View Vol. 18 (2025)

Vol. 18 (2025)

ISSN:
1899-1254

eISSN:
2957-1731
Section: Archival repository

Archival Materials of the Office of Public Security/the Office of Public Security Affairs as a Source to Research the Views of Białystok Educational Circles from 1944–1956

Jerzy Autuchiewicz

https://orcid.org/0000-0001-5210-4619

Oddział Instytutu Pamięci Narodowej w Białymstoku

Przegląd Archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej, Vol. 18 (2025), pages: 247-264

Publication date: 2025-12-30

https://doi.org/10.48261/PAIPN251809

Abstract

The war caused a catastrophic shortage of qualified staff in education and training new teachers took time. This situation forced the communists in Poland to employ teachers with pre-war experience. Among them were people who were reluctant to accept the new authorities and their loyalty was questionable. Gaining control over education was one of the priorities of those in power. As a result, it was subject to strict supervision by the Polish Workers’ Party (PPR/PZPR), assisted by its apparatus of repression. The documentation of communist security agencies is an important source for research on social attitudes and views. It complements the picture of social reality that emerges from source materials produced by state and party institutions, as well as from the memoirs and accounts of teachers themselves. The aim of this article is to discuss the specific nature of this type of historical source, its usefulness in researching the history of the school system, and to attempt to analyse the attitudes of education employees in the Białystok Voivodeship from 1944–1956 on the basis of materials created by the Voivodeship Public Security Office in Białystok.


Aparat bezpieczeństwa w Polsce. Kadra kierownicza, t. 1: 1944–1956, red. K. Szwagrzyk, Warszawa 2005.

Aparat bezpieczeństwa w Polsce w latach 1954–1956. Taktyka, strategia, metody, wybór i oprac. G. Majchrzak, A. Paczkowski, Warszawa 2011.

Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Warszawie: 1572/296; 1572/299; 2911/1.

Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Oddział w Białymstoku: 033/27; 045/718; 045/841; 045/848; 045/1093; 045/1099; 045/1102; 045/1103; 045/1111; 045/1113; 045/1114; 045/1116; 045/1120; 045/2045, t. 2.

Archiwum Państwowe w Białymstoku: Kuratorium Okręgu Szkolnego Białostockiego w Białymstoku 1944–1950: sygn. 1–2.

Balicki M., Szkolnictwo podstawowe w województwie białostockim w latach 1944–1972, Białystok 1995.

Chabros E., Działania Wydziału V WUBP we Wrocławiu wobec szkolnictwa i oświaty [w:] Urząd Bezpieczeństwa na Dolnym Śląsku 1945–1956. Z badań nad organizacją i działalnością aparatu bezpieczeństwa. Studia i materiały IPN, red. R. Klementowski, K. Szwagrzyk, Wrocław 2012.

Iwaniuk S., Szkolnictwo białoruskie na Białostocczyźnie w latach 1944–1980 [w:] Białorusini – historia i kultura. Sesja naukowa Szreniawa, 25–26 czerwca 2010, red. J. Jurkiewicz, Szreniawa 2010.

Kaszlej Z., Rychlewski B., Słownik biograficzny konspiracji niepodległościowej na Augustowszczyźnie i Suwalszczyźnie 1944–1956, Kraków 2020.

Komunizm w Polsce. Zdrada, zbrodnia, zakłamanie, zniewolenie, red. W. Bernacki et al., Kraków 2005.

Kosiński K., O nową mentalność. Życie codzienne w szkołach 1945–1956, Warszawa 2000.

Kryńska E.J., Specyfika oświatowego ruchu oporu w województwie białostockim w latach II wojny światowej, Białystok 2010.

Kryńska E.J., Szkolnictwo ogólnokształcące w województwie białostockim 1944–1948, Białystok 1991.

Lachowicz A., Walka o wpływ na młode pokolenie między „władzą ludową” a Kościołem katolickim w woj. białostockim w latach 1945–1948, „Studia Podlaskie” 2003, t. 13.

Magier D., Jaką świadomość kształtowała oświata Polski stalinowskiej? Ustrój szkolnictwa w pierwszych latach Polski Ludowej [w:] Rola oświaty i szkolnictwa w procesie kształtowania się świadomości narodowej na pograniczu polsko-litewsko-białoruskim, red. W. Śleszyński, Białystok 2007.

Majecki H., Sprawozdania delegatów PKWN z pobytu na Białostocczyźnie w pierwszych dniach po wyzwoleniu spod okupacji hitlerowskiej, „Rocznik Białostocki” 1970, t. 9.

