Polish Sociologists on the Transformation. Three Decades of Changing Interpretations
Institute of National Remembrance Review, No. 6 (2024), pages: 253-274
Publication date: 2025-12-23
https://doi.org/10.48261/INRR240609
Abstract
The aim of the paper is to show how the understanding of the transformation evolved over the last thirty years and how the way of thinking about this process has changed in Polish sociology. The subject of the analysis are sociological studies that concerned the transformation itself and its key dimensions. It was understood as modernisation in all its dimensions: economic, political, cultural, and social. Its main purpose was beyond dispute. Sociologists’ interpretations changed mainly under the influence of new circumstances, but their visions and beliefs also evolved. Over the course of three decades, three successive visions of the transformation were created, which indicated key structural factors, dominant actors, or conflicting interests: the idea of a quick transition, in which sociologists focused on recording changes and comparing them to a presumed goal; the concept of post-communism as a separate transitional period marked by a departure from rapid imitative modernisation; and a vision of transformation as an element of a wider, international context, crucial in which are the semi-peripheral location of Central and Eastern Europe and the regional history of modernisation of an underdeveloped area.
References
Adamski, Władysław and Andrzej Rychard. “Zakończenie.” In Polacy ’95. Aktorzy i klienci transformacji, ed. Władysław Adamski. Warsaw: Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii PAN 1998.
Bukraba-Rylska, Izabela. “Socjolog czasu transformacji – portret z negatywu.” In Zmiana czy stagnacja? Społeczeństwo polskie po czternastu latach transformacji, ed. Mirosława Marody. Warsaw: Scholar, 2004.
Bukraba-Rylska, Izabela. “Polska wieś czasu transformacji. Mity i rzeczywistość.” Wieś i Rolnictwo no. 4 (145) (2009): 29–49. DOI: https://doi.org/10.53098/wir.2009.4.145/02.
Dahrendorf, Ralf. Rozważania nad rewolucją w Europie., trans. Maja Gottesman. Warsaw: Niezależna Oficyna Wydawnicza, 1991.
Domański, Henryk. Polska klasa średnia. Wrocław: Fundacja na rzecz Nauki Polskiej, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 2002.
Domański, Henryk. Społeczeństwa klasy średniej. Warsaw: Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii PAN, 1994.
Dunn, Elisabeth. Prywatyzując Polskę. O bobofrutach, wielkim biznesie i restrukturyzacji pracy. Transl. Przemysław Sadura. Warsaw: Wydawnictwo Krytyki Politycznej, 2008.
Gadowska, Kaja. Zjawisko klientelizmu polityczno-ekonomicznego. Systemowa analiza powiązań sieciowych na przykładzie przekształceń sektora górniczego w Polsce. Cracow: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2002.
Gardawski, Juliusz. “Degradacja i wykluczenie klasy pracowniczej.” In Wykluczeni. Wymiar społeczny, materialny i etniczny, ed. Maria Jarosz. Warsaw: Instytut Studiów Politycznych Polskiej Akademii Nauk, 2008.
Gardawski, Juliusz. Powracająca klasa. Sektor prywatny w III Rzeczpospolitej. Warsaw: Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii PAN, 2001.
Gardawski, Juliusz. Robotnicy 1991. Świadomość ekonomiczna w czasach przełomu. Warsaw: Fundacja im. Friedricha Eberta, 1992.
Gilejko, Leszek. “Robotnicy w transformacji. Ocena ich położenia i szans.” In Wygrani i przegrani transformacji., ed. Maria Jarosz. Warsaw: Oficyna Naukowa, Instytut Studiów Politycznych PAN, 2005.
Gilejko, Leszek. “Robotnicy. Przegrana klasa.” In Manowce polskiej prywatyzacji, ed. Maria Jarosz. Warsaw: Wydawnictwo Naukowe PWN, Instytut Studiów Politycznych PAN, 2001.
Giza-Poleszczuk, Anna. “Brzydkie kaczątko Europy, czyli Polska po czternastu latach transformacji.” In Zmiana czy stagnacja? Społeczeństwo polskie po czternastu latach transformacji, ed. Mirosława Marody. Warsaw: Scholar, 2004.
