Język Polski
English
Meandry denazyfikacji. Przypadek funkcjonariusza Gestapo Emila Viehmanna
Janina Maria Czernin
https://orcid.org/0009-0005-3062-0942
Frankfurt nad Menem, Republika Federalna Niemiec
Przegląd Archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej, Tom 18 (2025), strony: 369-424
Data publikacji: 2025-12-30
https://doi.org/10.48261/PAIPN251814
PDF
Abstrakt
Artykuł przybliża postać Emila Viehmanna, funkcjonariusza Gestapo w okresie istnienia III Rzeszy, oraz ukazuje jego powojenną przemianę w policjanta demokratycznego państwa – Republiki Federalnej Niemiec. Omówiono w nim jego zaangażowanie w szerzenie terroru wśród polskich uchodźców podczas niemieckiej okupacji Węgier w 1944 r. oraz to, w jaki sposób przedstawił swoją działalność w hitlerowskich organach represji w procesie powojennej denazyfikacji, a także jako świadek w dochodzeniu w sprawie prześladowania Żydów na Węgrzech. W tekście opisano również drogę, jaką przebył Viehmann w swoim dążeniu do odzyskania pozycji społecznej zajmowanej wcześniej w III Rzeszy, w tym m.in. do przywrócenia statusu urzędnika państwowego. Kwestie te ukazano w prawnym i społeczno-politycznym kontekście denazyfikacji i rozliczenia zbrodni nazistowskich w RFN.
Słowa kluczowe
Emil Viehmann • Gestapo • III Rzesza • denazyfikacja • polscy uchodźcy na Węgrzech • okupacja Węgier • prześladowania Żydów • zbrodnie nazistowskie Emil Viehmann • Gestapo • Third Reich • denazification • Polish refugees in Hungary • occupation of Hungary • persecution of the Jews • Nazi crimes
Bibliografia
Antoniewicz Z., Rozbitkowie na Węgrzech. Wspomnienia z lat 1939–1946, Warszawa 1987.
Arolsen Archives – Międzynarodowe Centrum Badań Prześladowań Nazistowskich w Bad Arolsen: Zespół: Dokumenty uwięzienia, obozy i getta, KL Mauthausen, Kartoteka obozu koncentracyjnego w Mauthausen; Zespół: Dokumenty uwięzienia, obozy i getta, KL Dachau. Kartoteka obozu koncentracyjnego w Dachau; Zespół: Zapisy ITS i jego poprzedników, Sprawdzanie zapytań. Poszukiwanie osób zaginionych.
Boeckl-Klamper E., Mang T., Neugebauer W., Gestapo-Leitstelle Wien 1938–1945, Wien 2018.
Braham R.L., The Politics of Genocide. The Holocaust in Hungary, New York 1981.
Budziński F., Polacy na uczelniach węgierskich w latach II wojny światowej, Rzeszów 1993.
Budziński F., Szkoły polskie nad Balatonem w okresie II wojny światowej, Warszawa 1988.
Bundesarchiv Berlin-Lichterfelde (Archiwum Federalne Oddział w Berlinie-Lichterfelde): Zespół: R 9361-III. Dokumentacja osobowa SS i SA; Zespół: R 58. Główny Urząd Bezpieczeństwa Rzeszy.
Bundestag.de, Gedenkort für die polnische Opfer des Zweiten Weltkrieges, https://www.bundestag.de/presse/hib/kurzmeldungen-1128878#:~:text=Berlin%3A%20%28hib%2FAW%29%20Nach%20dem%20Willen%20der%20Koalitionsfraktionen%20der,Zweiten%20Weltkrieges%20und%20der%20deutschen%20Besatzungsherrschaft%20errichtet%20werden, dostęp 3 XII 2025 r.
Castle of Siklós, https://www.siklosivar.hu/en/history-of-the-castle, dostęp 8 XI 2025 r.
Clages, Gerhard Adalbert Julius (SS), Traces of War, https://www.tracesofwar.com/persons/80336/Clages-Gerhard-Adalbert-Julius-SS.htm, dostęp 8 XI 2025 r.
Conze E., Frei N., Hayes P., Zimmermann M., Das Amt und die Vergangenheit. Deutsche Diplomaten im Dritten Reich und in der Bundesrepublik, München 2010.
Csorba H., Csorba T., Ziemia węgierska azylem Polaków – 1939–1940, Warszawa 1985.
Czernin J., Budapesztański oddział gestapo i aresztowania polskich uchodźców w 1944 r., „Głos Polonii” 2015, nr 122.
