Język Polski
English
Wielka historia w soczewce. Fenomen Maczkowa (1945–1948) i jego upamiętnienie w Centrum Dokumentacji i Spotkań Haren/Maczków w Niemczech
Przegląd Archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej, Tom 18 (2025), strony: 265-286
Data publikacji: 2025-12-30
https://doi.org/10.48261/PAIPN251810
PDF
Abstrakt
Na północnym zachodzie Niemiec (w powiecie Emsland, w hrabstwie Bentheim i w częściach Fryzji Wschodniej) po zakończeniu II wojny światowej 1. Dywizja Pancerna gen. Stanisława Maczka przejęła zadanie opieki głównie nad Polakami (Displaced Persons), którzy nie mogli lub nie chcieli powrócić do kraju. Aby zapewnić im dach nad głową, zarekwirowano niemieckie mieszkania i przekazano je Polakom. W przeciwieństwie do innych miejscowości w regionie, gdzie ewakuowano jedynie poszczególne dzielnice, Haren musiała opuścić cała ludność niemiecka. Osiedlono w nim około 5 tys. Polaków, którzy przemianowali miasto na Maczków i zorganizowali wzorcowe osiedle z polską administracją cywilną. W artykule pokrótce opisano ww. wydarzenia, a następnie skupiono się na zmianach w postrzeganiu fenomenu Maczkowa: od tabuizowania jego dziejów po ich opracowanie w powstałym Centrum Dokumentacji i Spotkań Haren/Maczków. Omówiono również najważniejsze zbiory źródeł i cyfrowe kopie, z którymi można zapoznać się na miejscu.
Bibliografia
Als Haren Maczków hieß. Polen im Emsland, reż. J. Hobrecht, 1996.
Als die Polen in den Norden kamen – Aus Haren wird Maczkow, reż. J. Wösten, 2015.
Archiwum Miasta Haren (Stadtarchiv Haren [Ems]): Tandecki N.L., Aus dem Schifferort Haren an der Ems wird Maczków – die Hauptstadt von „Klein Polen”. Eine Episode aus der Geschichte Harens: H3.1. Nr. 1, 03.
Bednorz R., Haren – Maczków. Z niemieckich obozów w nowe życie, „Łambinowicki Rocznik Muzealny” 2000, t. 23.
Budyn S., Duszpasterstwo polskie w strefie brytyjskiej 1945–1949, Lublin – Hanower 2024.
Das Projekt „Schulchronikenˮ der Studiengesellschaft für Emsländische Regionalgeschichte, https://www.emslandgeschichte.de/index.php/geschichte-aktiv/projekt-schulchroniken/71-projekt-schulchroniken, dostęp 1 II 2025 r.
Didden J., Swarts M., Quest for Freedom. A History of the 1st Polish Armoured Division, Breda 2025.
Düben A.K., Die Emslandlager in den Erinnerungskulturen 1945–2011. Akteure, Deutungen und Formen, Göttingen 2022.
Dziewczęta ze Stalagu VI C Oberlangen, oprac. F. Bańkowska, K. Kabzińska, Warszawa 1998.
Fehren W., Haren – Band III, Haren 2018.
Guść I., Maczkowcy w krainie tulipanów. O polskich weteranach w Holandii i o konflikcie pamięci [w:] Minione, teraźniejsze. Niderlandystyczne refleksje kulturowo-historyczne, red. B. Czarnecka, Wrocław 2015.
Hölle im Moor. Die Emslandlager 1933–1945, red. B. Faulenbach, A. Kaltofen, Göttingen 2017.
Holian A., Between National Socialism and Soviet Communism. Displaced Persons in Postwar Germany, Ann Arbor 2021.
Honnigfort M., Hofmann M., Haren/Maczków 1945–1948, „Jahrbuch des Emsländischen Heimatbundsˮ 2018, t. 64.
Kersten K., Repatriacja ludności polskiej po II wojnie światowej (Studium historyczne), Wrocław 1974.
