From a Centrally Planned Economy to…? The Early Years of Poland’s Economic Transformation
Institute of National Remembrance Review, Nr 6 (2024), strony: 277-311
Data publikacji: 2025-12-23
https://doi.org/10.48261/INRR240610
Abstrakt
This article is devoted to the initial period of Poland’s economic transformation from a administrative-command system to a market economy. It covers the years 1988–1991, that is, three successive government cabinets. On the one hand, that transformation was accompanied by struggles arising from the legacy of the Polish People’s Republic – above all, inflation and shortages in the domestic market. On the other hand, during the same period, Poland initiated the efforts to integrate with the European Communities and to reorient its foreign trade priorities. The author argues that, in the economic sphere, the transformation preceded the political fall of communism.
Bibliografia
Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Warszawie (Institute of National Remembrance Archives in Warsaw), ref. no. 032/21.
Archiwum Państwowe w Warszawie (State Archive in Warsaw), collection Najwyższa Izba Kontroli Delegatura w Warszawie [1981–1999], ref. no. 72/3398/0/3/2459.
Uchwała nr 106 Rady Ministrów z dnia 29 lipca 1989 r. w sprawie określenia wykazu towarów i usług, na które ustala się ceny urzędowe (Resolution no. 106 of the Council of Ministers of 29 July 1989 on determining the list of goods and services for which official prices are set). Monitor Polski 1989, nr 24, poz. 183. https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WMP19890240183.
Umowa między Rzecząpospolitą Polską a państwami Europejskiego Stowarzyszenia Wolnego Handlu (EFTA), sporządzona w Genewie dnia 10 grudnia 1992 r. (Agreement between the Republic of Poland and the member states of the European Free Trade Association (EFTA), signed in Geneva on 10 December 1992). Dziennik Ustaw 1994, nr 129, poz. 639. https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU19941290639.
Ustawa o prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych (Act on the Privatisation of State-owned Enterprises). Dziennik Ustaw 1990, nr 51, poz. 298. https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU19900510298.
Ustawa o komercjalizacji i prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych (Act on the Commercialisation and Privatisation of State-owned Enterprises). Dziennik Ustaw 1996, nr 118, poz. 561. https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU19961180561.
Ustawa z 31 stycznia 1989 r. – Prawo Bankowe (Act of 31 January 1989 – Banking Law). Dziennik Ustaw PRL 1989 r., nr 4, poz. 21. https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU19890040021.
Ustawa z 31 stycznia 1989 r. o gospodarce finansowej przedsiębiorstw państwowych (Act of 31 January 1989 on the Financial Management of State-owned Enterprises). Dziennik Ustaw PRL 1989 r., nr 3, poz. 10. https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU19890030010.
Ustawa z 31 stycznia 1989 r. o kształtowaniu wynagrodzenia w sferze budżetowej (Act of 31 January 1989 on the Determination of Remuneration in the Budgetary Sphere). Dziennik Ustaw PRL 1989 r., nr 4, poz. 24. https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU19890040024.
Ustawa z 31 stycznia 1989 r. o Narodowym Banku Polskim (Act of 31 January 1989 on the National Bank of Poland). Dziennik Ustaw PRL 1989 r., nr 4, poz. 22. https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU19890040022.
Ustawa z 31 stycznia 1989 r. o podatku dochodowym od osób prawnych (Act of 31 January 1989 on Corporate Income Tax). Dziennik Ustaw PRL 1989 r., nr 3, poz. 12. https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU19890030012.
Ustawa z 31 stycznia 1989 r. o zmianie ustawy o podatku dochodowym (Act of 31 January 1989 amending the Income Tax Act). Dziennik Ustaw PRL 1989 r., nr 3, poz. 13. https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU19890030013.
Ustawa z dnia 23 grudnia 1988 r. o działalności gospodarczej z udziałem podmiotów zagranicznych (Act of 23 December 1988 on Economic Activity with Foreign Participation). Dziennik Ustaw PRL 1988, nr 41, poz. 325. https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU19880410325.
Ustawa z dnia 23 grudnia 1988 r. o działalności gospodarczej (Act of 23 December 1988 on Economic Activity). Dziennik Ustaw PRL 1988, nr 41, poz. 324. https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU19880410324.
Ustawa z dnia 24 lutego 1989 r. o niektórych warunkach konsolidacji gospodarki narodowej oraz o zmianie niektórych ustaw (Act of 24 February 1989 on Certain Conditions for the Consolidation of the National Economy and on the Amendment of Certain Acts). Dziennik Ustaw PRL 1989, nr 10 poz. 57. https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU19890100057.