Mielczarek F., Ideologiczno-polityczna indoktrynacja nauczycieli w Polsce w latach 1945–1956, Opole 1997.

Milewski J.J., Działania Wydziału V Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Białymstoku wobec partii opozycyjnych [w:] Urząd Bezpieczeństwa w województwie białostockim 1944–1956. Z badań nad strukturą i działalnością aparatu represji. Studia i materiały, red. M. Markiewicz, Białystok 2015.

Milewski J.J., Województwo białostockie. Zarys dziejów (1919–1975), Białystok 2011.

Osiński Z., Działania aparatu bezpieczeństwa wobec oświaty na Lubelszczyźnie w latach 1944–1989, Lublin 2013.

Paczkowski A., Od sfałszowanego zwycięstwa do prawdziwej klęski, Kraków 1999.

Puliński A., Szykany i represje wobec nauczycieli na Warmii i Mazurach w latach 1945–1956 [w:] Zaangażowanie? Opór? Gra? Szkic do portretu nauczyciela w latach PRL-u, red. R. Grzybowski, Toruń 2013.

Radiukiewicz J., Działalność ZNP w pierwszych latach po II wojnie światowej na Białostocczyźnie, „Przegląd Historyczno-Oświatowy” 1969, nr 3.

Rocznik statystyczny woj. białostockiego 1958, Białystok 1958.

Rok pierwszy. Powstanie i działalność aparatu bezpieczeństwa publicznego na Lubelszczyźnie (lipiec 1944 – czerwiec 1945), red. L. Pietrzak et al., Lublin 2004.

Rok pierwszy. Urząd Bezpieczeństwa Publicznego w województwie białostockim (sierpień 1944 – lipiec 1945), red. B. Bojaryn-Kazberuk, J. Autuchiewicz, Warszawa – Białystok 2021.

Rybarczyk P., Działania Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Bydgoszczy wobec uczniów i nauczycieli bydgoskich szkół średnich w latach 1945–1956. Zarys problematyki, „Kronika Bydgoska” 2007, t. 29.

Sychowicz K., Działalność aparatu bezpieczeństwa wobec środowiska oświatowego w woj. białostockim w latach 1945–1949 [w:] Rola oświaty i szkolnictwa w procesie kształtowania się świadomości narodowej na pograniczu polsko-litewsko-białoruskim, red. W. Śleszyński, Białystok 2007.

Sychowicz K., Ziemia Łomżyńska i jej mieszkańcy w latach 1944–1956, Łomża 2005.

Szuba L., Polityka oświatowa państwa polskiego w latach 1944–1956, Lublin 2002.

Świętochowska E., Wojewódzki Urząd Bezpieczeństwa Publicznego w Białymstoku wobec młodzieży w latach 1944–1956. Główne kierunki działań [w:] Urząd Bezpieczeństwa w województwie białostockim 1944–1956. Z badań nad strukturą i działalnością aparatu represji. Studia i materiały, red. M. Markiewicz, Białystok 2015.

Twarze białostockiej bezpieki. Obsada stanowisk kierowniczych Urzędu Bezpieczeństwa i Służby Bezpieczeństwa w Białymstoku. Informator personalny, red. P. Łapiński, Białystok 2007.

Walczak M., Ludzie nauki i nauczyciele polscy podczas II wojny światowej. Księga strat osobowych, Warszawa 1995.

Województwo białostockie, red. J. Kostrowicki, Lublin 1967.

Wołoszyn J.W., Chronić i kontrolować. UB wobec środowisk i organizacji konspiracyjnych młodzieży na Lubelszczyźnie (1944–1956), Warszawa 2007.

Z dziejów kontrwywiadu w Polsce Ludowej (wybór dokumentów 1944–1984), t. 1, oprac. Departament Szkolenia i Doskonalenia Zawodowego MSW, Warszawa 1987.

Zwolski M., Deportacje internowanych Polaków w głąb ZSRS w latach 1944–1945 [w:] Exodus. Deportacje i migracje (wątek wschodni). Stan i perspektywy badań, red. M. Zwolski, Warszawa – Białystok 2008.

License

Copyright (c) 2025 Przegląd Archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej

Creative Commons License

This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.

https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/legalcode.pl

                            View Vol. 18 (2025)

Vol. 18 (2025)

ISSN:
1899-1254
eISSN:
2957-1731

Data publikacji:
2025-12-30

Dział: Archival repository