Gorlach, Krzysztof. Chłopi, rolnicy, przedsiębiorcy. „Kłopotliwa klasa” w Polsce postkomunistycznej. Cracow: Uniwersytet Jagielloński, 1995.
Gorlach, Krzysztof. “Czy zmierzch klasy chłopskiej?” In Śląsk – Polska – Europa. Zmieniające się społeczeństwo w perspektywie lokalnej i globalnej. Xięga X Ogólnopolskiego Zjazdu Socjologicznego, eds. Antoni Sułek and Marek Stanisław Szczepański. Katowice: Polskie Towarzystwo Socjologiczne, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, 1998.
Gorzelak, Grzegorz. “Przyszłość polskich regionów.” In Jaki region? Jaka Polska? Jaka Europa? ed. Marek Stanisław Szczepański. Katowice 2001.
Gorzelak, Grzegorz and Anna Tucholska. Historyczno-kulturowe uwarunkowania rozwoju. Polska i Ukraina. Warsaw: Scholar, 2008.
Hausner, Jerzy and Mirosława Marody. Polski talk-show. Dialog społeczny a integracja europejska. Cracow: Małopolska Szkoła Administracji Publicznej Akademii Ekonomicznej w Krakowie 2001.
Hryniewicz, Janusz. “Czynniki rozwoju regionalnego.” In Oblicza polskich regionów, ed. Bohdan Jałowiecki. Warsaw: Michał Swianiewicz, 1996.
Imponderabilia wielkiej zmiany. Mentalność, wartości i więzi społeczne czasów transformacji, ed. Piotr Sztompka. Warsaw-Cracow: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1999.
Kochanowicz, Jacek. “Transformacja polska w świetle socjologii historycznej. Między Trzecim Światem a państwem opiekuńczym.” Kultura i Społeczeństwo no. 1 (1998).
Kolasa-Nowak, Agnieszka. “Od idei homo sovieticus do mentalności folwarcznej Polaków. O używaniu przeszłości w dyskursie socjologicznym i publicznym.” Res Historica no. 46 (2018): 301–320. DOI: http://dx.doi.org/10.17951/rh.2018.46.301-320.
Kolasa-Nowak, Agnieszka. Zmiana systemowa w Polsce w interpretacjach socjologicznych. Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, 2010.
Kolasa-Nowak, Agnieszka and Marta Bucholc. “Historical Sociology in Poland: Transformations of the Uses of the Past.” East European Politics and Societies 37, no. 1 (2021): 3–29. DOI: https://doi.org/10.1177/08883254211057908.
Krasnodębski, Zdzisław. Demokracja peryferii. Gdańsk: Słowo/Obraz Terytoria, 2003.
Leszczyński, Adam. Skok w nowoczesność. Polityka wzrostu w krajach peryferyjnych 1943–1980. Warsaw: Wydawnictwo Krytyki Politycznej : Instytut Studiów Politycznych PAN, 2013.
Machaj, Irena. Społeczno-kulturowe konteksty tożsamości mieszkańców wschodniego i zachodniego pogranicza Polski. Warsaw: Scholar, 2005.
Jarosz, Maria, ed. Manowce polskiej prywatyzacji. Warsaw: Wydawnictwo Naukowe PWN, Instytut Studiów Politycznych PAN, 2001.
Marody, Mirosława. “Między realnym socjalizmem a realną demokracją.” In Oswajanie rzeczywistości. Między realnym socjalizmem a realną demokracją, ed. Mirosława Marody. Warsaw: Instytut Studiów Społecznych, 1996.
Mokrzycki, Edmund. Bilans niesentymentalny. Warsaw: Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii PAN, 2001.
Mokrzycki, Edmund. “Od protokapitalizmu do postsocjalizmu. Makrostrukturalny wymiar dwukrotnej zmiany ustroju.” In Elementy nowego ładu, ed. Henryk Domański and Andrzej Rychard. Warsaw: Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii PAN, 1997.
Morawski, Witold. Zmiana instytucjonalna. Społeczeństwo. Gospodarka. Polityka. Warsaw: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1998.
Nowak, Stefan. “Przekonania i odczucia współczesnych.” In Polaków portret własny, ed. Marek Rostworowski. Cracow: Wydawnictwo Literackie, 1979.
Nowak, Stefan. “System wartości społeczeństwa polskiego.” Studia Socjologiczne 4, no. 75 (1979): 155–173.
