View Vol. 18 (2025)

Vol. 18 (2025)

ISSN:
1899-1254

eISSN:
2957-1731
Section: Archival repository

Michał Gwalbert Pawlikowski’s Emigration Experience (1939–1940) in the Light of His “Detailed Diary” and Other Personal Documents

Łukasz Chrobak

https://orcid.org/0000-0001-7080-781X

Oddział Instytutu Pamięci Narodowej w Rzeszowie

Przegląd Archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej, Vol. 18 (2025), pages: 173-196

Publication date: 2025-12-30

https://doi.org/10.48261/PAIPN251806

Abstract

Michał Gwalbert Pawlikowski (1887–1970) was a representative of the Polish landed gentry and the homeland intellectual elite. Until 1939, he managed his family estate in Medyka, while being a writer, poet, collector, and publisher of the Biblioteka Medycka series, as well as an activist of the National Democracy movement. In September 1939, he was separated from his family, who remained in the occupied country. He managed to get to Italy, where he organised aid for Poles in Romania and Hungary for several months. At the same time, he made efforts to gain influence in the political life of the Polish émigré community. The article, based on Pawlikowski’s diary, discusses his fate after the outbreak of World War II and during his first months in Italy. It describes his attempts to become involved in the political and social affairs of the Polish émigré community, as well as answering the question of his role in that community during this period.


Agopsowicz M., Kresowe Pokucie. Rzeczpospolita ormiańska, Łomianki 2014.

Artur i Wanda. Dzieje miłości Arthura Grottgera i Wandy Monne. Listy – pamiętniki, t. 1–2, podali do druku M. Pawlikowski, M. Wolska, Medyka 1928.

Axentowicz-Bohosiewicz M., Henryk Krzysztofowicz, https://cmentarze.fundacjaormianska.pl/za-ucze-i-knia-e-maj-tki-rodziny-krzysztofowicz-w/, dostęp 28 XI 2023 r.

Biblioteka Jagiellońska: Archiwum domowe Pawlikowskich, cz. III: Życiorysy Michała Pawlikowskiego, 11864 IV; Michał Pawlikowski, „Druga wojna światowa. Dziennik ścisły”, 11867 III; Dziennik Andzi (Anny) Bogdanowiczównej, 11869 III; Michał Pawlikowski, „Pamiętnik XI 1943. Moje aresztowanie”, 11870 III; „Dzień za dniem na tułactwie”, 11871 III; Korespondencja Michała Pawlikowskiego z czasu jego pobytu we Włoszech w latach 1939–1944, tzw. listy włoskie, t. 1, 11872 III; Korespondencja Michała Pawlikowskiego z czasu jego pobytu we Włoszech w latach 1939–1944, tzw. listy włoskie, t. 2, 11878 III; Korespondencja Michała Pawlikowskiego z czasu jego pobytu we Włoszech w latach 1939–1944, tzw. listy włoskie, t. 3, 11879 III.

Bocheński J., Wspomnienia, Kraków 1993.

Canova N., Michałowski Józef Jakub Feliks (1870–1956) [w:] Polski słownik biograficzny, t. 20, z. 2, Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk 1975.

Cywińska J., Przyjaciel Paderewskiego, Wyspiańskiego i Karłowicza. Henryk Opieński jako kompozytor, Toruń 2023.

Dalecki R., Armia Karpaty w wojnie obronnej 1939 roku, Rzeszów 1989.

Dawidowicz A., Myśl polityczna Stronnictwa Narodowego 1928–1939. Wspólnota ideału czy alternacja koncepcji, Lublin 2017.

Teodor Feliks Domaradzki, https://tei.nplp.pl/entities/2222, dostęp 20 X 2025 r.

Dzienniki czynności Prezydenta RP Władysława Raczkiewicza 1939–1947, t. 1: 1939–1942, oprac. J. Piotrowski, Wrocław 2004.

Fabisz D., Generał Lucjan Żeligowski 1865–1947. Działalność wojskowa i polityczna, Warszawa 2007.

Galos A., Głąbiński Stanisław (1862–1941) [w:] Polski słownik biograficzny, t. 8, Wrocław –Kraków – Warszawa 1960.

Głąbiński S., W cieniu ojca, Warszawa 2001.

Gryszkiewicz B., Bielatowicz Jan [w:] Słownik biograficzny historii Polski, t. 1, red. J. Chodera, F. Kiryk, Wrocław – Warszawa – Kraków 2005.

