Zasób kartoteczny Biura Ewidencji Operacyjnej/Biura „C” MSW w latach 1957–1990 i obecnie
Przegląd Archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej, Tom 18 (2025), strony: 57-104
Data publikacji: 2025-12-30
https://doi.org/10.48261/PAIPN251803
Abstrakt
Kartoteki Biura „C” miały duże znaczenie dla sprawnie funkcjonującego systemu ewidencji osobowo-rzeczowej Służby Bezpieczeństwa. W artykule została omówiona praca wydziałów I i III Biura „C”, odpowiedzialnych za prowadzenie kartotek alfabetycznych, zagadnieniowej, statystycznych oraz tematycznych. Porównanie normatywów dotyczących kartotek i sprawozdań Biura „C” pozwoliło na skonfrontowanie teorii z praktyką funkcjonowania zasobów kartotecznych SB. Dzięki temu udało się wysnuć kilka hipotez badawczych, które zostały poddane weryfikacji. Zasygnalizowano również kwestię informatyzacji zbiorów kartotecznych i stworzenie Zintegrowanego Systemu Kartotek Operacyjnych. Uzupełnieniem obrazu jest przedstawienie – w formie tabelarycznej – stanu zachowania kartotek SB znajdujących się w Instytucie Pamięci Narodowej. Podstawą źródłową opracowania są normatywy i dokumentacja Biura „C”, głównie sprawozdania i informacje o stanie ewidencji kartotecznej. Zagadnienie wymaga pogłębionych badań nad funkcjonowaniem kartotek w końcówce lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych. Wciąż nie dysponujemy bowiem informacjami o okolicznościach powstania kartotek (m.in. kartoteki ogólnoinformacyjnej odtworzeniowej MSW) oraz o ich dziesięcioletnim okresie „pobytu” w Urzędzie Ochrony Państwa.
Słowa kluczowe
Biuro „C” MSW • kartoteka ogólnoinformacyjna • kartoteka zagadnieniowa • kartoteki SB • kartoteki statystyczne • ZSKO • zasób ewidencyjny IPN MSW Bureau “C” • general information card index • issue-based card index • SB card index • statistical card index • Integrated Operational Records System (Zintegrowany System Kartotek Operacyjnych, ZSKO) • IPN record holdings
Bibliografia
Antoni Bossowski – Katalog funkcjonariuszy aparatu bezpieczeństwa, https://katalog.bip.ipn.gov.pl/informacje/98516, dostęp 22 II 2026 r.
Archiwalia komunistycznego aparatu represji – zagadnienia źródłoznawcze, red. F. Musiał, Kraków 2012.
Bednarek J., Stan badań aktoznawczych dotyczących zasobu archiwalnego Instytutu Pamięci Narodowej [w:] Naukowy charakter pracy archiwisty, red. A. Żeglińska, M. Żuławnik, Warszawa 2024 (seria „Symposia Archivistica”, t. 8).
Borysiuk P., Co jest w tych archiwach… Podział zasobu archiwalnego i ewidencyjnego komunistycznego resortu spraw wewnętrznych w okresie 1989–1992. Rozpoznanie zagadnienia (Część I), „Aparat Represji w Polsce Ludowej 1944–1989” 2020, nr 18.
Borysiuk P., Co jest w tych piwnicach… Podział zasobu archiwalnego i ewidencyjnego komunistycznego resortu spraw wewnętrznych w okresie 1989–1992. Rozpoznanie zagadnienia (Część II), „Aparat Represji w Polsce Ludowej 1944–1989” 2021, nr 19.
Borysiuk P., Podział zasobu archiwalnego komunistycznego resortu spraw wewnętrznych pomiędzy demokratyczne Ministerstwo Spraw Wewnętrznych, Urząd Ochrony Państwa i Policję w okresie 1990–1992. Komunikat z badań [w:] „Archiwa – zwierciadła czasu, skarbnice pamięci”. Pamiętnik VIII Powszechnego Zjazdu Archiwistów, Łódź, 7–9 września 2022 r., t. 1, red. P. Gut et al., Warszawa 2024.
Charakterystyka archiwalna podserii, https://inwentarz.ipn.gov.pl/node/2564720?language_content_entity=pl, dostęp 10 II 2025 r.
