Język Polski
English
Podział informatycznego zasobu ewidencji operacyjnej peerelowskiego MSW pomiędzy Policję a Urząd Ochrony Państwa w okresie 1990–1994 na tle rozdziału i elektronizacji resortowych kartotek manualnych
Piotr Borysiuk
https://orcid.org/0000-0002-2357-5929
doktorant w Instytucie Historii Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie
Przegląd Archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej, Tom 18 (2025), strony: 105-130
Data publikacji: 2025-12-30
https://doi.org/10.48261/PAIPN251804
PDF
Abstrakt
W artykule omówiono przejście zasobu elektronicznej ewidencji operacyjnej peerelowskiego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych do Policji, a następnie Urzędu Ochrony Państwa w okresie 1990–1994, przy uwzględnieniu podziału i cyfryzacji kartotek manualnych Służby Bezpieczeństwa. Uwzględniono również kontekst elektronizacji danych w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych w 1991 r. Skoncentrowano się przede wszystkim na wydarzeniach dwóch okresów: roku 1990 i lat 1991–1994. W pierwszym kartoteki manualne podzielono między Biuro Informatyki Komendy Głównej Policji (Centralna Kartoteka Kryminalna), Departament PESEL MSW (Centralne Biuro Adresowe) i Biuro Ewidencji i Archiwum UOP (Centralna Kartoteka Ogólnoinformacyjna). W przypadku BI KGP i Departamentu PESEL MSW miało to służyć ich dalszej elektronizacji na bazie posiadanego i rozbudowywanego zasobu technicznego IT. Natomiast BEiA UOP w tym czasie nie miało odpowiedniego zaplecza do realizacji tego typu czynności. Ponadto w tym roku systemy informatyczne i dane elektroniczne byłej Służby Bezpieczeństwa (przede wszystkim Zintegrowany System Kartotek Operacyjnych, ZSKO) przeniesiono do dopiero co utworzonej Policji. Przyczyny tego rozwiązania mogły być dwojakie: albo była to decyzja polityczna podjęta na najwyższych szczeblach rządowych, albo wpływ na nią miały działania niezwykle wtedy silnych policyjnych związków zawodowych. W drugim omawianym okresie zaistniały stan rzeczy skorygowano. Najpierw poprzez dyspozycje wewnątrzresortowych aktów prawnych z lat 1991–1992, a następnie przez działania podjęte w kolejnych dwóch latach – wówczas dane elektroniczne byłej SB przekazano z BI KGP do BEiA UOP. Towarzyszyła temu sukcesywna budowa nowego systemu informacyjnego Policji (Zintegrowany System Informacyjny Policji, ZSIP), która zakończyła się w 1996 r.
Słowa kluczowe
Zintegrowany System Kartotek Operacyjnych • ZSKO • Biuro Informatyki Komendy Głównej Policji • Biuro Ewidencji i Archiwum Urzędu Ochrony Państwa • Departament PESEL MSW • Biuro „C” MSW • Centralna Kartoteka Kryminalna • Centralne Biuro Adresowe • Centralna Kartoteka Ogólnoinformacyjna • ZSIP • Zintegrowany System Informacyjny Policji Integrated Operational Records System (Zintegrowany System Kartotek Operacyjnych, ZSKO) • Information Technology Bureau of the Central Police Headquarters • Office for State Protection Records Bureau and Archive • MSW PESEL Department • MSW Bureau “C” • Central Criminal Card Index • Central Address Bureau • Central General Information Records Office • Integrated Police Information System (Zintegrowany System Informacyjny Policji, ZSIP)
Bibliografia
Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Warszawie: 003407/5; 01305/677; 01978/1–2; 02042/200; 213/1; 1585/18169; 1591/146; 1697/476; 1756/689; 3544/5.
Bagieński W., Projektowanie struktury organizacyjnej Urzędu Ochrony Państwa przez oficerów Służby Bezpieczeństwa w pierwszych miesiącach 1990 r., „Przegląd Archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej” 2022, t. 15.
Bagieński W., Cenckiewicz S., Woyciechowski P., Konfidenci. Archiwa ujawniają prawdę, wstęp A. Macierewicz, Warszawa 2015.
Borysiuk P., Co jest w tych archiwach… Podział zasobu archiwalnego i ewidencyjnego komunistycznego resortu spraw wewnętrznych w okresie 1989–1992. Rozpoznanie zagadnienia (Część I), „Aparat Represji w Polsce Ludowej 1944–1989” 2020, t. 18.