Czernin J., Współpracownik Placówki „W” w Budapeszcie Kazimierz Gurgul, „Krakowski Rocznik Archiwalny” 2012, nr 18.
Czernin J., Zarys losów pracowników Placówki „W” po 19 marca 1944 r., „Głos Polonii” 2012, nr 111.
Czocher A., W okupowanym Krakowie. Codzienność polskich mieszkańców miasta 1939–1945, Gdańsk 2011.
Deutscher Bundestag, Wissenschaftliche Dienste, Sachstand „Juristische und materielle Aufarbeitung der »Verordnung des Deutschen Reiches über die Strafrechtspflege gegen Polen und Juden in den eingegliederten Ostgebieten (Polenstrafrechtsverordnung)« vom 4. Dezember 1941”, https://www.bundestag.de/resource/blob/693390/3653c843097d60d84e478e0390b8dbb1/WD-1-005-20-pdf-data.pdf, dostęp 14 XI 2025 r.
Deutsches Polen Institut, https://www.deutsches-polen-institut.de, dostęp 5 XI 2025 r. Find a Grave, https://www.findagrave.com/memorial/241265416/emil-viehmann, dostęp 9 I 2025 r.
Durucz P., Ungarn in der auswärtigen Politik des Dritten Reiches 1942–1945, Göttingen 2006.
Ehrich U., Unbewältigte NS-Vergangenheit. Die Entnazifizierung von Polizei und Justiz und die Anwendung des Art. 131 GG, Norderstedt 2017.
Frazik W., Emisariusz wolnej Polski. Biografia polityczna Wacława Felczaka (1916–1993), Kraków 2013.
Frei N., Vergangenheitspolitik. Die Anfänge der Bundesrepublik und die NS-Vergangenheit, München 2012.
Freudiger K., Die juristische Aufarbeitung von NS-Verbrechen, Tübingen 2002.
Friedrich J., Die kalte Amnestie. NS-Täter in der Bundesrepublik, Frankfurt am Main 1984.
Gerhardt U., Gantner G., Ritualprozess Entnazifizierung. Eine These zur gesellschaftlichen Transformation der Nachkriegszeit, „Diskussionsbeiträge des SFB 619 »Ritualdynamik« der Ruprecht-Karls-Universität Heidelbergˮ 2004, nr 7.
Główny Urząd Bezpieczeństwa Rzeszy, https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/Glowny-Urzad-Bezpieczenstwa-Rzeszy;3906151.html, dostęp 17 I 2025 r.
Hessisches Hauptstaatsarchiv Wiesbaden (Główne Archiwum Państwowe Hesji w Wiesbaden): Zespół 461: Prokuratura przy Sądzie Okręgowym we Frankfurcie nad Menem; Zespół 520/13: Izba Orzekająca Fritzlar-Homberg.
Heusler A., Prävention durch Terror. Die Gestapo und die Kontrolle der ausländischen Zwangsarbeiter am Beispiel Münchens [w:] Die Gestapo im Zweiten Weltkrieg. „Heimatfront” und besetztes Europa, red. G. Paul, K.M. Mallmann, Darmstadt 2000.
Hitlers Eliten nach 1945, red. N. Frei, München 2003.
Holzmann M.E., Huber, Franz Josef, NDB-online, 1 I 2025, https://www.deutsche-biographie.de/gnd128480076.html#dbocontent, dostęp 11 II 2026 r.
Jankowski R., Gen. Mieczysław Ryś-Trojanowski (1881–1945). Ofiara KL Mauthausen, https://przystanekhistoria.pl/pa2/teksty/106441,Gen-Mieczyslaw-Rys-Trojanowski-18811945-Ofiara-KL-Mauthausen.html, dostęp 8 XI 2025 r.
Kahn D., The Secret History of the Author of „The Secret Front”, https://web.archive.org/web/20040607002323/http://david-kahn.com/articles-secret-history-author-front.htm, dostęp 17 I 2025 r.
Kapronczay K., Refugees in Hungary. Shelter from Storm during World War II, Toronto – Buffalo 1999.
Kasberger E., Macht auf Zeit. Die Gestapo München, München 2025.
Kazana P., 100 lat temu urodził się Roman Stramka, TwójSącz.pl, 12 VII 2016, https://twojsacz.pl/100-temu-urodzil-sie-roman-stramka/, dostęp 29 XII 2025 r.
Kazimierz Gurgul. Korespondencja z Janiną. Węgry – Wieliczka, oprac. M. Gurgul, J. Czernin, Siercza 2013.
