Język Polski
English
Centralne Archiwum MBP i jego poprzednicy (1944–1954) – organizacja, kadry, działalność
Przegląd Archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej, Tom 18 (2025), strony: 13-56
Data publikacji: 2025-12-30
https://doi.org/10.48261/PAIPN251802
PDF
Abstrakt
Artykuł został poświęcony mało znanej jednostce aparatu bezpieczeństwa publicznego, która w latach 1944–1954 funkcjonowała pod nazwami: „Archiwum MBP”/„Archiwum Główne MBP”/„Centralne Archiwum MBP”. W tekście skupiono się przede wszystkim na przedstawieniu jej organizacji i kadr oraz omówiono główne kierunki działalności w latach 1944–1954. Nie była to typowa komórka archiwalna działająca w ramach instytucji czy urzędu, lecz jednostka pomocnicza, przekazująca wydziałom operacyjnym dane potrzebne do realizacji ich działań. Gromadziła bowiem dokumenty z okresu dwudziestolecia międzywojennego i okupacji, które obok wartości historycznej stanowiły istotne źródło informacji o potencjalnych wrogach i przeciwnikach politycznych nowej władzy.
Bibliografia
22 marca – 150 lat temu urodził się Jan Stecki (1871–1954), https://idmn.pl/kalendarium/22-marca-150-lat-temu-urodzil-sie-jan-stecki-1871-1954/, dostęp 13 X 2025 r.
Aparat bezpieczeństwa w Polsce w latach 1954–1956, oprac. G. Majchrzak, A. Paczkowski, Warszawa 2011.
Archiwum Akt Nowych w Warszawie: KC PZPR, 237/XXIII-211.
Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Warszawie: 0193/189; 0193/1195; 0193/2245; 0193/2405; 0193/2935; 0193/4087; 0193/4191; 0194/1077; 0194/1517; 0194/1565; 0194/1933; 0397/458, t. 1–2; 0604/449; 0772/2768; 0887/25; 0887/32; 0990/1, t. 1; 0990/2, t. 1; 01225/24; 01225/101; 01225/229; 01254/348; 01258/14; 01480/4; 01480/5; 01480/6; 1572/190; 1572/192; 1572/2588; 1572/2599; 1572/2648; 1572/3499; 1572/3500; 1572/3581; 1572/3582; 1572/3585; 1572/3588; 1572/3591; 1572/3595; 1572/3596; 1572/3733; 1572/3943; 1576/24; 1583/539; 1583/542.
Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Oddział w Gdańsku: 0046/152.
Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Oddział w Szczecinie: 0019/2653.
Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Oddział we Wrocławiu: 053/615.
Bagieński W., Wywiad cywilny Polski Ludowej w latach 1945–1961, t. 1, Warszawa 2017.
Borysiuk P., Co jest w tych archiwach… Podział zasobu archiwalnego i ewidencyjnego komunistycznego resortu spraw wewnętrznych w okresie 1989–1992. Rozpoznanie zagadnienia (Część I), „Aparat Represji w Polsce Ludowej 1944–1989” 2020, nr 18.
Chorążyczewski W., Zachęta do archiwistyki, Toruń 2022.
Degen R., Gromadzenie zasobu w archiwach polskich w latach 1945–1989. Problem badawczy i przegląd podstawowej literatury, „Archiwa – Kancelarie – Zbiory” 2005, t. 1.
Degen R., Kształtowanie państwowego zasobu archiwalnego w Polsce w latach 1945–1989, „Archiwa – Kancelarie – Zbiory” 2008, t. 2.
Dekret z dnia 29 marca 1951 r. o archiwach państwowych (Dz.U. 1951, nr 19, poz. 149).
Ewidencja operacyjna i archiwum organów bezpieczeństwa PRL w latach 1944–1990. Zbiór normatywów, red. i oprac. M. Komaniecka-Łyp, Kraków 2017.
Gondek L., O wojennych i powojennych dziejach akt Oddziału II Sztabu Głównego WP, „Wojskowy Przegląd Historyczny” 1976, nr 1.
Jakubowski J., Gerber Rafał [w:] Słownik biograficzny archiwistów polskich, t. 1: 1918–1984, red. M. Bielińska, I. Janosz-Biskupowa, Warszawa – Łódź 1988.
Kochański A., Skrzeszewska Bronisława [w:] Polski słownik biograficzny, t. 38, Warszawa – Kraków 1998.
Kolankowski Z., Suchodolski Witold [w:] Słownik biograficzny archiwistów polskich, t. 1: 1918–1984, red. M. Bielińska, I. Janosz-Biskupowa, Warszawa – Łódź 1988.
Krupska Z., Zarządzanie dokumentacją aktową w naczelnych organach bezpieczeństwa państwa i porządku publicznego w latach 1944–1990 [w:] W kręgu „teczek”. Z badań nad zasobem i funkcjami archiwum Instytutu Pamięci Narodowej, red. J. Bednarek, P. Perzyna, Łódź 2006.
Laskowska A., Główne problemy zarządzania polskimi archiwami państwowymi w latach 1945–1951, https://elar.urfu.ru/bitstream/10995/19526/1/arp–2013–05.pdf, dostęp 29 IV 2024 r.
Maciejewska W., Jankowska Jadwiga Zofia [w:] Słownik biograficzny archiwistów polskich, t. 1: 1918–1984, red. M. Bielińska, I. Janosz-Biskupowa, Warszawa – Łódź 1988.
