Odpowiedzialność karna nazistowskich denuncjatorów w powojennych Niemczech i Austrii oraz pojęcie pomocnictwa do zbrodni sądowej według prawa polskiego
Przegląd Archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej, Tom 18 (2025), strony: 471-502
Data publikacji: 2025-12-30
https://doi.org/10.48261/PAIPN251816
Abstrakt
Artykuł zawiera analizę historycznoprawną zagadnienia odpowiedzialności prawnej za denuncjacje – ważnego z punktu widzenia rozliczenia zarówno systemu nazistowskiego, jak i komunistycznego. Konfidenci stanowili bowiem jeden z fundamentów aparatu represji w państwach totalitarnych. Dla policji politycznej III Rzeszy okazali się najskuteczniejszym narzędziem do rozpoznania i likwidacji działalności antynazistowskiej osób i środowisk. Wspomniane zagadnienie zostało rozpatrzone z punktu widzenia współudziału konfidentów totalitarnego aparatu represji w zbrodni sądowej, przy założeniu, że warunkiem ich odpowiedzialności jest przewidywanie szkodliwego skutku dokonanego czynu (donosu). W artykule ukazano nie tylko relacje zachodzące pomiędzy zachowaniem delatora a sądowym bezprawiem, którego ofiarą stawała się zadenuncjowana osoba, jak i przyjęte w tej kwestii rozwiązania prawnokarne, lecz także praktykę sądowego ścigania denuncjatorów na przykładzie działań wymiaru sprawiedliwości w Niemczech i Austrii.
Bibliografia
Beccaria C., O przestępstwach i karach, z VI wydania oryginału (1766) przełożył, wstępem, przedmową, wykazem literatury i przypisami opatrzył dr E.S. Rappaport, Warszawa 1959.
Dekret z 16 lutego 1945 r. o zmianie dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego o wymiarze kary dla faszystowsko-hitlerowskich zbrodniarzy winnych zabójstw i znęcania się nad ludnością cywilną i jeńcami oraz dla zdrajców Narodu Polskiego (Dz.U. 1945, nr 7, poz. 29).
Dekret z 31 sierpnia 1944 r. o wymiarze kary dla faszystowsko-hitlerowskich zbrodniarzy winnych zabójstw i znęcania się nad ludnością cywilną i jeńcami oraz dla zdrajców Narodu Polskiego (Dz.U. 1946, nr 69, poz. 377 t.j., ze zm.).
Dyrektywa Rady Kontroli nr 24. Usunięcie narodowych socjalistów i osób, które wrogo przeciwstawiają się aliantom z urzędów i odpowiedzialnych stanowisk (Kontrollratsdirektive Nr 24. Entfernung von Nationalisten und Personen, die den Bestrebungen der Alliierten feindlich gegenüberstehen, aus Ämtern und verantwortlichen Stellungen) z 12 I 1946 r., Amtsblatt des Kontrollrats in Deutschland (Dziennik Urzędowy Rady Kontroli Niemiec) 1946.
Eichmüller A., Prawnokarne ściganie zbrodni narodowosocjalistycznych w Republice Federalnej Niemiec – bilans i punkty zwrotne [w:] Odpowiedzialność państwa za zbrodnie międzynarodowe. Refleksje wokół wystawy „Rosenburg”, red. M. Bainczyk, A. Kubiak-Cyrul, Poznań 2021.
Frank N., Dunkle Seele, Feiges Maul. Wie absurd, komisch und skandalös sich die Deutschen beim Entnazifizieren reinwaschen, Bonn 2017.
Gellately R., Denunciations in Twentieth-Century Germany: Aspects of Self-Policing in the Third Reich and the German Democratic Republic, „The Journal of Modern History” 1996, nr 4.
Görtemaker M., Federalne Ministerstwo Sprawiedliwości w latach 1949–1973 a okres nazizmu: ciągłość i demokratyczny nowy początek – retrospekcja historyczna [w:] Odpowiedzialność państwa za zbrodnie międzynarodowe. Refleksje wokół wystawy „Rosenburg”, red. M. Bainczyk, A. Kubiak-Cyrul, Poznań 2021.
Graczyk K., Donosicielstwo w postępowaniach przed Sondergericht Kattowitz (1939–1945), „Acta Universitatis Wratislaviensis. Studia nad Autorytaryzmem i Totalitaryzmem” 2020, nr 3.
Haase N., Denunziantentum [w:] Enzyklopädie des Nationalsozialismus, red. W. Benz, H. Graml, H. Weiβ, München 1998.