Klee E., Das Personenlexikon zum Dritten Reich. Wer war was vor und nach 1945 r., Frankfurt am Main 2003.
Kodeks karny Republiki Federalnej Niemiec, https://www.gesetze-im-internet.de/stgb/ BJNR001270871.html, dostęp 12 I 2025 r.
Kurpierz T., Henryk Sławik 1894–1944. Biografia socjalisty, Katowice – Warszawa 2020.
Landesarchiv Berlin (Archiwum Krajowe w Berlinie): Zespół: B. Rep. 057-01. Prokuratura Generalna przy Sądzie Apelacyjnym w Berlinie – Grupa Robocza RSHA, zeszyty personalne.
Landtag.nrw.de, https://www.landtag.nrw.de/files/live/sites/landtag-r20/files/Internet/II.A.4/II.6/Orte_des_Landtags/01_Opernhaus/que1167.pdf, dostęp 5 XI 2025 r.
Lubecka J., Niemiecki zbrodniarz przed polskim sądem. Krakowskie procesy przed Najwyższym Trybunałem Narodowym, Kraków 2021.
Łubczyk K., Łubczyk G., Pamięć. Polscy uchodźcy na Węgrzech 1939–1946 / Emlékezés:lengyel menekültek Magyarországon 1939–1946, Warszawa 2009.
Łubczyk K., Łubczyk G., Pamięć II. Polscy uchodźcy na Węgrzech 1939–1946 / Emlékezés II: lengyel menekültek Magyarországon 1939–1946, Warszawa – Budapest 2012.
Łubczyk K., Łubczyk G., Pamięć III. Polscy uchodźcy na Węgrzech 1939–1946 / Emlékezés III: lengyel menekültek Magyarországon 1939–1946, Warszawa 2015.
Machcewicz P., Paczkowski A., Wina, kara, polityka. Rozliczenia ze zbrodniami II wojny światowej, Kraków 2021.
Mallmann K.M., Menschenjagd und Massenmord. Das neue Instrument der Einsatzgruppen und -kommandos 1938–1945 [w:] Die Gestapo im Zweiten Weltkrieg. „Heimatfront” und besetztes Europa, red. G. Paul, K.M. Mallmann, Darmstadt 2000.
Millok S., Weg der Qualen. Von Budapest bis Mauthausen, Wien 2023.
Neviaski A., 1919–1939: Le recrutement des Légionnaires Allemands, „Guerres mondiales et conflits contemporains” 2010, nr 237.
Opal J., Der polnische Jude Dr. Löwenstein-Opoka, „Das Blättchen”, 27 I 2025, https://das-blaettchen.de/2025/01/%E2%80%9Eder-polnische-jude-dr-loewenstein-opoka%E2%80%9C-70964.html, dostęp 29 XII 2025 r.
Pohl D., Massenmord im Ausland [w:] Exekutive der Gewalt. Die österreichische Polizei und der Nationalsozialismus, red. B. Stelzl-Marx, A. Kranebitter, G. Holzinger, Wien 2024.
Polskie Państwo Podziemne w depeszach do rządu RP Stanisława Mikołajczyka w Londynie 1943–1944, wstęp, wybór i oprac. nauk. M. Adamczyk, J. Gmitruk, Kielce – Warszawa 2012.
Polskieradio.pl, Bundestag macht Weg frei für Denkmal für polnische Opfer des Zweiten Weltkriegs, 3 XII 2025, https://www.polskieradio.pl/400/7764/Artykul/3616228,Bundestag-macht-Weg-frei-f%C3%BCr-Denkmal-f%C3%BCr-polnische-Opfer-des-Zweiten-Weltkriegs, dostęp 3 XII 2025 r.
Polskieradio.pl, Niemcy oddają hołd Polakom. W Berlinie odsłonięto Miejsce Pamięci dla Polski 1939–1945, 16 VI 2025, https://www.polskieradio.pl/399/7980/artykul/3538405,niemcy-oddaja-hold-polakom-w-berlinie-odslonieto-miejsce-pamieci-dla-polski-1939%E2%80%931945, dostęp 5 XI 2025 r.
Rabl Ch., Mauthausen vor Gericht. Nachkriegsprozesse im internationalen Vergleich, Wien 2019.
Reinhold G., Schmidt F., Die Entnazifizierung. Ein Wegweiser durch das Entnazifizierungsgesetz und die sonstigen einschlägigen Bestimmungen, Lübeck 1949.