Ustawa z dnia 24 lutego 1990 r. o przeciwdziałaniu praktykom monopolistycznym (Act of 24 February 1990 on Counteracting Monopolistic Practices). Dziennik Ustaw RP 1990, nr 14, poz. 88. https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU19900140088.
Ustawa z dnia 27 grudnia 1989 r. o opodatkowaniu wzrostu wynagrodzeń w 1990 r. (Act of 27 December 1989 on the Taxation of Wage Increases in 1990). Dziennik Ustaw PRL 1989, nr 74, poz. 438. https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU19890740438.
Ustawa z dnia 27 grudnia 1989 r. o zmianie ustawy o gospodarce finansowej przedsiębiorstw
państwowych (Act of 27 December 1989 amending the Act on the Financial Management of Stateowned
Enterprises). Dziennik Ustaw PRL 1989, nr 74, poz. 437. https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU19890740437.
Ustawa z dnia 28 grudnia 1989 r. – Prawo celne (Act of 28 December 1989 – Customs Law). Dziennik Ustaw PRL 1989, nr 75, poz. 445. https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU19890750445.
Ustawa z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy oraz o zmianie niektórych ustaw (Act of 28 December 1989 on Special Rules for Terminating Employment Relationships with Employees for Reasons Attributable to the Workplace and on the Amendment of Certain Acts). Dziennik Ustaw RP 1990, nr 4, poz. 19. https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU19900040019.
Ustawa z dnia 28 grudnia 1989 r. o uporządkowaniu stosunków kredytowych (Act of 28 December 1989 on the Organisation of Credit Relations). Dziennik Ustaw PRL 1989, nr 74, poz. 440. https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU19890740440.
Ustawa z dnia 28 grudnia 1989 r. o zmianie niektórych ustaw regulujących zasady opodatkowania (Act of 28 December 1989 amending certain laws governing taxation). Dziennik Ustaw PRL 1989, nr 74, poz. 443. https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU19890740443.
Ustawa z dnia 28 grudnia 1989 r. o zmianie ustaw Prawo bankowe i o Narodowym Banku Polskim (Act of 28 December 1989 amending The Banking Law and the Act on the National Bank of Poland). Dziennik Ustaw PRL 1989, nr 74, poz. 439. https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU19890740439.
Ustawa z dnia 28 grudnia 1989 r. o zmianie ustawy – Prawo dewizowe (Act of 28 December 1989 amending the Foreign Currency Exchange Law). Dziennik Ustaw PRL 1989, nr 74, poz. 441. https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU19890740441.
Ustawa z dnia 28 grudnia 1989 r. o zmianie ustawy o zasadach prowadzenia na terytorium Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej działalności gospodarczej w zakresie drobnej wytwórczości przez zagraniczne osoby prawne i fizyczne oraz ustawy o działalności gospodarczej z udziałem podmiotów zagranicznych (Act of 28 December 1989 amending the Act on the principles of conducting, within the territory of the Polish People’s Republic, economic activity in the field of small-scale production by foreign legal and natural persons, and the Act on Economic Activity with Foreign Participation). Dziennik Ustaw PRL 1989, nr 74, poz. 442. https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU19890740442.
Ustawa z dnia 29 grudnia 1989 r. o zatrudnieniu (Act of 29 December 1989 on Employment). Dziennik Ustaw PRL 1989, nr 75, poz. 446. https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU19890750446.
“11 miesięcy Balcerowicza.” Gazeta Wyborcza, 28 December 1990.
Balcerowicz, Leszek. 800 dni. Szok kontrolowany, eds. Jerzy Baczyński and Jerzy Koźmiński. Warsaw: BGW, 1992.
Bałtowski, Maciej. “Cechy konstytutywne gospodarki socjalistycznej i ich wzajemne relacje.” In W poszukiwaniu modelu gospodarki centralnie kierowanej, ed. Piotr Jachowicz. Warsaw: Szkoła Główna Handlowa. Oficyna Wydawnicza, 2013: 9–15.
Berend, Iván Tibor. Od bloku sowieckiego do Unii Europejskiej. Transformacja ekonomiczna i społeczna Europy Środkowo-Wschodniej od 1973 roku. Cracow: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2011.
Białaszczyk, Urszula, Modesta Grad. “Firmy z kapitałem obcym w Polsce.” Wiadomości Statystyczne 2, no. 36 (1991): 13–16.