Pakulski, Jan. “Rewolucje wschodnioeuropejskie.” Kultura i Społeczeństwo 3, no. 35 (1991).
Płoszajski, Piotr. “Polskie reformy. Trudna sztuka uczenia się i zapominania.” In Ludzie i instytucje. Stawanie się ładu społecznego. Pamiętnik IX Ogólnopolskiego Zjazdu Socjologicznego, eds. Antoni Sułek and Józef Styk. Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Polskie Towarzystwo Socjologiczne, 1995.
Jałowiecki, Bohdan and Marek Stanisław Szczepański eds. Rozwój lokalny i regionalny w perspektywie socjologicznej. Tychy: Śląskie Wydawnictwa Naukowe Wyższej Szkoły Zarządzania i Nauk Społecznych im. ks. Emila Szramka, 2002.
Rychard, Andrzej. Czy transformacja się skończyła? Powstawanie nowego ładu w perspektywie socjologii zmiany instytucjonalnej. Warsaw: Instytut Badań nad Gospodarką Rynkową, 1996.
Rychard, Andrzej. “Ludzie i instytucje – kto tworzy nowy ład?” Studia Socjologiczne 1–2 , no. 136–137 (1995): 5–16. https://www.studiasocjologiczne.pl/img_upl/studia_socjologiczne_1995_nr1-2_s.5_16.pdf.
Rychard, Andrzej. “Ludzie i instytucje. Obszary atrakcyjności i wolności z perspektywy jednostek.” In Elementy nowego ładu, ed. Henryk Domański and Andrzej Rychard. Warsaw: Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii PAN, 1997.
Rychard, Andrzej. “Polityka i społeczeństwo w Polsce. Ewolucja porządku instytucjonalnego.” In Utracona dynamika? O niedojrzałości polskiej demokracji, eds. Edmund Mokrzycki, Andrzej Rychard, and Andrzej Zybertowicz. Warsaw: Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii PAN, 2002.
Słomczyński, Kazimierz and Krystyna Janicka. “Dychotomie w strukturze klasowej: o efekcie świętego Mateusza i pogłębiających się nierównościach społecznych.” In Co nas łączy, co nas dzieli? eds. Janusz Mucha, Ewa Narkiewicz-Niedbalec, and Maria Zielińska. Zielona Góra: Oficyna Wydawnicza Uniwersytetu Zielonogórskiego, 2008.
Sosnowska, Anna. Zrozumieć zacofanie. Spory historyków o Europę Wschodnią (1947–1994). Warsaw: Trio, 2004.
Sosnowska, Anna. “Tu, tam – pomieszanie.” Studia Socjologiczne 4, no. 147 (1997): 61–85. https://www.studiasocjologiczne.pl/img_upl/studia_socjologiczne_1997_nr4_s.61_85.pdf.
Staniszkis, Jadwiga. “Głos w dyskusji ‘Challenges to Pluralism and Democracy. Views form Inside and Outside’.” Sisyphus 7 (1991).
Staniszkis, Jadwiga. Postkomunizm. Próba opisu. Gdańsk: Słowo/Obraz Terytoria, 2001.
Staniszkis, Jadwiga. W poszukiwaniu paradygmatu transformacji. Warsaw: Instytut Studiów Politycznych PAN, 1994.
Staniszkis, Jadwiga. Władza globalizacji. Warsaw: Scholar, 2003.
Sułek, Antoni. “Inauguracja Zjazdu.” In Ludzie i instytucje. Stawanie się ładu społecz- nego. Pamiętnik IX Ogólnopolskiego Zjazdu Socjologicznego Antoni Sułek and Józef Styk. Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Polskie Towarzystwo Socjologiczne, 1995.
Szacki, Jerzy. Liberalizm po komunizmie. Cracow: Znak, Fundacja im. Stefana Batorego, 1994.
Szczepański, Marek Stanisław and Weronika Ślęzak-Tazbir. “Tropami markiza de Custine’a. Region i regionalizm w transformacyjnej Polsce.” In Człowiek – miasto – region. Związki i interakcje. Księga jubileuszowa profesora Bohdana Jałowieckiego., eds. Grzegorz Gorzelak, Marek Stanisław Szczepański, and Weronika Ślęzak-Tazbir. Warsaw: Scholar, 2009.