Borysiuk P., Co jest w tych piwnicach… Podział zasobu archiwalnego i ewidencyjnego komunistycznego resortu spraw wewnętrznych w okresie 1989–1992. Rozpoznanie zagadnienia (Część II), „Aparat Represji w Polsce Ludowej 1944–1989” 2021, t. 19.
Borysiuk P., Biuro „C” MSW a Naczelna Dyrekcja Archiwów Państwowych w latach 1976–1990. Wzajemne relacje i zależności. Polityka kierownictwa archiwów SB wobec archiwów państwowych, „Aparat Represji w Polsce Ludowej 1944–1989” 2023, t. 21.
Borysiuk P., Kwestia likwidacji Biura do Walki z Przestępstwami Gospodarczymi Komendy Głównej Milicji Obywatelskiej w okresie 1989–1990, „Aparat Represji w Polsce Ludowej 1944–1989” 2022, t. 20.
Borysiuk P., Okoliczności zabezpieczenia przez Krzysztofa Kozłowskiego akt dotyczących śmierci Grzegorza Przemyka na tle transformacji resortu spraw wewnętrznych [w:] Czerwiec’89. Transformacja systemowa w Polsce, red. J. Bielanowska, J. Kufel, Gdańsk 2025.
Borysiuk P., Problem połączenia Biura Dochodzeniowo-Śledczego Komendy Głównej MO z Biurem Śledczym MSW w okresie transformacji resortu spraw wewnętrznych w latach 1989–1990, „Aparat Represji w Polsce Ludowej 1944–1989” 2022, t. 20.
Borysiuk P., Podział zasobu archiwalnego komunistycznego resortu spraw wewnętrznych pomiędzy demokratyczne Ministerstwo Spraw Wewnętrznych, Urząd Ochrony Państwa i Policję w okresie 1990–1992. Komunikat z badań [w:] Archiwa – zwierciadła czasu, skarbnice pamięci. Pamiętnik VIII Powszechnego Zjazdu Archiwistów Polskich, Łódź 7–9 września 2022 roku, t. 1, Warszawa 2024.
Bury J., Polska informatyka: informatyka w służbach specjalnych PRL. Analiza kryminalistyczna, Warszawa 2017.
Centralne Archiwum Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji: MSW, 00179/105.
Encyklopedia Solidarności. Opozycja w PRL 1976–1989, t. 5, red. nauk. J. Olaszek et al., Warszawa 2023.
Główne Archiwum Policji: KGP, 42x/1.
Grocki M., Konfidenci są wśród nas…, Warszawa [b.d.w.].
Historyczno-prawna analiza struktur organów bezpieczeństwa państwa w Polsce Ludowej (1944–1990). Zbiór studiów, red. A. Jusupović, R. Leśkiewicz, Warszawa 2013.
JOL, Komputery dobre na wszystko, „Gazeta Policyjna”, 14 X 1990.
Kaczmarczyk W., Zintegrowany System Kartotek Operacyjnych w MSW PRL, https://przystanekhistoria.pl/pa2/tematy/aparat-bezpieczenstwa/80825, ZintegrowanySystem-Kartotek-Operacyjnych-w-MSW-PRL.html, dostęp 27 X 2024 r.
Kluska B., PESEL w PRL. Informacja czy inwigilacja, Łódź 2019.
Krzaczkowska A., Likwidacja „zetki”, „Biuletyn IPN” 2017, nr 1–2.
Kwaśniak M., Elektroniczne bazy danych Służby Bezpieczeństwa, „Przegląd Archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej” 2014, t. 7.
Lamparski L., Policja bez tajemnic, Warszawa 1993.
Lasota M., O raporcie sejmowej komisji poświęconej samodzielnej grupie „D” w MSW, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” 2003, nr 1.
Majewski H., Po Sierpniu wierzyłem, że komuna może upaść! [w:] M. Żejmo, Liderzy podziemia Solidarności, t. 1: Gdańsk, Poznań 2022.
Marcinkiewicz-Kaczmarczyk A., Kaczmarczyk W., Wykorzystanie systemów ZSKO i SYSKIN w realizacji kwerend archiwalnych [w:] Archiwa, historia, pamięć. Bilans 15 lat działalności archiwalnej Instytutu Pamięci Narodowej, red. nauk. J. Bednarek, R. Leśkiewicz, P. Perzyna, Łódź – Warszawa 2018.
NIK, Departament Obrony Narodowej i Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Informacja o wynikach kontroli policyjnych systemów informatycznych, nr kontroli P/01/076, nr ewid. 12/2002/P01076/KOB, marzec 2002, s. 17, https://www.nik.gov.pl/kontrole/wyniki-kontroli-nik/kontrole,126.html, dostęp 9 XI 2024 r.
