Język Polski
English
The 16th Infantry Division of the “People’s” Polish Army in Combat Against the Home Army’s 5th Vilnius Brigade in the Gdańsk Region in the First Half of May 1946
Przegląd Archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej, Vol. 18 (2025), pages: 425-470
Publication date: 2025-12-30
https://doi.org/10.48261/PAIPN251815
PDF (Język Polski)
Abstract
Following the end of hostilities against the Third Reich in May 1945, Polish territory came under occupation by the Red Army. Its presence was vital in establishing a new government and carrying out the Sovietisation of Poland. In these efforts, the Soviets were supported by local communists, who established a repressive apparatus designed to crush opposition within Polish society. Alongside the Office of Public Security, the Citizens’ Militia, and the Internal Security Corps, the “People’s” Polish Army played a leading role in breaking Polish resistance; its units were deployed on a large scale to combat the Polish independence underground. The anti-partisan operations were led by the State Security Commission, established in the early weeks of 1946, whilst the individual units fighting the partisans were commanded predominantly by officers transferred from the Red Army, who did not enjoy the trust of the soldiers. In the spring of 1946, the 16th Infantry Division from Gdańsk was also deployed in operations against the Home Army’s 5th Vilnius Brigade, active in Pomorze (Pomerania). Clashes involving the division took place as early as the first half of May in the vicinity of the forest settlement of Bartel Mały in Pomorze. These ended in defeat for the communist forces, despite their overwhelming numerical superiority. The article discusses the 16th Infantry Division’s involvement in the fighting against the independence underground in Gdańsk Pomorze, illustrates the scale of this involvement, and analyses the command structure and combat operations in the field. Furthermore, it discusses the reasons for their defeat and outlines the consequences faced by those Soviet commanders who were blamed for the failure of the operation.
Keywords
podziemie niepodległościowe • 5. Brygada Wileńska AK • Pomorze Gdańskie • „ludowe” Wojsko Polskie • Państwowa Komisja Bezpieczeństwa • sowietyzacja independence underground • 5th Vilnius Brigade of the Home Army • Gdańsk Pomorze • the “People’s” Polish Army • State Security Commission • Sovietisation
References
Aparat bezpieczeństwa w województwie gdańskim w latach 1945–1990. Obsada stanowisk kierowniczych. Informator, wstęp i oprac. M. Węgliński, Gdańsk 2010.
Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Warszawie: 0193/4519; 0193/7001; 0194/1777; 0259/436, t. 1; 0329/93, t. 1; 0957/19; 01439/57, t. 3–4, 6; 419/1; 578/200; 578/209; 644/3374; 709/515, t. 1; 873/71; 873/265; 944/291; 1855/394; 1855/656; 1855/855; 1855/927; 2449/1; 2459/1; 2460/1; 2911/1; 3426/6, t. 1.
Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Delegatura w Bydgoszczy: 049/33; 061/2; 070/359, t. 1.
Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Oddział w Gdańsku: 0046/3, t. 3; 112/77, t. 1; 130/1707; 130/1246, t. 4; 146/33; 214/284; 214/513; 214/616; 214/685; 250/882, t. 1–2; 538/833; 538/1293; 538/1388; 538/1394–1397; 538/1405.
Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Oddział w Szczecinie: 0116/546; 187/98–99.
Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Oddział we Wrocławiu: 21/3092.
Archiwum Państwowe w Gdańsku: Akta więzienne Małgorzaty Ordowskiej: 10/2376/779.
Atlas polskiego podziemia niepodległościowego 1944–1956, red. S. Poleszak et al., Warszawa – Lublin 2020.
Balbus T., Henryk Urbanowicz (1926–1949) [w:] Konspiracja i opór społeczny w Polsce 1944–1956. Słownik biograficzny, t. 1, red. J. Żaryn, J.T. Żurek, Kraków – Warszawa – Wrocław 2002.
Borkowski Ł., „Żelazny” od „Łupaszki”. Ppor. Zdzisław Badocha (1925–1946), Katowice – Warszawa 2017.
Cenckiewicz S., Zdzisław Badocha (1923–1946) [w:] Konspiracja i opór społeczny w Polsce 1944–1956. Słownik biograficzny, t. 1, red. J. Żaryn, J.T. Żurek, Kraków – Warszawa – Wrocław 2002.