Brzechczyn, Krzysztof. “The forgotten legacy of Solidarność and lost opportunities to build a democratic capitalist system following the fall of communism in Poland.” In Twenty Years After the Collapse of Communism. Expectations, Achievements and Disillusions, eds. Nicolas Hayoz, Leszek Jesien, and Daniela Koleva. Bern, New York: Peter Lang, 2011: 395–416.
Brzechczyn, Krzysztof. “Transformation, Post-communism, and the Deficiencies of Liberal Democracy in Poland: A Case Study.” In Post-communism, Democracy, and Illiberalism in Central and Eastern Europe after the Fall of the Soviet Union, eds. Matei Gheboianu and Daniela Popescu. London: Lexington Books, 2023: 171–186.
Domagała, Arkadiusz. Integracja Polski z Unią Europejską. Warsaw: Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, 2011.
Dudek, Antoni. Od Mazowieckiego do Suchockiej. Pierwsze rządy wolnej Polski. Cracow: Społeczny Instytut Wydawniczy Znak, 2019.
Dudek, Antoni. Reglamentowana rewolucja. Rozkład dyktatury komunistycznej w Polsce 1988–1990. Cracow: Arcana, 2004.
Luszniewicz, Jacek, Wojciech Morawski, Andrzej Zawistowski, eds. Dylematy. Intelektualna historia reform Leszka Balcerowicza. Warsaw: Biblioteka “Więzi”, Szkoła Główna Handlowa, 2021.
Gardocka-Jałowiec, Anna. “Kapitał instytucjonalny a rozmiary szarej strefy.” In Kapitał instytucjonalny a rozwój obszarów peryferyjnych, ed. Kazimierz Meredyk. Białystok: Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, 2010.
Grala, Dariusz Tomasz. Reformy gospodarcze w PRL (1982–1989). Próba uratowania socjalizmu. Warsaw: Trio, 2005.
Historia Polski w liczbach. Vol. 2. Gospodarka. Warsaw: Główny Urząd Statystyczny, 2006.
Jezierski, Andrzej, Cecylia Leszczyńska. Historia gospodarcza Polski. Warsaw: Key Text, 2003.
Kaliński, Janusz. Gospodarka w PRL. Warsaw: Instytut Pamięci Narodowej, 2012.
Kowalski, Bogdan. “Producenci zadowoleni.” Gazeta Wyborcza, 15 June 1994. https://classic.wyborcza.pl/archiwumGW/155586/Producenci-zadowoleni.
Kozłowski, Tomasz. “Spółki nomenklaturowe – patologia transformacji gospodarczej.” In Brudne wspólnoty. Przestępczość zorganizowana w PRL w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych XX w. eds. Karol Nawrocki and Daniel Wicenty. Warsaw: Instytut Pamięci Narodowej, 2018.
Kuczyński, Waldemar. Zwierzenia zausznika. Warsaw: BGW, 1992.
Luszniewicz, Jacek. “Inflacja i polityka antyinflacyjna w ostatnich dekadach PRL oraz w pierwszych miesiącach transformacji systemowej.” In Problemy gospodarcze III Rzeczypospolitej, eds. Anna Jarosz-Nojszewska. Warsaw: Oficyna Wydawnicza SGH, 2017.
Luterek, Tomasz. Reprywatyzacja. Źródła problemu. Warsaw: Instytut Studiów Politycznych Polskiej Akademii Nauk, 2016.
Machałek, Małgorzata. “Likwidacja państwowych gospodarstw rolnych i pierwszy etap przekształceń własnościowych państwowego sektora rolnego. Przyczynek do badań.” Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych 84 (2022): 265–296. DOI: https://doi.org/10.12775/RDSG.2022.09.
Mołdawa, Tadeusz. Ludzie władzy 1944–1991. Władze państwowe i polityczne Polski według stanu na dzień 28 II 1991. Warsaw: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1991.
Morawski, Wojciech. “Przemiany ustrojowe.” In Problemy gospodarcze III Rzeczypospolitej, eds. Anna Jarosz-Nojszewska. Warsaw: Oficyna Wydawnicza SGH, 2017.
Morawski, Wojciech. Zarys powszechnej historii pieniądza i bankowości. Warsaw: Trio, 2002.
Pierwszy rok działalności rządu T. Mazowieckiego. Komunikat z badań. Warsaw: CBOS, 1990.
Dmochowska, Halina ed. Polska 1989–2014. Warsaw: Główny Urząd Statystyczny, 2014.