Halbreiner H., „Der Angeber musste vorhersehen, dass die Denunziation eine Gefahr für das Leben des Betroffenen nach sich ziehen werde”. Volksgerichtsverfahren wegen Denunziation mit Todesfolge in Österreich [w:] Holocaust und Kriegsverbrechen vor Gericht. Der Fall Österreich, red. T. Albrich, W.R. Garscha, M.F. Polaschek, Innsbruck 2006.
Jerouschek G., Mit Worten töten: Historische und psychologische Überlegungen zur Denunziation, „Historical Social Research” 2001, nr 2/3.
Kocka J., 1945: Neubeginn oder Restauration? [w:] Wendepunkte deutscher Geschichte 1848–1990, red. C. Stern, H.A. Winkler, Frankfurt am Main 1994.
Kodeks karny Rzeszy Niemieckiej (Strafgesetzbuch für das Deutsche Reich [Strafgesetzbuch]) z 15 V 1871 r., Reichsgesetzblatt (Dziennik Ustaw Rzeszy) 1871.
Kulesza J., Glosa do uchwały Sądu Najwyższego z dnia 2 lipca 2021 r. (I DI 3/21), „Roczniki Nauk Prawnych” 2022, nr 1.
Kulesza J., Kodeks karny. Komentarz, red. J. Kulesza, Warszawa 2025.
Kulesza J., Zbrodnie sądowe sędziów i prokuratorów stanu wojennego jako zbrodnie komunistyczne, „Przegląd Sejmowy” 2023, nr 6.
Kulesza W., Crimen laesae iustitiae. Odpowiedzialność karna sędziów i prokuratorów za zbrodnie sądowe według prawa norymberskiego, niemieckiego, austriackiego i polskiego, Łódź 2013.
Kulesza W., Czy sędzia lub prokurator może odpowiadać za stosowanie prawa? [w:] Prawo karne stanu wojennego, red. A. Grześkowiak, Lublin 2003.
Kulesza W., Denazification in the BRD/DDR. An Outline of the Legal Aspects [w:] Posttotalitarian Societes in Transformation. From Systemic Change into European Integration, red. E.M. Mach, G. Pożarlik, J. Sondel-Cedarmas, Berlin 2022.
Kulesza W., Karanie za zbrodnię „zhańbienia rasy” (Rassenschande) i odpowiedzialność karna sędziów za zbrodnicze skazania [w:] Nauki penalne wobec szybkich przemian socjokulturowych. Księga jubileuszowa profesora Mariana Filara, t. 1, red. A. Adamski et al., Toruń 2012.
Kulesza W., Lex iniusta non est lex [w:] Wyzwania współczesnej polityki prawa. Pani Profesor Małgorzacie Król uczniowie i przyjaciele, red. S. Wojtczak, J. Wyporska-Frankiewicz, Warszawa 2022.
Kulesza W., Odpowiedzialność karna sędziów i prokuratorów za zbrodnię sądową [w:] Przestępstwa sędziów i prokuratorów w Polsce lat 1944–1956, red. W. Kulesza, A. Rzepliński, Warszawa 2000.
Kulesza W., Okupacyjny nadburmistrz i sędziowie Sądu Specjalnego w Toruniu (czyli o paradoksach historyczno-prawnych), „Studia Iuridica Toruniensia” 2020, t. 27.
Kulesza W., Polacy wpisani na volkslistę a obowiązek służby w Wehrmachcie w świetle wyroków Sądu Specjalnego w Toruniu, „Studia Iuridica Toruniensia” 2018, t. 23.
Kulesza W., „Polskie obchody” rocznicy urodzin Hitlera w świetle prawa karnego III Rzeszy, Republiki Federalnej Niemiec i Polski, „Państwo i Prawo” 2018, nr 7.
Kulesza W., Prawne aspekty rozliczenia z przeszłością [w:] Oblicza stalinizmu – materiały sympozjum, red. J.M. Marszalska, B. Wójcik, Tarnów 2000.
Kulesza W., Sąd Specjalny (Sondergericht) w Łodzi [w:] Gmach i jego tajemnice. Sąd Okręgowy w Łodzi 1917–2017, Łódź 2017.
Kulesza W., Sądowe karanie jako przykład sądowej zbrodni – przeszłość z perspektywy współczesności [w:] Aktualne problemy prawa karnego, kryminologii i penitencjarystyki – księga ofiarowana Profesorowi Stefanowi Lelentalowi w 45. roku pracy naukowej i dydaktycznej, red. K. Indecki, Łódź 2004.
