Język Polski
English
Emigracyjne losy Michała Gwalberta Pawlikowskiego (1939-1940) w świetle „Dziennika ścisłego” i innych dokumentów osobistych
Łukasz Chrobak
https://orcid.org/0000-0001-7080-781X
Oddział Instytutu Pamięci Narodowej w Rzeszowie
Przegląd Archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej, Tom 18 (2025), strony: 173-196
Data publikacji: 2025-12-30
https://doi.org/10.48261/PAIPN251806
PDF
Abstrakt
Michał Gwalbert Pawlikowski (1887–1970) był przedstawicielem polskiego ziemiaństwa oraz rodzimej elity intelektualnej. Do 1939 r. opiekował się rodzinnym majątkiem w Medyce, był pisarzem, poetą, kolekcjonerem, wydawcą serii „Biblioteka Medycka” oraz działaczem Narodowej Demokracji. We wrześniu 1939 r. został rozdzielony z rodziną, która pozostała w okupowanym kraju. Jemu zaś udało się przedostać do Włoch, gdzie przez kilka miesięcy organizował pomoc dla Polaków znajdujących się w Rumunii i na Węgrzech. Jednocześnie czynił starania, aby uzyskać wpływ na życie polityczne polskiej emigracji. Artykuł – na podstawie dziennika Pawlikowskiego – omawia jego losy po wybuchu II wojny światowej oraz w czasie pierwszych miesięcy spędzonych we Włoszech. Przybliża próby zaangażowania się w sprawy polityczno-społeczne polskiej emigracji, jak również odpowiada na pytanie o jego rolę w środowisku wychodźczym w tym okresie.
Słowa kluczowe
Medyka • Przemyśl • Włochy • emigracja • Michał Gwalbert Pawlikowski • II wojna światowa Medyka • Przemyśl • Italy • emigration • Michał Gwalbert Pawlikowski • World War II
Bibliografia
Agopsowicz M., Kresowe Pokucie. Rzeczpospolita ormiańska, Łomianki 2014.
Artur i Wanda. Dzieje miłości Arthura Grottgera i Wandy Monne. Listy – pamiętniki, t. 1–2, podali do druku M. Pawlikowski, M. Wolska, Medyka 1928.
Axentowicz-Bohosiewicz M., Henryk Krzysztofowicz, https://cmentarze.fundacjaormianska.pl/za-ucze-i-knia-e-maj-tki-rodziny-krzysztofowicz-w/, dostęp 28 XI 2023 r.
Biblioteka Jagiellońska: Archiwum domowe Pawlikowskich, cz. III: Życiorysy Michała Pawlikowskiego, 11864 IV; Michał Pawlikowski, „Druga wojna światowa. Dziennik ścisły”, 11867 III; Dziennik Andzi (Anny) Bogdanowiczównej, 11869 III; Michał Pawlikowski, „Pamiętnik XI 1943. Moje aresztowanie”, 11870 III; „Dzień za dniem na tułactwie”, 11871 III; Korespondencja Michała Pawlikowskiego z czasu jego pobytu we Włoszech w latach 1939–1944, tzw. listy włoskie, t. 1, 11872 III; Korespondencja Michała Pawlikowskiego z czasu jego pobytu we Włoszech w latach 1939–1944, tzw. listy włoskie, t. 2, 11878 III; Korespondencja Michała Pawlikowskiego z czasu jego pobytu we Włoszech w latach 1939–1944, tzw. listy włoskie, t. 3, 11879 III.
Bocheński J., Wspomnienia, Kraków 1993.
Canova N., Michałowski Józef Jakub Feliks (1870–1956) [w:] Polski słownik biograficzny, t. 20, z. 2, Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk 1975.
Cywińska J., Przyjaciel Paderewskiego, Wyspiańskiego i Karłowicza. Henryk Opieński jako kompozytor, Toruń 2023.
Dalecki R., Armia Karpaty w wojnie obronnej 1939 roku, Rzeszów 1989.
Dawidowicz A., Myśl polityczna Stronnictwa Narodowego 1928–1939. Wspólnota ideału czy alternacja koncepcji, Lublin 2017.
Teodor Feliks Domaradzki, https://tei.nplp.pl/entities/2222, dostęp 20 X 2025 r.
Dzienniki czynności Prezydenta RP Władysława Raczkiewicza 1939–1947, t. 1: 1939–1942, oprac. J. Piotrowski, Wrocław 2004.