Program Balcerowicza. Jego zwolennicy i przeciwnicy. Komunikat z badań. Warsaw: CBOS, 1990.
Przeperski, Michał. Mieczysław F. Rakowski. Biografia polityczna. Warsaw: Instytut Pamięci Narodowej, 2021.
Rakowski, Mieczysław Franciszek. Dzienniki. Vol. 10. 1987–1990. Warsaw: Iskry, 2005.
Rocznik statystyczny 1992. Vol. 52. Warsaw: Zakład Wydawnictw Statystycznych, 1992.
Sachs, Jeffrey, and David Lipton. “Program stabilizacyjny dla Polski.” In Stanisław Gomułka i transformacja polska. Dokumenty i analizy 1968–1989, ed. Tadeusz Kowalik. Warsaw: Scholar, 2010.
Sawczuk, Janusz. “Polska w polityce Niemiec. Geneza nowego etapu sąsiedztwa oraz implikacje współczesne.” Krakowskie Studia Międzynarodowe 4, no. III (2006): 289–302. https://ksm.ka.edu.pl/rocznik-2006/nr4-2006/.
Słomińska, Bożena. “Struktura podmiotowa handlu.” In Handel wewnętrzny w Polsce 1989–2009, ed. Urszula Kłosiewicz-Górecka. Warsaw: Instytut Badań Rynku, Konsumpcji i Koniunktur, 2009.
Społeczna ocena i przewidywane następstwa programu Balcerowicza. Komunikat z badań. Warsaw: CBOS, 1990.
Sprawozdanie scenograficzne z uroczystego posiedzenia Sejmu i Senatu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej
w dniu 10 lipca 1989 r. Warsaw: Sejm i Senat Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, 1989. https://orka2.sejm.gov.pl/StenogramyX.nsf/wgPOS/WS1/$file/002_000006727.pdf.
Sprawozdanie stenograficzne z 16 posiedzenia Sejmu Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej w dniach 17–20 grudnia 1989 r. Warsaw: Sejm, 1989.
Luszniewicz, Jacek and Andrzej Zawistowski, eds. Sprawy gospodarcze w dokumentach pierwszej Solidarności. Vol. 1. 16 sierpnia 1980 – 30 czerwca 1981. Warsaw: Instytut Pamięci Narodowej, 2008.
Kowalik, Tadeusz, ed. Stanisław Gomułka i transformacja polska. Dokumenty i analizy 1968–1989. Warsaw: Scholar, 2010.
Stola, Dariusz. Kraj bez wyjścia? Migracje z Polski 1949–1989. Warsaw: Instytut Pamięci Narodowej, 2010.
Tittenbrun, Jacek. Upadek socjalizmu realnego w Polsce. Poznań: Rebis, 1992.
Ćwikliński, Henryk ed. Transformacja polskiej gospodarki. Ocena kierunków i dynamiki zmian strukturalnych. Gdańsk: Fundacja Rozwoju Uniwersytetu Gdańskiego, 2005.
Gomułka, Stanisław and Tadeusz Kowalik eds. Transformacja polska. Dokumenty i analizy 1990. Warsaw: Scholar, 2011.
Wałęsa, Lech. Droga do wolności. 1985–1990. Decydujące lata. Warsaw: Editions Spotkania, 1991.
Węgrzyn, Grażyna. “Transformacja gospodarki polskiej a zmiany struktury pracujących.” In Transformacja polskiej gospodarki. Ocena kierunków i dynamiki zmian strukturalnych, ed. Henryk Ćwikliński. Gdańsk: Fundacja Rozwoju Uniwersytetu Gdańskiego, 2005.
Kubiczek, Franciszek ed. Zarys historii Polski w liczbach. Społeczeństwo. Gospodarka. Warsaw: Zakład Wydawnictw Statystycznych, 2012.
Zawistowski, Andrzej. Bilety do sklepu. Handel reglamentowany w PRL. Warsaw: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2017.
Zjawiona, Ewa. “Kształtowanie się rynku pracy w Polsce przed i po przekształceniach systemowych.” Studenckie Prace Prawnicze, Administratywistyczne i Ekonomiczne 2 (2004): 99–111. https://repozytorium.uni.wroc.pl/dlibra/publication/28282/edition/34836/ksztaltowanie-sie-rynku-pracyw-polsce-przed-i-po-przeksztalceniach-systemowych-zjawiona-ewa.
Licencja
Prawa autorskie (c) 2025 Institute of National Remembrance Review

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Język Polski
English
PDF (English)
