Archiwalia Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego/Urzędu ds. Bezpieczeństwa Publicznego jako źródło do badania postaw białostockiego środowiska oświatowego w latach 1944–1956
Przegląd Archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej, Tom 18 (2025), strony: 247-264
Data publikacji: 2025-12-30
https://doi.org/10.48261/PAIPN251809
Abstrakt
Działania wojenne spowodowały katastrofalny brak wykwalifikowanych kadr w oświacie, a wykształcenie nowych wymagało czasu. Sytuacja ta wymusiła na komunistach w Polsce zatrudnianie nauczycieli z przedwojenną praktyką. Wśród nich były osoby, które niechętnie odnosiły się do nowej władzy, a ich lojalność budziła zastrzeżenia. Uzyskanie kontroli nad oświatą było jednym z priorytetów rządzących. W związku z tym podlegała ona ścisłemu nadzorowi ze strony PPR/PZPR, wspomaganej przez podległy jej aparat represji. Dokumentacja komunistycznych organów bezpieczeństwa jest ważnym źródłem do badań nad postawami i poglądami społecznymi. Uzupełnia ona obraz rzeczywistości społecznej, jaki wyłania się z materiałów źródłowych wytworzonych przez instytucje państwowe, partyjne, a także z pamiętników czy relacji samych nauczycieli. Celem artykułu jest omówienie specyfiki tego rodzaju źródeł historycznych i ich przydatności w badaniu historii szkolnictwa oraz próba analizy postaw pracowników oświaty na terenie województwa białostockiego w latach 1944–1956 na podstawie materiałów wytworzonych przez Wojewódzki Urząd Bezpieczeństwa Publicznego w Białymstoku.
Bibliografia
Aparat bezpieczeństwa w Polsce. Kadra kierownicza, t. 1: 1944–1956, red. K. Szwagrzyk, Warszawa 2005.
Aparat bezpieczeństwa w Polsce w latach 1954–1956. Taktyka, strategia, metody, wybór i oprac. G. Majchrzak, A. Paczkowski, Warszawa 2011.
Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Warszawie: 1572/296; 1572/299; 2911/1.
Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Oddział w Białymstoku: 033/27; 045/718; 045/841; 045/848; 045/1093; 045/1099; 045/1102; 045/1103; 045/1111; 045/1113; 045/1114; 045/1116; 045/1120; 045/2045, t. 2.
Archiwum Państwowe w Białymstoku: Kuratorium Okręgu Szkolnego Białostockiego w Białymstoku 1944–1950: sygn. 1–2.
Balicki M., Szkolnictwo podstawowe w województwie białostockim w latach 1944–1972, Białystok 1995.
Chabros E., Działania Wydziału V WUBP we Wrocławiu wobec szkolnictwa i oświaty [w:] Urząd Bezpieczeństwa na Dolnym Śląsku 1945–1956. Z badań nad organizacją i działalnością aparatu bezpieczeństwa. Studia i materiały IPN, red. R. Klementowski, K. Szwagrzyk, Wrocław 2012.
Iwaniuk S., Szkolnictwo białoruskie na Białostocczyźnie w latach 1944–1980 [w:] Białorusini – historia i kultura. Sesja naukowa Szreniawa, 25–26 czerwca 2010, red. J. Jurkiewicz, Szreniawa 2010.
Kaszlej Z., Rychlewski B., Słownik biograficzny konspiracji niepodległościowej na Augustowszczyźnie i Suwalszczyźnie 1944–1956, Kraków 2020.
Komunizm w Polsce. Zdrada, zbrodnia, zakłamanie, zniewolenie, red. W. Bernacki et al., Kraków 2005.
Kosiński K., O nową mentalność. Życie codzienne w szkołach 1945–1956, Warszawa 2000.
Kryńska E.J., Specyfika oświatowego ruchu oporu w województwie białostockim w latach II wojny światowej, Białystok 2010.
Kryńska E.J., Szkolnictwo ogólnokształcące w województwie białostockim 1944–1948, Białystok 1991.
Lachowicz A., Walka o wpływ na młode pokolenie między „władzą ludową” a Kościołem katolickim w woj. białostockim w latach 1945–1948, „Studia Podlaskie” 2003, t. 13.
Magier D., Jaką świadomość kształtowała oświata Polski stalinowskiej? Ustrój szkolnictwa w pierwszych latach Polski Ludowej [w:] Rola oświaty i szkolnictwa w procesie kształtowania się świadomości narodowej na pograniczu polsko-litewsko-białoruskim, red. W. Śleszyński, Białystok 2007.