Fabisz D., Generał Lucjan Żeligowski 1865–1947. Działalność wojskowa i polityczna, Warszawa 2007.
Galos A., Głąbiński Stanisław (1862–1941) [w:] Polski słownik biograficzny, t. 8, Wrocław –Kraków – Warszawa 1960.
Głąbiński S., W cieniu ojca, Warszawa 2001.
Gryszkiewicz B., Bielatowicz Jan [w:] Słownik biograficzny historii Polski, t. 1, red. J. Chodera, F. Kiryk, Wrocław – Warszawa – Kraków 2005.
Haller J., Pamiętniki: z wyborem dokumentów i zdjęć, Łomianki 2014.
Hułas M., Goście czy intruzi? Rząd polski na uchodźstwie wrzesień 1939 – lipiec 1943, Warszawa 1996.
Jakubowska B., Malinowski (Pobóg-Malinowski) Władysław [w:] Słownik biograficzny historii Polski, t. 2, red. J. Chodera, F. Kiryk, Wrocław – Warszawa – Kraków 2005.
Jakubowski B., Dwór i zbiory Michała Pawlikowskiego w Medyce, „Rocznik Przemyski. Literatura i Język” 2022, t. 58, z. 2.
Janowski P., Kukiel Marian [w:] Encyklopedia katolicka, t. 10, red. E. Gigilewicz, Lublin 2004.
Jedynak A., Judycki Z., Bocheński Józef Maria [w:] Wielka encyklopedia PWN, t. 4, Warszawa 2003.
Jurga T., Obrona Polski 1939, Warszawa 1990.
Kaczmarski K., O Wielką Polskę na wojennym wychodźstwie. Stronnictwo Narodowe wobec rządu gen. Władysława Sikorskiego (1939–1943), Rzeszów 2013.
Kisielewski Józef (1905–1966) [w:] Mały słownik pisarzy polskich na obczyźnie 1939–1980, red. B. Klimaszewski, Warszawa 1992.
Katelbach T., Loże, „Zeszyty Historyczne” (Paryż) 1963, nr 3.
Kilian S., Seyda Marian [w:] Słownik biograficzny historii Polski, t. 2, red. J. Chodera, F. Kiryk, Wrocław – Warszawa – Kraków 2005.
Kołodziejczyk A., Bereza Kartuska [w:] Encyklopedia historii Drugiej Rzeczypospolitej, red. A. Garlicki et al., Warszawa 1999.
Krąpiec M.A., Pawlikowski Michał (poglądy) [w:] Powszechna encyklopedia filozofii, t. 8, red. A. Maryniarczyk, Lublin 2007.
Kurpierz T., Henryk Sławik 1894–1944. Biografia socjalisty, Katowice – Warszawa 2020.
Lagzi I., Uchodźcy polscy na Węgrzech w latach drugiej wojny światowej, Warszawa 1980.
Laurenzi L., Najsłynniejsze historie miłosne XX wieku, Warszawa 2004.
Lerski T., Józef Turczyński, https://bibliotekapiosenki.pl/osoby/Turczynski_Jozef/biografia, dostęp 29 XI 2023 r.
Lista Ładosia. Spis osób, na których nazwiska w okresie II wojny światowej zostały wystawione paszporty latynoamerykańskie przez Poselstwo RP i organizacje żydowskie w Szwajcarii, red. J. Kumoch, Warszawa 2021.
Ładoś Aleksander Wacław [w:] Kto był kim w Drugiej Rzeczypospolitej, red. J. Majchrowski, Warszawa 1994.
Majka P., Generał Józef Gawlina. Biskup polowy, Warszawa 2017.
Malinowska I., Brzeski proces 1931–1933 [w:] Encyklopedia historii Drugiej Rzeczypospolitej, red. A. Garlicki et al., Warszawa 1999.
Francesco Marmaggi, https://www.catholic-hierarchy.org/bishop/bmarmaggi.html, dostęp 14 III 2025 r.
Marzec M., Pawlikowski Michał [w:] Encyklopedia katolicka, t. 15, red. E. Gigilewicz, Lublin 2011.
Mazur G., Sławoj-Składkowski Felicjan [w:] Słownik biograficzny historii Polski, t. 2, red. J. Chodera, F. Kiryk, Wrocław – Warszawa – Kraków 2005.
Mazur G., Zagórski-Ostoja Włodzimierz [w:] Słownik biograficzny historii Polski, t. 2, red. J. Chodera, F. Kiryk, Wrocław – Warszawa – Kraków 2005.