Dojka I., Zakłamany słownik, czyli żargon funkcjonariuszy bezpieczeństwa PRL, Kraków 2011.
Drzymała P., Charakterystyka kartoteki zagadnieniowej na podstawie materiałów Wydziału „C” KW MO w Poznaniu, „Aparat Represji w Polsce Ludowej 1944–1989” 2006, nr 1.
Drzymała P., Zarys struktury ewidencji ogólnoinformacyjnej Sekcji II Wydziału „C” KW MO/WUSW w Poznaniu [w:] Z archiwum Oddziału Instytutu Pamięci Narodowej w Poznaniu. 11. Studia nad zasobem, red. R. Kościański, R. Leśkiewicz, Warszawa – Poznań 2008 (seria „Studia i materiały”, t. 13).
Ewidencja operacyjna i archiwum organów bezpieczeństwa PRL w latach 1944–1990. Zbiór normatywów, red. i oprac. M. Komaniecka-Łyp, Kraków 2017.
Fedorowicz W., Charakterystyka Wydziału „C” KW MO w Białymstoku oraz próba określenia stanu zachowania akt i kartotek [w:] Z archiwum IPN, t. 1, red. B. Gronek, Warszawa 2005.
Gontarczyk P., Aleksander Kwaśniewski w dokumentach Służby Bezpieczeństwa. Fakty i mity, „Aparat Represji w Polsce Ludowej 1944–1989” 2009, nr 1.
Henryk Dankowski – Katalog funkcjonariuszy aparatu bezpieczeństwa, https://katalog.bip.ipn.gov.pl/informacje/27203, dostęp 4 IV 2025 r.
Hermański S., Jusupović A., Wróblewski T., Percepcja „bezpieki” w resorcie spraw wewnętrznych [w:] Historyczno-prawna analiza struktur organów bezpieczeństwa państwa w Polsce Ludowej (1944–1990). Zbiór studiów, red. A. Jusupović, R. Leśkiewicz, Warszawa 2013.
Historyczno-prawna analiza struktur organów bezpieczeństwa państwa w Polsce Ludowej (1944–1990). Zbiór studiów, red. A. Jusupović, R. Leśkiewicz, Warszawa 2013.
IPN: twierdzenie, że likwidacja zbioru zastrzeżonego godziła w interesy Polski – skrajną manipulacją, https://dzieje.pl/wiadomosci/ipn-twierdzenie-ze-likwidacja-zbioru-zastrzezonego-godzila-w-interesy-polski-skrajna, dostęp 12 II 2025 r.
Jachowicz J., Palenie w majestacie prawa, „Gazeta Wyborcza”, 31 I 1990, nr 26.
Jałtuszyk B., Pomoce ewidencyjne do materiałów archiwalnych Biura Udostępniania i Archiwizacji Dokumentów [w:] Z archiwum IPN, t. 1, red. B. Gronek, Warszawa 2005.
Janecki S., Wszyscy ludzie prezydenta, „Tygodnik Wprost” 2000, nr 33, https://www.wprost.pl/tygodnik/2777/wszyscy-ludzie-prezydenta.html, dostęp 11 II 2025 r.
Jezierski M., Płaska K., Zbiór zastrzeżony – odtajnianie na raty, „Biuletyn IPN” 2017, nr 1–2.
Kaczorowska K., Donos za torebkę. SB działała do ostatniej chwili, a potem spaliła akta. Jak w „Psach”, https://tvn24.pl/magazyn-tvn24/donos-za-torebke-sb-dzialala-do-ostatniej-chwili-a-potem-spalila-akta-jak-w-psach,218,3747, dostęp 13 IV 2023 r.
Kluska B., Pesel w PRL. Informacja czy inwigilacja?, Łódź 2019.
Koller S., Normatywne zasady brakowania i niszczenia materiałów Służby Bezpieczeństwa w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych (1956–1990), „Pamięć i Sprawiedliwość” 2012, nr 2.
Koller S., Ostatnia zbrodnia komunizmu – zacieranie pamięci. Stan badań nad brakowaniem i niszczeniem materiałów organów bezpieczeństwa PRL w latach 1944–1990 [w:] Transformacja i archiwa. Od tajnych do jawnych akt komunistycznych służb bezpieczeństwa, red. nauk. J. Bednarek, P. Perzyna, Łódź – Warszawa 2025.