Marat S., Snopkiewicz J., Ludzie bezpieki. Dokumentacja czasu bezprawia, Warszawa 1990.
Mich W., Jan Stecki jako minister spraw wewnętrznych w rządach Rady Regencyjnej (1917–1918), „Annales Universitatis Mariae Curie-Sklodowska” 1988/1989, t. 43/44.
Milczanowski P., Specyfika struktury organizacyjnej Archiwum MSW [w:] Wokół teczek bezpieki – zagadnienia metodologiczno-źródłoznawcze, red. F. Musiał, Kraków 2006.
Motas M., Skrzeszewska Bronisława [w:] Słownik biograficzny archiwistów polskich, t. 1: 1918–1984, red. M. Bielińska, I. Janosz-Biskupowa, Warszawa – Łódź 1988.
Perzyna P., Kształtowanie zasobu archiwalnego i specyfika działalności Wydziału „C” Komendy Miejskiej MO w Łodzi do 1975 r., „Przegląd Archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej” 2011, t. 4.
Perzyna P., Problematyka rozpoznania struktury zasobu i zespołowości akt cywilnych organów bezpieczeństwa oraz ich informatycznego opisu, „Przegląd Archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej” 2009, t. 2.
Pleskot P., Przedsiębiorstwo MBP. Wybrane aspekty pozaoperacyjnej działalności Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego w przestrzeni miejskiej Warszawy (1945–1954), Warszawa 2024.
Proces Romana Romkowskiego, Józefa Różańskiego i Anatola Fejgina w 1957 r., cz. 2, oprac. M. Jabłonowski, W. Janowski, Warszawa 2011.
Roman W.K., Za Polskę do celi śmierci. Śledztwo i proces Nikodema Sulika, Toruń 2000.
Rosowska E., Dzieje dokumentacji polskiej na Kresach Północno-Wschodnich w latach 1939– 1945, „Archeion” 2015, t. 116.
Rosowska E., Losy polskich archiwaliów na ziemiach wschodnich II Rzeczypospolitej (1939– 1945), „Archeion” 2003, t. 106.
Serwatka T., Kazimierz Świtalski. Biografia polityczna (1886–1962), Warszawa 2009.
Sitarz B., Zabezpieczanie i scalanie rozproszonego zasobu Archiwum Państwowego w Szczecinie w latach 1945–1950, „Szczecińskie Studia Archiwalno-Historyczne” 2021, t. 5.
Sitarz B., Zabezpieczanie poniemieckich archiwaliów na Pomorzu Zachodnim w latach 1945–1960. Wybrane przykłady, „Szczecińskie Studia Archiwalno-Historyczne” 2022, t. 6.
Słownik biograficzny konspiracji warszawskiej, t. 2, red. A.K. Kunert, Warszawa 1987.
Spałek R., Komuniści przeciwko komunistom. Poszukiwanie wroga wewnętrznego w kierownictwie partii komunistycznej w Polsce w latach 1948–1956, Warszawa 2014.
Stelmach M., Losy archiwaliów szczecińskich w okresie II wojny światowej, „Szczeciński Informator Archiwalny” 1995, nr 9.
Suchodolski W., Archiwa polskie za okupacji (1939–1945), „Archeion” 1948, t. 17.
Sztama P., Starzycki Jan [w:] Leksykon bezpieki. Kadra kierownicza aparatu bezpieczeństwa 1944–1956, t. 4, red. W. Bagieński, M. Dźwigał, Warszawa 2023.
Tandecki J., Archiwa w Polsce w latach 1944–1989. Zarys dziejów, Toruń 2017.
Zawistowski A., Koszykowa róg Stalina. Areszt wewnętrzny Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego i Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego 1945–1956, Warszawa 2023.
Zieliński A., Bakszt Marian [w:] Leksykon bezpieki. Kadra kierownicza aparatu bezpieczeństwa 1944–1956, t. 1, red. W. Bagieński, M. Dźwigał, Warszawa 2020.
Zieliński A., Gerber Rafał [w:] Leksykon bezpieki. Kadra kierownicza aparatu bezpieczeństwa 1944–1956, t. 3, red. W. Bagieński, M. Dźwigał, Warszawa 2022.
Zieliński A., Jankowska Jadwiga Zofia [w:] Leksykon bezpieki. Kadra kierownicza aparatu bezpieczeństwa 1944–1956, t. 3, red. W. Bagieński, M. Dźwigał, Warszawa 2022.
Zieliński J., Realizm socjalistyczny w Warszawie. Urbanistyka i architektura (1949–1956), Warszawa 2009.
Żydowski Dom Akademicki w Warszawie (ul. Sierakowskiego 7), https://sztetl.org.pl/pl/miejscowosci/w/18-warszawa/113-zabytki-kultury-materialnej/28192-zydowski-dom-akademicki-w-warszawie-ul-sierakowskiego-7, dostęp 15 V 2024 r.
Licencja
Prawa autorskie (c) 2025 Przegląd Archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/legalcode.pl
Inne teksty tego samego autora
- Magdalena Dźwigał, Łukasz Skubisz, Zamieszki z udziałem junaków Powszechnej Organizacji „Służba Polsce” i ludności cywilnej w Szczecinie z 1 sierpnia 1948 r. w świetle materiałów źródłowych , Przegląd Archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej: Nr 11 (2018)
