polejowski K., Pierwsze dni obecności patrolu 5. Brygady Wileńskiej AK ppor. Henryka Wieliczko „Lufy” w Borach Tucholskich (8–15 kwietnia 1946 r.), https://przystanekhistoria.pl/pa2/teksty/106444,Pierwsze-dni-obecnosci-patrolu-5-Brygady-Wilenskiej-AK-ppor-Henryka-Wieliczko-Lu.html?search=6716709756909, dostęp 5 IV 2024 r.
Polejowski K., Żelazna pięść majora „Łupaszki” na zdrajców, „Polska Zbrojna. Historia” 2023, nr 1.
Ryba J., „Łupaszka” – partyzancka legenda, https://ipn.gov.pl/pl/historia-z-ipn/102255,Lupaszkapartyzancka-legenda.html?search=61979, dostęp 11 IV 2023 r.
Sadowski S., Biogramy dowódców Okręgu z lat 1919–2007 [w:] Pomorski Okręg Wojskowy w latach 1919–2009, t. 1: Szkice i materiały z okazji 90. rocznicy powstania, red. A.S. Kotowski, S. Sadowski, Toruń 2009.
Stryczyński M., Walka ze zbrojnym podziemiem na Pomorzu Gdańskim, „Wojskowy Przegląd Historyczny” 1984, nr 2.
Szewczyk R., Walka LWP z polskim i ukraińskim podziemiem niepodległościowym [w:] Człowiek twórcą historii, t. 4: Społeczeństwo Europy Środkowo-Wschodniej w XX wieku, red. nauk. C. Kuklo, W. Walczak, Białystok 2024.
Sztama P., Garbowski Roman, https://zolnierzeniezlomni.com.pl/bestie/garbowski-roman, dostęp 20 III 2023 r.
Licencja
Prawa autorskie (c) 2025 Przegląd Archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