Centralne Archiwum Wojskowe Wojskowego Biura Historycznego: 13. Warszawska Brygada Artylerii Ciężkiej, 73. pułk artylerii haubic, Meldunki operacyjne dotyczące walki z bandytyzmem, 1 I 1946 r. – 31 XII 1946 r.: 571/1960/1366; 16. Dywizja Piechoty. Rozkazy personalne dowódcy dywizji. Wykazy obsady oficerskiej jednostek 16. DP i alfabetyczny spis oficerów dywizji, charakterystyki służbowe, 27 III – 3 VII 1946 r.: IV.521.16.9; IV.521.16/15. Doniesienia o wypadkach nadzwyczajnych oraz miesięczne wykazy statystyczne wypadków nadzwyczajnych. Wyroki Sądu Honorowego 16. DP oraz charakterystyki służbowe: IV.521.16.32; Grzecznowski W., „Działalność i likwidacja poakowskiego oddziału »Łupaszki« w Polsce północnej w latach 1945–1947”, praca magisterska, Wojskowa Akademia Polityczna im. Feliksa Dzierżyńskiego, 1989, mps: 172.1.2198; Historia 16. Dywizji Piechoty: IV.521.16/95; Kolekcja Akt Personalnych: 32/52/2244; Kolekcja akt ujawnionych członków Armii Krajowej i Batalionów Chłopskich, Arkusz ewidencyjny z ujawnienia Edmunda Kwiatkowskiego: 1777/90/731; Kolekcja Teczek Akt Personalnych: 296/4/32/52; 497/58/1004; 497/58/6606; 578/61/57; 741/61/1386; 1532.73/531; 1599/76/123; 1641/79/4; Książka etatowa 4. zap. pp: III-372/4; Książka rozkazów ogólnych 4. zap. pp, 19 IX 1944 r. – 10 I 1945 r.: III-372/1; Obsada stanowisk oficerskich w 4. zap. pp, 1944–1945: III-372/2; III-372/3; Rozkazy bojowe, organizacyjne DOW II, dowódcy dywizji i Wojewódzkiego Komitetu Bezpieczeństwa oraz wytyczne DOW II dotyczące likwidacji oddziałów zbrojnego podziemia na terenie województwa gdańskiego, okres 1 II – 3 VII 1946 r.: IV.521.16/40; Sztab Generalny Wojska Polskiego, 1945–1950: IV.501.1/A.
Dęga C., Oficerowie XXI wieku, Warszawa 2003.
Dęga C., Z dziejów Zgrupowania Partyzanckiego „Jeszcze Polska nie zginęła”, Warszawa 2008.
Garczyński Przemysław, Katalog funkcjonariuszy aparatu bezpieczeństwa, https://katalog.bip.ipn.gov.pl/informacje/78676, dostęp 30 III 2023 r.
Gąsiorowska A., Materiały archiwalne jednostek zapasowych piechoty z okresu 1943–1945, https://caw.wp.mil.pl/plik/file/biuletyn/b5/b_5_12.pdf, dostęp 30 III 2023 r.
Historia utworzenia 16 Pomorskiej Dywizji Zmechanizowanej, https://www.wojsko-polskie.pl/16dz/tradycje/, dostęp 20 III 2023 r.
Jarno W., Samodzielne jednostki artylerii Wojska Polskiego w latach 1945–1949 – organizacja, dyslokacja i wyposażenie, „Piotrkowskie Zeszyty Historyczne” 2014, nr 15.
Konspiracja i opór społeczny w Polsce 1944–1956. Słownik biograficzny, t. 1, red. J. Żaryn, J.T. Żurek, Kraków – Warszawa – Wrocław 2002.
Kowalski L., Korpus Bezpieczeństwa Wewnętrznego a żołnierze wyklęci. Walka z podziemiem antykomunistycznym w latach 1944–1956, Poznań 2016.
Kozłowski P., Zygmunt Szendzielarz „Łupaszko” 1910–1951, Warszawa 2011.
Krajewski K., Łabuszewski T., „Łupaszka”, „Młot”, „Huzar”. Działalność 5 i 6 Brygady Wileńskiej AK (1944–1952), Warszawa 2002.
Krajewski K., Łabuszewski T., Henryk Wieliczko (1922–1949) [w:] Konspiracja i opór społeczny w Polsce 1944–1956. Słownik biograficzny, t. 1, red. J. Żaryn, J.T. Żurek, Kraków – Warszawa – Wrocław 2002.
Krajewski K., Łabuszewski T., Zygmunt Szendzielarz (1910–1951) [w:] Konspiracja i opór społeczny w Polsce 1944–1956. Słownik biograficzny, t. 1, red. J. Żaryn, J.T. Żurek, Kraków – Warszawa – Wrocław 2002.
Kruk M., Księdza Sylwestra Kończala potyczki z bezpieką. Przyczynek do badań nad zagadnieniem stosunku ludności pomorskiej do „władzy ludowej” [w:] Żołnierzowi Niepodległej. Księga dedykowana śp. gen. Mieczysławowi Huchli, red. T. Balbus et al., Rzeszów 2012.