Rozporządzenie nr 47 Rządu Wojskowego Wielkiej Brytanii: „Zbrodnie przeciwko ludzkości” z 30 VIII 1946 r., https://www.landtag.nrw.de/files/live/sites/landtag-r20/files/Internet/II.A.4/II.6/Orte_des_Landtags/01_Opernhaus/que1167.pdf, dostęp 5 XI 2025 r.
Rozporządzenie o specjalnym prawie karnym w czasie wojny i w operacjach specjalnych z 17 VIII 1938 r., www.mahnmalkoblenz.de/PDF_LM/Kriegssonderstrafrechtsverordnung_v_170838.pdf, dostęp 13 II 2025 r.
Rozporządzenie w sprawie systemu wymiaru sprawiedliwości wobec Polaków i Żydów na zajętych terytoriach z 4 XII 1941 r. (tzw. Dekret o Polakach), https://de.wikisource.org/wiki/Verordnung_%C3%Bcber_die_Strafrechtspflege_gegen_Polen_und_Juden_in_den_eingegliederten_Ostgebieten, dostęp 15 XI 2025 r.
Ryszka F., Norymberga. Prehistoria i ciąg dalszy, Warszawa 1982.
Schuster A., Die Entnazifizierung in Hessen 1945–1954. Vergangenheitspolitik in der Nachkriegszeit, Wiesbaden 1999.
Steur C., Theodor Dannecker. Ein Funktionär der „Endlösungˮ, Essen 1997.
Szita S., Ungarn in Mauthausen. Ungarische Häftlinge in SS-Lagern auf dem Territorium Österreichs, Wien 2006.
Temesvári T., Trenker a Gestapo egykori budapesti főnöke, 2 III 2011, http://historiamozaik.blogspot.de/2011/03/trenker-gestapo-egykori-budapesti.html, dostęp 14 XI 2017 r. (tu przytoczone fragmenty wywiadu przeprowadzonego przez P. Bokora z A. Trenkerem, za: P. Bokor, Végjáték a Duna mentén, Budapest 1982; tłum. na potrzeby niniejszego artykułu P. Kowalczyk).
The Antal Ullein-Reviczky Foundation, https://ura-hungary.com/book/, dostęp 11 XI 2025 r.
Tuchel J., Schattenfroh R., Zentrale des Terrors. Prinz-Albrecht-Straße 8: Das Hauptquartier der Gestapo, Frankfurt am Main 1988.
Ustawa nr 10 Sojuszniczej Rady Kontroli z 20 XII 1945 r., https://www.verfassungen.de/de45-49/kr-gesetz10.htm, dostęp 12 I 2025 r.
Ustawa o amnestii z 31 XII 1949 r., https://www.bgbl.de/xaver/bgbl/start.xav#__bgbl__%2F%2F*%5B%40attr_id%3D%27bgbl149s0037b.pdf%27%5D__17389371873, dostęp 7 II 2025 r.
Ustawa o niemieckiej służbie cywilnej z 26 I 1937 r., https://www.verfassungen.de/de33-45/beamte37.htm, dostęp 5 XI 2025 r.
Ustawa o uchyleniu narodowosocjalistycznych niesprawiedliwych wyroków w sprawach karnych oraz decyzji o sterylizacji wydanych przez dawne sądy zdrowia dziedzicznego z 25 VIII 1998 r., https://dejure.org/BGBl/1998/BGBl._I_S._2501, dostęp 15 II 2025 r.
Ustawa o uregulowaniu stosunków prawnych osób podlegających artykułowi 131 Konstytucji z 11 V 1951 r., https://www.bgbl.de/xaver/bgbl/start.xav?start=%252F%252F*%5B%2540attr_id%253D’bgbl151s0307.pdf’%5D#__bgbl__%252F%252F*%5B%2540attr_id%253D’bgbl151s0307.pdf’%5D__1737457560411, dostęp 17 I 2025 r.
Ustawa o uwolnieniu od narodowego socjalizmu i militaryzmu z 5 III 1946 r., https://www.verfassungen.de/bw/wuerttemberg-baden/befreiungsgesetz46.htm, dostęp 5 VII 2023 r.
Welzer H., Moller S., Tschuggnall K., Opa war kein Nazi. Nationalsozialismus und Holocaust im Familiengedächtnis, Frankfurt am Main 2023.
Wolak Ł., Verband Polnischer Flüchtlinge in Deutschland (ZPU), https://www.porta-polonica.de/de/atlas-der-erinnerungsorte/verband-polnischer-fluechtlinge-deutschland-zpu?singlepage=yes, marzec 2017, dostęp 5 XI 2025 r.
Licencja
Prawa autorskie (c) 2025 Przegląd Archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