Komaniecka M., Dzienniki korespondencyjne, rejestracyjne, archiwalne i koordynacyjne jako źródło historyczne [w:] Wokół teczek bezpieki – zagadnienia metodologiczno-źródłoznawcze, red. F. Musiał, Kraków 2006.
Komaniecka M., Organizacja i funkcjonowanie kartotek ogólnoinformacyjnej i zagadnieniowej aparatu bezpieczeństwa [w:] Wokół teczek bezpieki – zagadnienia metodologiczno-źródłoznawcze, red. F. Musiał, Kraków 2006.
Komaniecka-Łyp M., Ewidencja operacyjna i archiwum – uwagi wstępne [w:] Ewidencja operacyjna i archiwum organów bezpieczeństwa PRL w latach 1944–1990. Zbiór normatywów, red. i oprac. M. Komaniecka-Łyp, Kraków 2017.
Kozłowski T., Koniec imperium MSW. Transformacja organów bezpieczeństwa państwa 1989–1990, Warszawa 2019.
Kruk M., Niszczenie materiałów archiwalnych w Wojewódzkim Urzędzie Spraw Wewnętrznych w Gdańsku w latach 1989–1990, „Przegląd Archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej” 2011, t. 4.
Krzaczkowska A., Likwidacja „zetki”, „Biuletyn IPN” 2017, nr 1–2.
Leśkiewicz R., Od Służby Bezpieczeństwa do Urzędu Ochrony Państwa, „Dzieje Najnowsze” 2016, nr 1.
Ludzie bezpieki w walce z Narodem i Kościołem. Służba Bezpieczeństwa w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej w latach 1944–1978, oprac. M. Piotrowski, Lublin 2000.
Mącior-Majka B., Kudra R., Struktura i kadra kierownicza UOP [w:] Urząd Ochrony Państwa 1990–2002: 25 lat UOP ABW, 6 kwietnia 2015, red. Z. Nawrocki et al., Warszawa 2015.
Michał Taboryski – Katalog funkcjonariuszy aparatu bezpieczeństwa, https://katalog.bip.ipn.gov.pl/informacje/45065, dostęp 22 II 2026 r.
Milczanowski A., Jak trafiłem do Urzędu Ochrony Państwa, „Przegląd Bezpieczeństwa Wewnętrznego” 2010 (wydanie specjalne. 20-lecie UOP/ABW).
Naukowy charakter pracy archiwisty, red. A. Żeglińska, M. Żuławnik, Warszawa 2024 (seria „Symposia Archivistica”, t. 8).
Nemeniusz Janusz Czubacki – Katalog funkcjonariuszy aparatu bezpieczeństwa, https://katalog.bip.ipn.gov.pl/informacje/28009, dostęp 22 II 2026 r.
Nyzio A., Rakowiecka w remoncie. Transformacja polityki bezpieczeństwa wewnętrznego Polski w latach 1989–1993, Kraków 2020.
Ostrowska K., Żuławnik M., Niszczenie kartotek Biura „C” MSW w latach 1989–1990, „Przegląd Archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej” 2011, t. 4.
Peterman R., Rozkaz – zniszczyć!, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” 2006, nr 1–2.
Pilarski S., Niszczenie materiałów Służby Bezpieczeństwa w latach 1989–1990 (ze szczególnym uwzględnieniem dokumentacji dotyczącej NSZZ „Solidarność”) w województwie piotrkowskim. Egzemplifikacja przebiegu procederu i próby wyciągnięcia konsekwencji prawnych wobec jego organizatorów oraz wykonawców na szczeblu wojewódzkim i ministerialnym, „Aparat Represji w Polsce Ludowej 1944–1989” 2018, nr 1.
Piłat J., Zarys struktury ewidencji operacyjnej Służby Bezpieczeństwa w zasobie Oddziału IPN w Lublinie, „Przegląd Archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej” 2016, t. 6.
Piłat J., Zasady prowadzenia, funkcjonowanie oraz rola ewidencji operacyjnej SB z uwzględnieniem przydatności zachowanych materiałów ewidencyjnych w bieżącej pracy Instytutu Pamięci Narodowej [w:] W kręgu „teczek”. Z badań nad zasobem i funkcjami archiwum Instytutu Pamięci Narodowej, red. J. Bednarek, P. Perzyna, Toruń 2007.