Haller J., Pamiętniki: z wyborem dokumentów i zdjęć, Łomianki 2014.

Hułas M., Goście czy intruzi? Rząd polski na uchodźstwie wrzesień 1939 – lipiec 1943, Warszawa 1996.

Jakubowska B., Malinowski (Pobóg-Malinowski) Władysław [w:] Słownik biograficzny historii Polski, t. 2, red. J. Chodera, F. Kiryk, Wrocław – Warszawa – Kraków 2005.

Jakubowski B., Dwór i zbiory Michała Pawlikowskiego w Medyce, „Rocznik Przemyski. Literatura i Język” 2022, t. 58, z. 2.

Janowski P., Kukiel Marian [w:] Encyklopedia katolicka, t. 10, red. E. Gigilewicz, Lublin 2004.

Jedynak A., Judycki Z., Bocheński Józef Maria [w:] Wielka encyklopedia PWN, t. 4, Warszawa 2003.

Jurga T., Obrona Polski 1939, Warszawa 1990.

Kaczmarski K., O Wielką Polskę na wojennym wychodźstwie. Stronnictwo Narodowe wobec rządu gen. Władysława Sikorskiego (1939–1943), Rzeszów 2013.

Kisielewski Józef (1905–1966) [w:] Mały słownik pisarzy polskich na obczyźnie 1939–1980, red. B. Klimaszewski, Warszawa 1992.

Katelbach T., Loże, „Zeszyty Historyczne” (Paryż) 1963, nr 3.

Kilian S., Seyda Marian [w:] Słownik biograficzny historii Polski, t. 2, red. J. Chodera, F. Kiryk, Wrocław – Warszawa – Kraków 2005.

Kołodziejczyk A., Bereza Kartuska [w:] Encyklopedia historii Drugiej Rzeczypospolitej, red. A. Garlicki et al., Warszawa 1999.

Krąpiec M.A., Pawlikowski Michał (poglądy) [w:] Powszechna encyklopedia filozofii, t. 8, red. A. Maryniarczyk, Lublin 2007.

Kurpierz T., Henryk Sławik 1894–1944. Biografia socjalisty, Katowice – Warszawa 2020.

Lagzi I., Uchodźcy polscy na Węgrzech w latach drugiej wojny światowej, Warszawa 1980.

Laurenzi L., Najsłynniejsze historie miłosne XX wieku, Warszawa 2004.

Lerski T., Józef Turczyński, https://bibliotekapiosenki.pl/osoby/Turczynski_Jozef/biografia, dostęp 29 XI 2023 r.

Lista Ładosia. Spis osób, na których nazwiska w okresie II wojny światowej zostały wystawione paszporty latynoamerykańskie przez Poselstwo RP i organizacje żydowskie w Szwajcarii, red. J. Kumoch, Warszawa 2021.

Ładoś Aleksander Wacław [w:] Kto był kim w Drugiej Rzeczypospolitej, red. J. Majchrowski, Warszawa 1994.

Majka P., Generał Józef Gawlina. Biskup polowy, Warszawa 2017.

Malinowska I., Brzeski proces 1931–1933 [w:] Encyklopedia historii Drugiej Rzeczypospolitej, red. A. Garlicki et al., Warszawa 1999.

Francesco Marmaggi, https://www.catholic-hierarchy.org/bishop/bmarmaggi.html, dostęp 14 III 2025 r.

Marzec M., Pawlikowski Michał [w:] Encyklopedia katolicka, t. 15, red. E. Gigilewicz, Lublin 2011.

Mazur G., Sławoj-Składkowski Felicjan [w:] Słownik biograficzny historii Polski, t. 2, red. J. Chodera, F. Kiryk, Wrocław – Warszawa – Kraków 2005.

Mazur G., Zagórski-Ostoja Włodzimierz [w:] Słownik biograficzny historii Polski, t. 2, red. J. Chodera, F. Kiryk, Wrocław – Warszawa – Kraków 2005.

O Kasprze Pawlikowskim z Medyki, „Kurier Galicyjski”, https://kuriergalicyjski.com/o-kasprze-pawlikowskim-z-medyki/, dostęp 14 III 2025 r.

Olszak J., Michał Pawlikowski (2 III 1887 – 16 XI 1970), „Rocznik Przemyski” 1990, t. 27.

