Język Polski
English
Rozważania radykalnego piłsudczyka. Zapiski-Dziennik Apoloniusza Zarychty 1941–1961
Michał Zarychta
https://orcid.org/0000-0001-8602-7666
Oddział Instytutu Pamięci Narodowej w Warszawie
Przegląd Archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej, Tom 18 (2025), strony: 219-246
Data publikacji: 2025-12-30
https://doi.org/10.48261/PAIPN251808
PDF
Abstrakt
Apoloniusz Zarychta – zdeklarowany piłsudczyk – był członkiem Polskiej Organizacji Wojskowej, kapitanem Wojska Polskiego, geografem, działaczem Ligi Morskiej i Kolonialnej, urzędnikiem Ministerstwa Spraw Zagranicznych (w latach 1931–1939 naczelnikiem Wydziału Polityki Migracyjnej), a wreszcie emigrantem. W 1939 r., po klęsce wrześniowej, przedostał się na Zachód do formowanych Polskich Sił Zbrojnych. Jako piłsudczyk trafił w Wielkiej Brytanii do Stacji Zbornej Oficerów w Rothesay na wyspie Bute. Powstała w niej główna część „Dziennika 1941–1961”, kontynuowanego w szczątkowej formie podczas pobytu w Brazylii (pracował tam wśród polskich osadników), a zakończonego w 1961 r. wraz z powrotem autora do Polski. Źródło w latach siedemdziesiątych przekazano do Zakładu Rękopisów Biblioteki Narodowej, gdzie obecnie jest przechowywane i udostępniane badaczom. W niniejszym artykule omówiono nieznany dziennik Apoloniusza Zarychty z okresu II wojny światowej i lat powojennej emigracji polskiej oraz zrelacjonowano poglądy jego autora.
Słowa kluczowe
Apoloniusz Zarychta • dziennik • II Rzeczypospolita Polska • Brazylia • Polskie Siły Zbrojne • Stacja Zborna Oficerów w Rothesay • migracje • kolonializm • Biblioteka Narodowa Apoloniusz Zarychta • diary • II Polish Republic • Brazil • Polish Armed Forces • Officer Concentration Station in Rothesay [Scotland] • migration • colonialism • National Library (Biblioteka Narodowa)
Bibliografia
Alistair Cooke, https://www.britannica.com/biography/Alistair-Cooke, dostęp 16 XII 2025 r. Ankerstein Feliks Józef, https://zolnierze-niepodleglosci.pl/%C5%BCo%C5%82nierz/181266/, dostęp 15 XII 2025 r.
Andrews L., Swaffer Hannen (1879–1962) [w:] Oxford Dictionary of National Biography, t. 53, Oxford – New York 2004.
Archiwum Akt Nowych w Warszawie: Ministerstwo Spraw Zagranicznych w Warszawie: 9811.
Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Warszawie: Kartoteka ogólnoinformacyjna Biura „C” Ministerstwa Spraw Wewnętrznych: 2911/1.
Białas T., Liga Morska i Kolonialna 1930–1939, Gdańsk 1983.
Biblioteka Narodowa: Rkps, 13989 I, A. Zarychta, „Dziennik 1941–1961”, z. 1–8.
Biłek-Dąbrowska Z., Lepecki Mieczysław (1897–1969) [w:] Polski słownik biograficzny, t. 17, Wrocław – Warszawa – Kraków 1972.
Centralne Archiwum Wojskowe Wojskowego Biura Historycznego im. gen. broni Kazimierza Sosnkowskiego: Apoloniusz Zarychta 18 IV 1899: 09.11.1931, KN.
Czajka W., Trajdos J., Odznaka pamiątkowa absolwentów Oficerskiej Szkoły Topografów z lat 1921–1926, „Wiadomości Służby Geograficznej” 2022, z. 2.
Český biografický slovník XX století, t. 1, red. J. Tomeš, Praha 1999.
Danek A., Apoloniusz Zarychta [w:] Mały leksykon geopolityki, red. L. Sykulski, Częstochowa 2014.
Dłużewska-Kańska Z., Kazimierz Kierzkowski, https://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/kazimierz-kierzkowski-1890-1942-komendant-zwiazku-strzeleckiego, dostęp 15 XII 2025 r.
Drymmer W.T., W służbie Polsce, Warszawa 1998.
Era of the popular press, https://www.britannica.com/topic/publishing/Era-of-the-popular-press#ref398274, dostęp 16 XII 2025 r.
Fedorowicz-Jackowski W., Apoloniusz Zarychta, geograf wszechstronny i zapomniany, „Geodeta” 2019, nr 5.
Fic M., Od akolity do dysydenta. Edmund Jan Osmańczyk w realiach Polski Ludowej, „Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia Politologica” 2013, t. 9.
Gajda A., Jan Hempel: neopogaństwo lewicowe, „Państwo i Społeczeństwo” 2012, nr 3.
Hajduk R., Nieznana karta tajnego frontu, Warszawa 1985.
Hastings M., Moorehead Alan McCrae (1910–1983) [w:] Oxford Dictionary of National Biography, t. 38, Oxford – New York 2004.