Piotrowski P., Służba Bezpieczeństwa w latach 1975–1990 [w:] Aparat bezpieczeństwa w Polsce. Kadra kierownicza, t. 3: 1975–1990, red. P. Piotrowski, Warszawa 2008.
Postołowicz L., Kartoteka ogólnoinformacyjna Służby Bezpieczeństwa [w:] Z archiwum IPN, t. 1, red. B. Gronek, Warszawa 2005.
Przeciw Solidarności 1980–1989. Rzeszowska opozycja w tajnych archiwach MSW, oprac. J. Draus, Z. Nawrocki, Rzeszów 2000.
Raport Rokity. Sprawozdanie Sejmowej Komisji Nadzwyczajnej do Zbadania Działalności MSW, wstęp J. Rokita, posłowie A. Dudek, Kraków 2005.
Ruzikowski T., Zarys Zintegrowanego (Zautomatyzowanego) Systemu Kartotek Operacyjnych resortu spraw wewnętrznych, „Przegląd Archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej” 2010, t. 3.
Słownik pojęć. Inwentarz archiwalny IPN, https://inwentarz.ipn.gov.pl/slownik/w, dostęp 1 XII 2025 r.
Sto kilometrów teczek. O Archiwum IPN z Bernadettą Gronek i Leszkiem Postołowiczem rozmawiają Krzysztof Persak i Barbara Polak, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” 2002, nr 4.
Terenowy Bank Danych Powszechnego Elektronicznego Systemu Ewidencji Ludności (TBD PESEL), oprac. Rządowe Centrum Informatyczne PESEL, Warszawa, maj 1987 r., https://historiainformatyki.pl/dokument.php?nrar=9&nrzesp=1&sygn=IX/1/3&handle=1262, dostęp 4 IV 2025 r.
Transformacja ustrojowa – nowe perspektywy, red. M. Przeperski, D. Wicenty, Gdańsk –Warszawa 2022.
Transformacja i archiwa. Od tajnych do jawnych akt komunistycznych służb bezpieczeństwa, red. nauk. J. Bednarek, P. Perzyna, Łódź – Warszawa 2025.
Tylski K., Zasady funkcjonowania ewidencji operacyjnej Służby Bezpieczeństwa, „Przegląd Archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej” 2013, t. 6.
Urząd Ochrony Państwa 1990–2002: 25 lat UOP ABW, 6 kwietnia 2015, red. Z. Nawrocki et al., Warszawa 2015.
Ustawa z dnia 6 kwietnia 1990 r. o Urzędzie Ochrony Państwa (Dz.U. 1990, nr 30, poz. 180).
Ustawa z dnia 18 października 2006 r. o ujawnianiu informacji o dokumentach organów bezpieczeństwa państwa z lat 1944–1990 oraz treści tych dokumentów (Dz.U. 2006, nr 218, poz. 1592).
W kręgu „teczek”. Z badań nad zasobem i funkcjami archiwum Instytutu Pamięci Narodowej, red. J. Bednarek, P. Perzyna, Toruń 2007.
Z archiwum IPN, t. 1, red. B. Gronek, Warszawa 2005.
Z archiwum Oddziału Instytutu Pamięci Narodowej w Poznaniu. Studia nad zasobem, red. R. Kościański, R. Leśkiewicz, Warszawa – Poznań 2008 (seria „Studia i materiały”, t. 13).
Zarządzenie Szefa Urzędu Ochrony Państwa z dnia 2 października 1997 r. w sprawie organizacji wyodrębnionego archiwum Urzędu Ochrony Państwa (M.P. 1997, nr 76, poz. 723).
Zieliński A., Przykłady dokumentacji wytworzonej przez pion ewidencji operacyjnej SB w latach 1972–1990 i jej wykorzystanie do badań naukowych, „Przegląd Archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej” 2010, t. 3.
Zieliński A., Utworzenie Departamentu X Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego [w:] Archiwalia komunistycznego aparatu represji – zagadnienia źródłoznawcze, red. F. Musiał, Kraków 2012.
Licencja
Prawa autorskie (c) 2025 Przegląd Archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Język Polski
English
PDF