Nyzio A., Rakowiecka w remoncie. Transformacja polityki bezpieczeństwa wewnętrznego Polski w latach 1989–1993, Kraków 2020.
Polska 1944–1991. Informator historyczny. Struktury i ludzie, cz. I, red. A. Kochański przy współudziale E. Ciborskiej, A. Merkera, G. Sołtysiaka, Warszawa 2022.
Raport Rokity. Sprawozdanie Sejmowej Komisji Nadzwyczajnej do Zbadania Działalności MSW, wstęp J. Rokita, posłowie A. Dudek, Kraków 2005.
Ruzikowski T., Zarys historii Zintegrowanego (Zautomatyzowanego) Systemu Kartotek Operacyjnych resortu spraw wewnętrznych, „Przegląd Archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej” 2010, t. 3.
Sprengel B., Generałowie Policji, Toruń 2019.
Strona internetowa Stowarzyszenia Generałów Policji Rzeczypospolitej Polskiej – zakładka „Zarząd”, https://sgprp.pl/sgprp/nasze-wladze/zarzad/, dostęp 16 III 2025 r.
Ustawa z dnia 6 kwietnia 1990 r. o Policji (Dz.U. 1990, nr 30, poz. 179).
Ustawa z dnia 6 kwietnia 1990 r. o urzędzie Ministra Spraw Wewnętrznych (Dz.U. 1990, nr 30, poz. 181).
Ustawa z dnia 6 kwietnia 1990 r. o Urzędzie Ochrony Państwa (Dz.U. 1990, nr 30, poz. 180).
Widacki J., Wystąpienie w trakcie konferencji naukowej pod nazwą „25 lat ustawy o Policji”, 23 IV 2015 r. – strona internetowa Sejmu RP, zakładka „iTVSejm”: https://www.sejm.gov.pl/sejm7.nsf/transmisje_arch.xsp?rok=2015&type=inne&page=5#DAD2FF3ED11E49FC157E05003478A5, dostęp 7 XII 2024 r.
Wystąpienie prof. dr. hab. Jana Widackiego na konferencji naukowej pod nazwą „25 lat ustawy o Policji”, zorganizowanej przez Parlamentarny Zespół Służb Mundurowych Sejmu RP VII kadencji i Komendanta Głównego Policji w dniu 23 IV 2015 r., https://www.sejm.gov.pl/sejm7.nsf/transmisje_arch.xsp?rok=2015&type=inne&page=5#DA3D2FF3ED11E49FC1257E05003478A5, dostęp 7 XII 2024 r.
Zalewski P., Architektura i narzędzia policyjnej wymiany informacji kryminalnych. Perspektywa krajowa i międzynarodowa, „Kultura Bezpieczeństwa” 2021, nr 40.
Zbiory Piotra Borysiuka: Korespondencja elektroniczna z nadinsp. Policji w st. spocz. Zbigniewem Chwalińskim, 2 XII 2024 r.; Pismo BPI-0500-55(5)/20 dyrektora generalnego IPN z 26 VIII 2020 r. stanowiące odpowiedź na wniosek o udostępnienie informacji publicznej; Pismo Gip-1139/871/20/KR naczelnika Wydziału ds. Parlamentarnych i Informacji Publicznej Gabinetu KGP z 4 III 2020 r. stanowiące odpowiedź na wniosek o udostępnienie informacji publicznej; Pismo Kwo-1257/887/20 naczelnika Wydziału Ogólnego Biura Kadr, Szkolenia i Obsługi Prawnej KGP z 16 X 2020 r. stanowiące odpowiedź na wniosek o udostępnienie informacji publicznej; Pismo zastępcy dyrektora Biura Prawnego KGP POP-3568/3233/24/JK z 29 X 2024 r. stanowiące odpowiedź na wniosek o udostępnienie informacji publicznej; Relacja pisemna dr. inż. Henryka Majewskiego, 30 XI 2024 r.; Relacja pisemna nadinsp. Policji w st. spocz. Zbigniewa Chwalińskiego, 13 VII 2022 r.; Rozmowa z insp. Policji w st. spocz. Markiem Wierzbickim, 9 IV 2024 r.; Rozmowa z płk. UOP w st. spocz. Antonim Zielińskim, 9 I 2024 r.; Rozmowy z nadinsp. Policji w st. spocz. Zbigniewem Chwalińskim, 29 I i 7 V 2024 r.
Żejmo M., Liderzy podziemia Solidarności, t. 1: Gdańsk, Poznań 2022.
Licencja
Prawa autorskie (c) 2025 Przegląd Archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