Sztompka, Piotr. Trauma wielkiej zmiany. Społeczne koszty transformacji. Warsaw: Instytut Studiów Politycznych, 2000.
Świda-Ziemba, Hanna. Mechanizmy zniewalania społeczeństwa. Refleksje u schyłku formacji. Warsaw: Uniwersytet Warszawski. Instytut Stosowanych Nauk Społecznych, 1990.
Świda-Ziemba, Hanna. “Mentalność postkomunistyczna.” Kultura i Społeczeństwo 1, no. 38 (1994): 35–50.
Tarkowska, Elżbieta. Zrozumieć biednego. O dawnej i obecnej biedzie w Polsce. Warsaw: Instytut Filozofii i Socjologii PAN, Typografika, 2000.
Mokrzycki, Edmund, Andrzej Rychard, and Andrzej Zybertowicz eds. Utracona dynamika? O niedojrzałości polskiej demokracji. Warsaw: Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii PAN, 2002.
Wesołowski, W. “Niszczenie i tworzenie interesów w procesie systemowej transformacji. Próba teoretycznego ujęcia.” Kultura i Społeczeństwo 2, no. 39 (1995): 3–25.
Wnuk-Lipiński, Edmund. Rozpad połowiczny. Szkice z socjologii transformacji ustrojowej. Warsaw: Instytut Studiów Politycznych PAN, 1991.
Jarosz, Maria ed. Wygrani i przegrani polskiej transformacji. Warsaw: Oficyna Naukowa, Instytut Studiów Politycznych PAN, 2005.
Zarycki, Tomasz. Ideologies of Eastness in Central and Eastern Europe. Abingdon, New York: Routledge, 2014.
Zarycki, Tomasz. Peryferie. Nowe ujęcia zależności centro-peryferyjnych. Warsaw: Scholar, 2009.
Zarycki, Tomasz. Region jako kontekst zachowań politycznych. Warsaw: Europejski Instytut Rozwoju Regionalnego i Lokalnego, Uniwersytet Warszawski, Instytut Studiów Społecznych, Scholar, 2002.
Ziółkowski, Marek. “O imitacyjnej modernizacji społeczeństwa polskiego.” In Imponderabilia okresu wielkiej zmiany. Mentalność, wartości i więzi społeczne czasów transformacji., ed. Piotr Sztompka. Warsaw-Cracow: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1999.
Ziółkowski, Marek. “O różnorodności teraźniejszości. Pomiędzy tradycją, spuścizną socjalizmu, nowoczesnością a ponowoczesnością.” In Śląsk – Polska – Europa. Zmieniające się społeczeństwo w perspektywie lokalnej i globalnej. Xięga z X Ogólnopolskiego Zjazdu Socjologicznego., eds. Antoni Sułek and Marek Stanisław Szczepański. Katowice: Polskie Towarzystwo Socjologiczne, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, 1998.
Ziółkowski, Marek. Polacy wobec ładu postmonocentrycznego. Społeczeństwo polskie i jego instytucje w 1992 roku. Warsaw: Instytut Studiów Politycznych PAN, 1993.
Zybertowicz, Andrzej. “Antyrozwojowe grupy interesu. Zarys analizy.” In Kręgi integracji i rodzaje tożsamości. Polska, Europa, świat., eds. Włodzimierz Wesołowski and Jan Włodarek. Warsaw: Scholar, 2005.
Zybertowicz, Andrzej. “Odwrócone spojrzenie. Czy służby specjalne znajdują się na marginesie transformacji?” Colloquia Communia 2, no. 73 (2002).
Zybertowicz, Andrzej. “Sztuka zapominania. Państwo policyjne jako nierzeczywistość.” In Świat historii. Prace z metodologii historii i historii historiografii dedykowane Jerzemu Topolskiemu z okazji siedemdziesięciolecia urodzin, ed. Wojciech Wrzosek. Poznań: Instytut Historii UAM, 1998.
Zybertowicz, Andrzej. W uścisku tajnych służb. Upadek komunizmu i układ postnomenklaturowy. Komorów: Antyk, 1993.
License
Copyright (c) 2025 Institute of National Remembrance Review

This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
Język Polski
English
PDF