Majecki H., Sprawozdania delegatów PKWN z pobytu na Białostocczyźnie w pierwszych dniach po wyzwoleniu spod okupacji hitlerowskiej, „Rocznik Białostocki” 1970, t. 9.
Mielczarek F., Ideologiczno-polityczna indoktrynacja nauczycieli w Polsce w latach 1945–1956, Opole 1997.
Milewski J.J., Działania Wydziału V Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Białymstoku wobec partii opozycyjnych [w:] Urząd Bezpieczeństwa w województwie białostockim 1944–1956. Z badań nad strukturą i działalnością aparatu represji. Studia i materiały, red. M. Markiewicz, Białystok 2015.
Milewski J.J., Województwo białostockie. Zarys dziejów (1919–1975), Białystok 2011.
Osiński Z., Działania aparatu bezpieczeństwa wobec oświaty na Lubelszczyźnie w latach 1944–1989, Lublin 2013.
Paczkowski A., Od sfałszowanego zwycięstwa do prawdziwej klęski, Kraków 1999.
Puliński A., Szykany i represje wobec nauczycieli na Warmii i Mazurach w latach 1945–1956 [w:] Zaangażowanie? Opór? Gra? Szkic do portretu nauczyciela w latach PRL-u, red. R. Grzybowski, Toruń 2013.
Radiukiewicz J., Działalność ZNP w pierwszych latach po II wojnie światowej na Białostocczyźnie, „Przegląd Historyczno-Oświatowy” 1969, nr 3.
Rocznik statystyczny woj. białostockiego 1958, Białystok 1958.
Rok pierwszy. Powstanie i działalność aparatu bezpieczeństwa publicznego na Lubelszczyźnie (lipiec 1944 – czerwiec 1945), red. L. Pietrzak et al., Lublin 2004.
Rok pierwszy. Urząd Bezpieczeństwa Publicznego w województwie białostockim (sierpień 1944 – lipiec 1945), red. B. Bojaryn-Kazberuk, J. Autuchiewicz, Warszawa – Białystok 2021.
Rybarczyk P., Działania Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Bydgoszczy wobec uczniów i nauczycieli bydgoskich szkół średnich w latach 1945–1956. Zarys problematyki, „Kronika Bydgoska” 2007, t. 29.
Sychowicz K., Działalność aparatu bezpieczeństwa wobec środowiska oświatowego w woj. białostockim w latach 1945–1949 [w:] Rola oświaty i szkolnictwa w procesie kształtowania się świadomości narodowej na pograniczu polsko-litewsko-białoruskim, red. W. Śleszyński, Białystok 2007.
Sychowicz K., Ziemia Łomżyńska i jej mieszkańcy w latach 1944–1956, Łomża 2005.
Szuba L., Polityka oświatowa państwa polskiego w latach 1944–1956, Lublin 2002.
Świętochowska E., Wojewódzki Urząd Bezpieczeństwa Publicznego w Białymstoku wobec młodzieży w latach 1944–1956. Główne kierunki działań [w:] Urząd Bezpieczeństwa w województwie białostockim 1944–1956. Z badań nad strukturą i działalnością aparatu represji. Studia i materiały, red. M. Markiewicz, Białystok 2015.
Twarze białostockiej bezpieki. Obsada stanowisk kierowniczych Urzędu Bezpieczeństwa i Służby Bezpieczeństwa w Białymstoku. Informator personalny, red. P. Łapiński, Białystok 2007.
Walczak M., Ludzie nauki i nauczyciele polscy podczas II wojny światowej. Księga strat osobowych, Warszawa 1995.
Województwo białostockie, red. J. Kostrowicki, Lublin 1967.
Wołoszyn J.W., Chronić i kontrolować. UB wobec środowisk i organizacji konspiracyjnych młodzieży na Lubelszczyźnie (1944–1956), Warszawa 2007.
Z dziejów kontrwywiadu w Polsce Ludowej (wybór dokumentów 1944–1984), t. 1, oprac. Departament Szkolenia i Doskonalenia Zawodowego MSW, Warszawa 1987.
Zwolski M., Deportacje internowanych Polaków w głąb ZSRS w latach 1944–1945 [w:] Exodus. Deportacje i migracje (wątek wschodni). Stan i perspektywy badań, red. M. Zwolski, Warszawa – Białystok 2008.
Licencja
Prawa autorskie (c) 2025 Przegląd Archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Język Polski
English
PDF