Kulesza W., Sędziowie sądów specjalnych III Rzeszy i ich „zdrowe poczucie narodowe”, „Studia nad Autorytaryzmem i Totalitaryzmem” 2021, nr 4.
Kulesza W., Skazania na podstawie wymuszonego torturami przyznania się oskarżonego jako zbrodnia sądowa [w:] Problemy wymiaru sprawiedliwości karnej. Księga jubileuszowa Profesora Jana Skupińskiego, red. J. Jakubowska-Hara et al., Warszawa 2013.
Kulesza W., Die strafrechtliche Verantwortlichkeit der Richter und Staatsanwälte aus der Zeit des Unrechtsstaats in Polen [w:] Von Kontinuitäten und Brüchen: Ostrecht im Wandel der Zeiten. Festschrift für Friedrich-Christian-Schroeder zum 75. Geburtstag, red. H. Küpper, Frankfurt am Main 2011.
Kulesza W., Strafrechtliche Verantwortlichkeit der kommunistischen Richter wegen Rechtsbeugung in Polen [w:] Liberalität und Verantwortung. Festschrift für Jan C. Joerden zum 70. Geburtstag, red. E. Hilgendorf et al., Berlin 2023.
Kulesza W., Zbrodnia sądowa i odpowiedzialność za jej popełnienie [w:] Państwo prawa i prawo karne. Księga Jubileuszowa Profesora Andrzeja Zolla, red. P. Kardas, T. Sroka, W. Wróbel, Warszawa 2012.
Kulesza W., Kulesza J., „Bezprawna siła przed bezsilnym prawem”. Sędziowie w narodowosocjalistycznym „podwójnym państwie” [w:] O wolność i prawo. Księga jubileuszowa dedykowana Profesorowi Andrzejowi Rzeplińskiemu, red. B. Gruszczyńska et al., Warszawa 2022.
Kulesza W., Kulesza J., Denuncjatorzy w narodowosocjalistycznym „podwójnym państwie”, „Studia Iuridica Toruniensia” 2023, t. 32.
Kulesza W., Kulesza J., Niemieckie sądy doraźne karzące Niemców [w:] Prawo karne na przełomie wieków. Księga jubileuszowa Profesora Ryszarda A. Stefańskiego, red. M. Rogalski, J. Kosonoga, J.A. Dąbrowski, Warszawa 2025.
Kulesza W., Kulesza J., Pojęcie zbrodni sądowej w świetle uchwały Sądu Najwyższego z 19.09.2023 r., II ZZP 2/22, „Przegląd Sądowy” 2025, nr 1.
Kulesza W., Kulesza J., Problem odpowiedzialności prawnokarnej denuncjatorów do Stasi po zjednoczeniu Niemiec, „Przegląd Archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej” 2025, t. 17.
Kulesza W., Kulesza J., Zbrodnia sądowa na księdzu Gebhardzie Heyderze i odpowiedzialność karna jej sprawców, „Studia Prawnoustrojowe” 2023, t. 62.
Kulesza W., Kulesza J., Zbrodnie sądowe w Niemieckiej Republice Demokratycznej i w Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej [w:] In dubio pro humanitate. W stulecie urodzin Profesora Mariana Cieślaka, red. W. Cieślak, M. Romańczuk-Grącka, M. Kurzyński, Olsztyn 2023.
Kulesza W., Kulesza J., „Zbrodnie wrześniowe” 1939 r. i „dekret sierpniowy” 1944 r. – refleksje rocznicowe na podstawie orzeczeń niemieckich i polskich sądów specjalnych, „Studia Prawnoustrojowe” 2024, t. 65.
Kuretsidis-Haider C., NS-Verbrechen vor österreichischen und bundesdeutschen Gerichten. Eine bilanzierende Betrachtung [w:] Holocaust und Kriegsverbrechen vor Gericht. Der Fall Österreich, red. T. Albrich, W.R. Garscha, M.F. Polaschek, Innsbruck 2006.
Marxen K., Werle G., Die strafrechtliche Aufarbeitung von DDR-Unrecht. Eine Bilanz, Berlin – New York 1999.
Messerschmidt M., Wüllner F., Die Wehrmachtjustiz im Dienste des Nationalsozialismus –Zerstörung einer Legende, Baden-Baden 1987.
Orzecznictwo Sądu Najwyższego z zakresu materialnego prawa karnego 1945–1957, Warszawa 1958.