Kruk M., Potyczka pod Lipinkami 3 czerwca 1946 r., Gdańsk 2013.
Łabuszewski T., 5. Brygada Wileńska AK na Pomorzu, Warmii i Mazurach 1945–1947, Warszawa 2017.
Motyka G., Akcja „Wisła”. Komunistyczna czystka etniczna, Kraków 2023.
Niwiński P., Antoni Olechnowicz (1905–1951) [w:] Konspiracja i opór społeczny w Polsce 1944–1956. Słownik biograficzny, t. 1, red. J. Żaryn, J.T. Żurek, Kraków – Warszawa – Wrocław 2002.
Paczoska A., „Dul”, „Głowiak” i inni. Podziemie zbrojne w powiecie sępoleńskim w latach 1945–1947, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” 2005, nr 9–10.
Pałka J., Ludowe Wojsko Polskie w walce ze zbrojnym podziemiem niepodległościowym (lata 1946 i 1947), „Pamięć i Sprawiedliwość” 2013, nr 1.
Płońska A., Egzekucja majora. Śmierć Zygmunta Szendzielarza „Łupaszki”, https://przystanekhistoria.pl/pa2/teksty/98617,Egzekucja-majora-Smierc-Zygmunta-Szendzielarza-Lupaszki.html, dostęp 10 III 2023 r.
Poksiński J., „Działalność społeczno-polityczna Pomorskiego Okręgu Wojskowego w latach 1945–1948”, praca doktorska, Wojskowa Akademia Polityczna im. Feliksa Dzierżyńskiego, 1980, mps., w zbiorach Karola Polejowskiego
Poksiński J., Pomorski Okręg Wojskowy 1945–1949, „Wojskowy Przegląd Historyczny” 1983, nr 2–3: 40 lat Ludowego Wojska Polskiego.
Poksiński J., Świadczenia gospodarcze Pomorskiego Okręgu Wojskowego w latach 1945–1949, „Zeszyty Naukowe WAP” 1984, nr 117.
Poksiński J., Tworzenie podstaw organizacyjnych i funkcjonalnych POW w latach 1945–1949 [w:] Pomorski Okręg Wojskowy 1945–1987. Zarys dziejów, red. A. Karnowski, Bydgoszcz 1989.
Polejowski K., Notes Olgierda Christy ze zbiorów Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku jako źródło do poznania działalności 5 Brygady Wileńskiej Armii Krajowej na Pomorzu Gdańskim w 1946 r., „Wojna i Pamięć. Czasopismo Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku” 2021, nr 3.
Polejowski K., O Polskę wolną i czystą jak łza. Szwadron 5 Brygady Wileńskiej AK ppor. Zdzisława Badochy „Żelaznego” na terenie powiatu kartuskiego w maju 1946 r., Gdańsk 2021.
Polejowski K., Pierwsze dni obecności patrolu 5. Brygady Wileńskiej AK ppor. Henryka Wieliczko „Lufy” w Borach Tucholskich (8–15 kwietnia 1946 r.), https://przystanekhistoria.pl/pa2/teksty/106444,Pierwsze-dni-obecnosci-patrolu-5-Brygady-Wilenskiej-AK-ppor-Henryka-Wieliczko-Lu.html?search=6716709756909, dostęp 5 IV 2024 r.
Polejowski K., Żelazna pięść majora „Łupaszki” na zdrajców, „Polska Zbrojna. Historia” 2023, nr 1.
Ryba J., „Łupaszka” – partyzancka legenda, https://ipn.gov.pl/pl/historia-z-ipn/102255,Lupaszkapartyzancka-legenda.html?search=61979, dostęp 11 IV 2023 r.
Sadowski S., Biogramy dowódców Okręgu z lat 1919–2007 [w:] Pomorski Okręg Wojskowy w latach 1919–2009, t. 1: Szkice i materiały z okazji 90. rocznicy powstania, red. A.S. Kotowski, S. Sadowski, Toruń 2009.
Stryczyński M., Walka ze zbrojnym podziemiem na Pomorzu Gdańskim, „Wojskowy Przegląd Historyczny” 1984, nr 2.
Szewczyk R., Walka LWP z polskim i ukraińskim podziemiem niepodległościowym [w:] Człowiek twórcą historii, t. 4: Społeczeństwo Europy Środkowo-Wschodniej w XX wieku, red. nauk. C. Kuklo, W. Walczak, Białystok 2024.
Sztama P., Garbowski Roman, https://zolnierzeniezlomni.com.pl/bestie/garbowski-roman, dostęp 20 III 2023 r.
License
Copyright (c) 2025 Przegląd Archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