O Kasprze Pawlikowskim z Medyki, „Kurier Galicyjski”, https://kuriergalicyjski.com/o-kasprze-pawlikowskim-z-medyki/, dostęp 14 III 2025 r.
Olszak J., Michał Pawlikowski (2 III 1887 – 16 XI 1970), „Rocznik Przemyski” 1990, t. 27.
Orłowski M., Generał Józef Haller 1879–1960, Kraków 2007.
Papieski Instytut Studiów Kościelnych wysłał 35 tys. książek do Polski, https://wszystkoconajwazniejsze.pl/pepites/papieski-instytut-studiow-koscielnych-wyslal-35-tys-ksiazek-do-polski/, dostęp 17 III 2025 r.
Paszkiewicz M., Walerian Meysztowicz (1893–1982), „Teki Historyczne” 1985, t. 18.
Pawlikowski K., Z Medyki. Wspomnienia rodzinne, Kraków 2017.
Pawlikowski M., Człowiek w obliczu gór. Ustęp w historii kultury, „Wierchy” 1933, t. 13.
Pawlikowski M., Kościół a naród i państwo, Poznań 1936.
Pawlikowski M., Sprawa żydowska w Polsce ze stanowiska narodowego i katolickiego, Częstochowa 1938.
Pawlikowski M., Wczorajszy okop, Lwów 1921.
Pawlikowski M., Wiosenny gość, Lwów 1906.
Rojek W., Stroński Stanisław (1882–1955) [w:] Polski słownik biograficzny, t. 44, z. 3, Warszawa – Kraków 2006.
Romeyko M., Wspomnienia o Wieniawie i o rzymskich czasach, Warszawa 1990.
Erminio Sella, https://www.fondazionesella.org/biographies/sella-erminio-6/, dostęp 28 XI 2023 r.
Vittorio Sella, https://www.fondazionesella.org/photo-funds/sella-vittorio-5/, dostęp 28 XI 2023 r.
Sierpowski S., Stosunki polsko-włoskie w latach 1918–1940, Warszawa 1975.
Sikorski T., Wątor A., Medyceusz znamienity. Jan Gwalbert Pawlikowski (1860–1939). Biografia, Kraków 2023.
Skręt R., Szklarska-Lohmannowa A., Pawlikowski Michał Gwalbert Mieczysław Józef (1887–1970) [w:] Polski słownik biograficzny, t. 25, z. 3, Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk 1980.
Słowacki J., Król Duch, wydanie zupełne, komentowane, ułożył i komentarzem opatrzył J.G. Pawlikowski, brzmienie tekstów i rękopisów ustalił M. Pawlikowski, Lwów 1924–1925.
Stobiecki R., Humanistyka polska na emigracji [w:] Polska emigracja polityczna 1939–1990. Stan badań, red. S. Łukasiewicz, Warszawa 2016.
Stroński S., Polityka rządu polskiego na uchodźstwie w latach 1939–1942, t. 1, oprac. J. Piotrowski, Nowy Sącz 2007.
Suchcitz A., Wroński M., Barwa Pułku 3 Pancernego – zarys monograficzny, Tarnowskie Góry 2002.
Szklarska-Lohmannowa A., Loret Maciej Sydon (1880–1949) [w:] Polski słownik biograficzny, t. 25, z. 106, Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk 1980.
Śliwa M., Raczkiewicz Władysław [w:] Słownik biograficzny historii Polski, t. 2, red. J. Chodera, F. Kiryk, Wrocław – Warszawa – Kraków 2005.
Święch J., Literatura polska w latach II wojny światowej, Warszawa 2002.
Tomasik P., Wyprawa myślenicka [w:] Encyklopedia ruchu narodowego. Organizacje, wydarzenia, pojęcia, t. 4, red. K. Kawęcki, Warszawa 2024.
Trojanowska M., Lela. Życie i twórczość Anieli z Wolskich Pawlikowskiej (1901–1980), Przemyśl 2021.
Carlo Felice Trossi, https://forzaitalia.pl/historia-alfa-romeo/aleja-slaw/carlo-felice-trossi, dostęp 29 XI 2023 r.
Wasilewski A., W szkocką kratę, Kraków 1978.
Żywczyński M., Hlond August (1881–1948) [w:] Polski słownik biograficzny, t. 9, z. 43, Wrocław – Warszawa – Kraków 1960–1961.
Licencja
Prawa autorskie (c) 2025 Przegląd Archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