Orłowski M., Generał Józef Haller 1879–1960, Kraków 2007.

Papieski Instytut Studiów Kościelnych wysłał 35 tys. książek do Polski, https://wszystkoconajwazniejsze.pl/pepites/papieski-instytut-studiow-koscielnych-wyslal-35-tys-ksiazek-do-polski/, dostęp 17 III 2025 r.

Paszkiewicz M., Walerian Meysztowicz (1893–1982), „Teki Historyczne” 1985, t. 18.

Pawlikowski K., Z Medyki. Wspomnienia rodzinne, Kraków 2017.

Pawlikowski M., Człowiek w obliczu gór. Ustęp w historii kultury, „Wierchy” 1933, t. 13.

Pawlikowski M., Kościół a naród i państwo, Poznań 1936.

Pawlikowski M., Sprawa żydowska w Polsce ze stanowiska narodowego i katolickiego, Częstochowa 1938.

Pawlikowski M., Wczorajszy okop, Lwów 1921.

Pawlikowski M., Wiosenny gość, Lwów 1906.

Rojek W., Stroński Stanisław (1882–1955) [w:] Polski słownik biograficzny, t. 44, z. 3, Warszawa – Kraków 2006.

Romeyko M., Wspomnienia o Wieniawie i o rzymskich czasach, Warszawa 1990.

Erminio Sella, https://www.fondazionesella.org/biographies/sella-erminio-6/, dostęp 28 XI 2023 r.

Vittorio Sella, https://www.fondazionesella.org/photo-funds/sella-vittorio-5/, dostęp 28 XI 2023 r.

Sierpowski S., Stosunki polsko-włoskie w latach 1918–1940, Warszawa 1975.

Sikorski T., Wątor A., Medyceusz znamienity. Jan Gwalbert Pawlikowski (1860–1939). Biografia, Kraków 2023.

Skręt R., Szklarska-Lohmannowa A., Pawlikowski Michał Gwalbert Mieczysław Józef (1887–1970) [w:] Polski słownik biograficzny, t. 25, z. 3, Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk 1980.

Słowacki J., Król Duch, wydanie zupełne, komentowane, ułożył i komentarzem opatrzył J.G. Pawlikowski, brzmienie tekstów i rękopisów ustalił M. Pawlikowski, Lwów 1924–1925.

Stobiecki R., Humanistyka polska na emigracji [w:] Polska emigracja polityczna 1939–1990. Stan badań, red. S. Łukasiewicz, Warszawa 2016.

Stroński S., Polityka rządu polskiego na uchodźstwie w latach 1939–1942, t. 1, oprac. J. Piotrowski, Nowy Sącz 2007.

Suchcitz A., Wroński M., Barwa Pułku 3 Pancernego – zarys monograficzny, Tarnowskie Góry 2002.

Szklarska-Lohmannowa A., Loret Maciej Sydon (1880–1949) [w:] Polski słownik biograficzny, t. 25, z. 106, Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk 1980.

Śliwa M., Raczkiewicz Władysław [w:] Słownik biograficzny historii Polski, t. 2, red. J. Chodera, F. Kiryk, Wrocław – Warszawa – Kraków 2005.

Święch J., Literatura polska w latach II wojny światowej, Warszawa 2002.

Tomasik P., Wyprawa myślenicka [w:] Encyklopedia ruchu narodowego. Organizacje, wydarzenia, pojęcia, t. 4, red. K. Kawęcki, Warszawa 2024.

Trojanowska M., Lela. Życie i twórczość Anieli z Wolskich Pawlikowskiej (1901–1980), Przemyśl 2021.

Carlo Felice Trossi, https://forzaitalia.pl/historia-alfa-romeo/aleja-slaw/carlo-felice-trossi, dostęp 29 XI 2023 r.

Wasilewski A., W szkocką kratę, Kraków 1978.

Żywczyński M., Hlond August (1881–1948) [w:] Polski słownik biograficzny, t. 9, z. 43, Wrocław – Warszawa – Kraków 1960–1961.

License

Copyright (c) 2025 Przegląd Archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej

Creative Commons License

This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.

https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/legalcode.pl

                            View Vol. 18 (2025)

Vol. 18 (2025)

ISSN:
1899-1254
eISSN:
2957-1731

Data publikacji:
2025-12-30

Dział: Archival repository