Język Polski
English
Русский
Italiano
Français (France)
Deutsch
Українська
Čeština
Intellectuals as the Opposition in Slovenia in the 1980s. Intelektualiści jako opozycja w Słowenii w latach osiemdziesiątych XX w.
Aleš Gabrič
https://orcid.org/0000-0002-4376-6343
Inštitut za novejšo zgodovino, Ljubljana
BiogramALEŠ GABRIČ – doktor historii, badacz w Instytucie Historii Współczesnej w Lubljanie. Specjalizuje się w historii kultury Słowenii, historii politycznej, historii edukacji i historii cenzury, w szczególności pod reżimem komunistycznym. Przewodniczący Narodowego Komitetu ds. Historii przy Ogólnym Egzaminie Dojrzałości (2008–2020), od 2018 r. prezes najstarszego słoweńskiego towarzystwa kulturalnego i naukowego „Slovenska matica”. Autor licznych artykułów naukowych i monografii, w tym Socialistična kulturna revolucija: slovenska kulturna politika 1953–1962 [Socjalistyczna rewolucja kulturowa: słoweńska polityka kulturalna 1953–1962], Ljubljana 1995; Šolska reforma 1953–1963 [Reforma szkolna 1953–1963], Ljubljana 2006; V senci politike: opozicija komunistični oblasti v Sloveniji po letu 1945 [W cieniu polityki: opozycja wobec władz komunistycznych w Słowenii po 1945 r.], Ljubljana 2019.
Komunizm: System - Ludzie - Dokumentacja, Nr 14 (2025), strony: 134-157
Data publikacji: 2025-12-31
https://doi.org/10.48261/2299.890X.14.2025.06
PDF (English)
Abstrakt
W trakcie poszukiwania drogi wyjścia z kryzysu lat osiemdziesiątych XX w. uwidoczniły się różnice zarówno między przywódcami sześciu republik jugosłowiańskich, jak i władzami oraz ich krytykami. W Słowenii publiczna krytyka rządzących pojawiła się w subkulturze punk, na łamach czasopism, w książkach i filmach. Od 1982 r. gazety publikowały listy otwarte wraz z nazwiskami sygnatariuszy, postulujące zmiany w niektórych ustawach. Część nowych ruchów społecznych zyskała poparcie Związku Socjalistycznej Młodzieży Słowenii i Stowarzyszenia Pisarzy Słoweńskich, dzięki czemu ich działalność nie odbywała się na nielegalnej płaszczyźnie. W styczniu 1985 r. intelektualiści i przedstawiciele struktur państwowych po raz pierwszy wzięli udział w publicznej debacie poświęconej zagadnieniom nie tylko kulturalnym, lecz także wyraźnie politycznym. Ponieważ zdaniem słoweńskich intelektualistów Związek Komunistów Słowenii nie reagował wystarczająco na centralistyczną presję Belgradu, oni sami zorganizowali publiczne dyskusje nad zmianami w konstytucji (1987) i potrzebą nowej słoweńskiej konstytucji (1988). Jako że słoweńskie władze nie przeciwdziałały takiej działalności słoweńskiej opozycji intelektualnej, były one krytykowane przez rządzących w innych republikach jugosłowiańskich za rzekome popieranie sił „kontrrewolucyjnych” i „separatystów”.
Bibliografia
Arhiv Republike Slovenije (Archives of the Republic of Slovenia), SI AS 1589 – Centralni komite Zveze komunistov Slovenije [Central Committee of the League of Communists of Slovenia]; SI AS 2027 – Društvo slovenskih pisateljev [Slovenian Writers’ Association]; SI AS 2096 – France Bučar [France Bučar].
Ampak. Supplement to Nova revija 141–142 (1994).
Deseti kongres Zveze Komunistov Slovenije, Ljubljana, 17. april 1986. Ljubljana: Komunist, 1987.
Gradivo za slovensko ustavo. Ljubljana: Časopis za kritiko znanosti, 1988.
Janša, Janez. “Quo vadis, Jugoslavija?” Demokracija 1 (1) (1989).
Milošević, Slobodan. Godine raspleta. Beograd: Beogradski izdavačko grafički zavod, 1989.
Nova revija 1 (1982/83); 57 (1987).
O ustavnih spremembah. Društvo slovenskih pisateljev. Javna tribuna. Ljubljana: Partizanska knjiga, 1987.
Potočnik, Peter. “Pluralizem v molčeči družbi.” Delo 31 (50) (1989).
Slovenci, Jugoslavija in slovenska kultura / Zbor slovenskih kulturnih delavcev (1. sklic), Ljubljana, 2. junij 1988. Ljubljana: Svet za kulturo pri Predsedstvu RK SZDL, 1988.
Slovenski narod in slovenska kultura / Javna tribuna Društva slovenskih pisateljev, Cankarjev dom, Ljubljana, dne 9. in 10. januarja 1985. Ljubljana: Društvo slovenskih pisateljev, 1985.
Torkar, Igor. Umiranje na obroke. Ljubljana: Littera picta, 1996.
Zimmermann, Warren. Origins of a Catastrophe: Yugoslavia and Its Destroyers – America’s Last Ambassador Tells What Happened and Why. New York: Times Books, 1996.
Bajc, Gorazd, Osojnik, Janez. “Obisk Mihaila Gorbačova v Ljubljani.” Prispevki za novejšo zgodovino 60 (3) (2020). DOI: https://doi.org/10.51663/pnz.60.3.11.