Polaschek M.F., Sebl B., „Der Oberste Gerichtshof hat nur die rechtliche Richtigkeit des Urteils zu überprüfen”. Urteile der österreichischen Volksgerichte vor dem OGH [w:] Holocaust und Kriegsverbrechen vor Gericht. Der Fall Österreich, red. T. Albrich, W.R. Garscha, M.F. Polaschek, Innsbruck 2006.
Das Recht der nationalen Revolution. Schriftenreihe, z. 1–6, red. G. Kaisenberg, F.A. Medicus, Berlin 1933.
Rossig K., Denunziation [w:] Strafrecht in Reaktion auf Systemunrecht. Vergleichende Einblicke in Transitionsprozesse, t. 2: Deutschland, red. A. Eser, J. Arnold, Freiburg im Breisgau 2000.
Rozporządzenie o specjalnym prawie karnym w czasie wojny i w operacjach specjalnych (Die Verordnung über das Sonderstrafrecht im Kriege und bei besonderem Einsatz [Kriegssonderstrafrechtsverordnung, KSSVO]) z 17 VIII 1938 r., Reichsgesetzblatt (Dziennik Ustaw Rzeszy) 1939, Teil I.
Rozporządzenie w sprawie nadzwyczajnych środków nadawczych (Verordnung über auβerordentliche Rundfunkmaβnahmen [Rundfunkverordnung]) z 1 IX 1939 r., Reichsgesetzblatt (Dziennik Ustaw Rzeszy) 1939, Teil I.
Rüter C.F., Mildt D.W. de, Die westdeutschen Strafverfahren wegen nationalsozialistischer Tötungsverbrechen 1945–1997: eine systematische Verfahrensbeschreibung, mit Karten und Registern, München 1998.
Schenk D., Kulesza W., Arthur Greiser. Biografia i proces namiestnika III Rzeszy w Kraju Warty, Łódź 2023.
Seel H., Erneuerung des Berufsbeamtentums. Schriftenreihe: Das Recht der nationalen Revolution, z. 4, red. G. Kaisenberg, F.A. Medicus, Berlin 1933.
Trankwillus G.S., Żywoty Cezarów, tłum., wstęp i komentarz J. Niemirska-Pliszczyńska, Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk – Łódź 1987.
Trzecie rozporządzenie wykonawcze do ustawy o naprawie urzędnictwa (Dritte Verordnung zur Durchführung des Gesetzes zur Wiederherstellung des Berufsbeamtentums) z 6 V 1933 r., Reichsgesetzblatt (Dziennik Ustaw Rzeszy) 1933, Teil I.
Ustawa konstytucyjna z 26 czerwca 1945 r. o zbrodniach wojennych i innych narodowosocjalistycznych przestępstwach (Verfassungsgesetz vom 26. Juni 1945 über Kriegsverbrechen und andere nationalsozialistische Untaten [Kriegsverbrechergesetz]), Staatsgesetzblatt für die Republik Österreich (Dziennik Ustaw Republiki Austrii) 1945, poz. 32.
Ustawa o naprawie urzędnictwa (Gesetz zur Wiederherstellung des Berufsbeamtentums [Berufsbeamtengesetz]) z 7 IV 1933 r., Reichsgesetzblatt (Dziennik Ustaw Rzeszy) 1933, Teil I.
Ustawa o zmianie prawa i postępowania karnego (Gesetz zur Änderung von Vorschriften des Strafrechts und des Strafverfahrens) z 24 IV 1934 r., Reichsgesetzblatt (Dziennik Ustaw Rzeszy) 1934, Teil I.
Ustawa przeciwko podstępnym zamachom na Państwo i Partię oraz ochronie uniformów partyjnych (Gesetz gegen heimtückische Angriffe auf Staat und Partei und zum Schutz der Parteiuniformen [Heimtückegesetz]) z 20 XII 1934 r., Reichsgesetzblatt (Dziennik Ustaw Rzeszy) 1934, Teil I.
Ustawa z dnia 19 kwietnia 1969 r. – Kodeks karny (Dz.U. 1969, nr 13, poz. 94).
Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz.U. 2025, poz. 383 t.j., ze zm.).
Licencja
Prawa autorskie (c) 2025 Przegląd Archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/legalcode.pl
Inne teksty tego samego autora
- Witold Kulesza, Jan Kulesza, Problem odpowiedzialności prawnokarnej denuncjatorów do Stasi po zjednoczeniu Niemiec , Przegląd Archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej: Nr 17 (2024)
Język Polski
English
PDF