Lehmkuhl U., Demokratiegeschichte als internationale Kulturgeschichte. Theoretische Ansätze und empirische Forschung zwischen Historischer Kulturwissenschaft und Soziologischem Institutionalismus, „Geschichte und Gesellschaft” 2001, z. 27/3.
Lembeck A. (współpraca Klaus Wessels), Befreit, aber nicht in Freiheit. Displaced Persons im Emsland 1945–1950, Bremen 1997.
Menke W., Haren an der Ems 1945/48. Das Kriegsende, die Evakuierung und die Polen (Maczkow)-Zeit (Ortskundliche Beiträge und Berichte), Haren (Ems) 2016.
Menhard A., Eine deutsche Stadt, die das polnische Maczków war, „DIZ-Nachrichten” 1996, nr 18.
Meyer E., Aus einem deutschen Schifferstädtchen wird „Maczków, Hauptstadt von Klein-Polenˮ [w:] E. Meyer, Dreizehn Tage deutscher Geschichte in Niedersachsen 1932–1955, Oldenburg 1976.
Nowak K., Kingdom of Barracks. Polish Displaced Persons in Allied-Occupied Germany and Austria, London – Chicago 2023.
Nowakowski T., Maczków – polnische Stadt an der Ems, „Merian” 1971.
Nowakowski T., Obóz Wszystkich Świętych, Paryż 1957.
Pałka J., Venken M., Zalewski K.M., Żołnierze generała Maczka. Doświadczenie i pamięć wojny, Gdańsk – Zakrzewo 2013.
Ritter R. (współpraca Britta Albers), Haren – Maczków 1945–1948. Zwei Perspektiven auf die emsländische Gemeinde Haren in der Nachkriegszeit / Dwa spojrzenia na miejscowość Haren w rejonie Emsland po II wojnie światowej, Haren (Ems) 2023.
Ritter R., Von Warschau über Oberlangen nach Maczków – Die Frauen-Soldaten der polnischen Heimatarmee im Emsland, „Emsländische Geschichte” 2005, t. 32.
Rudnicki K., Die erste Panzerdivision als Besatzung in Deutschland, „Jahrbuch des Emsländischen Heimatbunds” 1976, t. 22.
Rydel J., „Polska okupacja” w północno-zachodnich Niemczech 1945–1948. Nieznany rozdział stosunków polsko-niemieckich, Kraków 2000.
Skibiński F., Pierwsza Pancerna, Warszawa 1979.
Sprawozdanie z sesji popularnonaukowej „Kobiety w niewoli Wehrmachtu” 18–19 X 1984 w Centralnym Muzeum Jeńców Wojennych w Łambinowiach–Opolu, „Łambinowicki Rocznik Muzealny” 1985, t. 8 (numer specjalny).
Szadkowska E., „Zła przeszłość nie jest murem nie do przebycia”. Polska i Niemcy w publicystyce Tadeusza Nowakowskiego [w:] „Kultura” paryska. Twórcy, dzieło, recepcja, red. I. Hofman, Lublin 2007.
Walentynowicz M., Wojna bez patosu. Z notatnika i szkicownika korespondenta wojennego, Warszawa 1969.
Wiacek J., L’Odyssée du Phénix. Histoire de la 1re division blindée polonaise 1939–1945, Louviers 2019.
Wróbel J., Na rozdrożu historii. Repatriacja obywateli polskich z Zachodu w latach 1945–1949, Łódź 2009.
Wyman M., DPs: Europe’s Displaced Persons, 1945–1951, Ithaca 1998.
Zalesiński Ł., Maczków – polskie miasto w Niemczech, którego nie ma, https://podroze.onet.pl/ciekawe/maczkow-czyli-historia-okupacji-niemieckiego-miasta-haren-przez-polakow/54338l6, dostęp 28 XII 2025 r.
Licencja
Prawa autorskie (c) 2025 Przegląd Archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