Bilandžić, Dušan. Jugoslavija poslije Tita 1980–1985. Zagreb: Globus, 1986.
Bing, Albert, Mihaljević, Josip, Nießer, Jacqueline. “Yugoslavia, Cultural Opposition and Dissent in Yugoslavia: Different Shades of Red.” In. The Handbook of COURAGE Cultural Opposition and Its Heritage in Eastern Europe. Ed. Balázs Apor, Péter Apor, and Sándor Horváth. Budapest: Research Centre for the Humanities of the Hungarian Academy of Sciences, 2018.
Dragović-Soso, Jasna. Spasioci nacije: intelektualna opozicija Srbije i oživljavanje nacionalizma. Beograd: Fabrika knjiga, 2004.
Gabrič, Aleš. “Pot v demokracijo in samostojnost.” In Aleš Gabrič, Damijan Guštin, Vladimir Prebilič, Jože Prinčič, Cirila Toplak, and Andreja Valič. Osamosvojitev Slovenije: priročnik za učitelje osnovnih in srednjih šol. Ljubljana: Zavod Republike Slovenije za šolstvo, 2008.
Gabrič, Aleš. “Prepoved izida romana Branka Hofmana ali šestletna noč do poznega jutra.” Zgodovinski časopis 75 (3/4) (2021) DOI: https://doi.org/10.56420/Zgodovinskicasopis.2021.3-4.08.
Gabrič, Aleš. “Slovenska kulturnopolitična razhajanja med kulturno ustvarjalnostjo in politično akcijo 1980–1987.” Zgodovinski časopis 56 (1/2) (2002). https://ojs.inz.si/zc/article/view/1146.
Gabrič, Aleš. “The younger generation’s magazines in the eyes of communist ideologues.” Review of Croatian History 15 (1) (2019). DOI: https://doi.org/10.22586/review.v15i1.9738.
Gabrič, Aleš. “Zaostrenost mednacionalnih odnosov.” In Slovenska novejša zgodovina: od programa Zedinjena Slovenija do mednarodnega priznanja Republike Slovenije: 1848–1992. Ed. Zdenko Čepič, Neven Borak, and Jasna Fischer. Ljubljana: Mladinska knjiga, Inštitut za novejšo zgodovino, 2005.
Horvat, Marjan. “Cenzura, zaplembe, prepovedi tiskane besede v Sloveniji 1945–1990.” In Kamniški sociološki zbornik: humanistične in družboslovne študije. Kamnik: Šolski center Rudolf Maister, 1999.
Nikolić, Kosta, Cvetković, Srđan, Tripković, Đoko. Bela knjiga – 1984. Obračun sa “kulturnom kontrarevolucijom” u SFRJ. Beograd: Službeni glasnik, 2010.
Perović, Latinka. “Srpski književnik, nacionalni ideolog i političar Dobrica Ćosić o Sloveniji i Slovencima.” In Slovenska pot iz enopartijskega v demokratični sistem. Ed. Aleš Gabrič. Ljubljana: Inštitut za novejšo zgodovino, 2012.
Puhar, Alenka. Peticije, pisma in tihotapski časi. Maribor: Obzorja, 1985.
Repe, Božo. Jutri je nov dan: Slovenci in razpad Jugoslavije. Ljubljana: Modrijan, 2002. Repe, Božo. Milan Kučan, prvi predsednik. Ljubljana: Modrijan, 2015.
Repe, Božo. Obračun s “Perspektivami.” Ljubljana: Znanstveno in publicistično središče, 1990.
Romanenko, Sergej. “Višenacionalna država i/ili višestranački sistem – SSSR i SFRJ 1985.–1991.” In Slovenska pot iz enopartijskega v demokratični sistem. Ed. Aleš Gabrič. Ljubljana: Inštitut za novejšo zgodovino, 2012.
Šela, Ana, Friš, Darko. “Nova revija v primežu Službe državne varnosti.” Annales. Anali za istrske in mediteranske študije – Annali di Studi istriani e mediterranei – Annals for Istrian and Mediterranean Studies. Series Historia et Sociologia 27 (4) (2017). DOI: https://doi.org/10.19233/ASHS.2017.58.
Tomc, Gregor. Profano: kultura v modernem svetu. Ljubljana: Študentska organizacija Univerze, 1994.
Zajc, Marko. “Nova revija i odnosi sa Srbijom.” In Jugoslavija: poglavlje 1980–1991. Ed. Latinka Perović. Beograd: Helsinški odbor za ljudska prava u Srbiji, 2021.
Žerdin, Ali H. Generali brez kape. Čas Odbora za varstvo človekovih pravic. Ljubljana: Krtina, 1997.
“Milan Kučan in Josip Vidmar o Mihailu Gorbačovu.” Oddelek za zgodovino FF UL YouTube channel. https://www.youtube.com/watch?v=TUrHZdelE7g 00:46–01:02 (accessed 7 October 2024).
“Yugoslavia: A Look at the Society on the Eve of Post-Tito Period.” CIA report of 27 March 1980. CIA Freedom of Information Act Electronic Reading Room website. https://www.cia.gov/readingroom/docs/DOC_0000371959.pdf (accessed 7 October 2024).
“Yugoslavia: Pro-Solidarity Activities in Slovenia.” CIA report of 6 April 1982. CIA Freedom of Information Act Electronic Reading Room website. https://www.cia.gov/readingroom/docs/DOC_0000371994.pdf (accessed 7 October 2024).
Licencja
Prawa autorskie (c) 2025 Komunizm: System - Ludzie - Dokumentacja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