Hugo Kołłątaj, https://www.plo.com.pl/index.php?language=pl§ion=0&subsection=0&item=209&title=Hugo_Kollataj&code=ship&page=0, dostęp 16 XII 2025 r.
Kaczmarski K., Nie tylko Rothesay. Oficerskie obozy izolacyjne oraz obóz dyscyplinarny dla żołnierzy Polskich Sił Zbrojnych w Wielkiej Brytanii (1940–1943), Rzeszów – Warszawa 2020.
Kowalski M.A., Dyskurs kolonialny w Drugiej Rzeczypospolitej, Warszawa 2010.
Landau Z., Patek Stanisław (1866–1944) [w:] Polski słownik biograficzny, t. 25, Wrocław 1980.
Latos T., Sujkowski Antoni Zygmunt (1867–1941) [w:] Polski słownik biograficzny, t. 45, Warszawa – Kraków 2007–2008.
Lencznarowicz J., Poza krajem – emigracja oraz polityka emigracyjna i polonijna II Rzeczypospolitej [w:] Dyplomacja w służbie Rzeczypospolitej 1918–1939 (artykuły i studia). Publikacja pokonferencyjna z okazji Dnia Służby Zagranicznej: 16 listopada 2018 roku, Warszawa 2019.
Łubieński M., Refleksje i reminiscencje, oprac. M. Kornat, Warszawa 2012.
Meysztowicz J., Czas przeszły dokonany. Wspomnienia ze służby w Ministerstwie Spraw Zagranicznych w latach 1932–1939, przedm. H. Batowski, Warszawa 1989.
Mękarski S., Zapiski z Rothesay 1940–1942, oprac. A. Adamczyk, Londyn – Piotrków Trybunalski 2003.
Michałowski W., Teki Sarmatów, Pruszków 2009.
„Monitor Polski” 1931, nr 260.
Olstowski P., Generał Gustaw Orlicz-Dreszer (1889–1936). Dowódca wojskowy i działacz społeczno-polityczny, Toruń 2000.
Pomarański S., Zarys historii wojennej 1-go Pułku Piechoty Legionów, Warszawa 1931.
Przed wrześniem i po wrześniu. Ze wspomnień młodych dyplomatów II Rzeczypospolitej, red. Z. Czeczot-Gawrak, Warszawa 1998.
Puchalski P., Polska w świecie kolonialnym 1918–1939. Aspiracje a rzeczywistość, tłum. J. Szkudliński, Warszawa 2024.
Schimitzek S., Dziennik z lat 1939–1940, oprac. G. Kulka, Łomianki 2023.
Skóra W., Czy Ministerstwo Spraw Zagranicznych Drugiej Rzeczypospolitej było zdominowane przez byłych oficerów Wojska Polskiego?, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2018, nr 2.
Skwarczyński A., Prawda jedyna w czynie ludzkim [w:] Myśli o nowej Polsce, Warszawa 1934.
Sroka S.T., Smoleński Jerzy (1881–1940) [w:] Polski słownik biograficzny, t. 39, Warszawa – Kraków 1999.
Stubbs J.O., Garvin, James Louis (1868–1947) [w:] Oxford Dictionary of National Biography, t. 21, Oxford – New York 2004.
Sykulski L., Myśl geopolityczna Apoloniusza Zarychty (1899–1972), „Nowa Geopolityka” 2021, nr 4.
Szembek J., Diariusz i teki Jana Szembeka (1935–1945), t. 4: Diariusz i dokumentacja za rok 1938, diariusz i dokumentacja za rok 1939, oprac. J. Zarański, London 1972.
The British Newspaper Archive, https://www.britishnewspaperarchive.co.uk/titles/the-people, dostęp 16 XII 2025 r.
The Sunday Times, https://www.britannica.com/topic/The-Sunday-Times, dostęp 16 XII 2025 r.
Tych F., Jan Hieronim Hempel, https://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/jan-hieronim-hempel-1877-1937-dzialacz-publicysta-filozof, 15 XII 2025 r.
Wacław Alfred Zbyszewski, https://kulturaparyska.com/pl/people/show/waclaw_alfred_zbyszewski/biography, dostęp 19 XII 2025 r.
William L. Shirer, https://www.britannica.com/biography/William-L-Shirer, dostęp 16 XII 2025 r.
Wiśniewska M., Związek Strzelecki (1910–1939), Warszawa 2010.
Zamęcki Ł., Polityka surowcowa II Rzeczypospolitej w latach 1935–1939. Analiza decyzyjna, Warszawa 2010.
Zarychta A., Brazylia, Warszawa 1972.
Zarychta A., Emigracja polska 1918–1931 i jej znaczenie dla państwa, Warszawa 1933.
Zarychta A., Łuk i łucznictwo (studium), Warszawa 1926.
Zarychta A., Rycerski sport. Podręcznik łucznika, Warszawa 1928.
Zieliński S., Mały słownik pionierów polskich kolonialnych i morskich, Warszawa 1933.
Żeromski A.M., Apoloniusz Zarychta (1899–1972), „Przegląd Geograficzny” 1973, t. 45, z. 2.
Licencja
Prawa autorskie (c) 2025 Przegląd Archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
